Shloka 35
त्रिगर्त-मात्स्य-संग्रामः
The Trigarta–Matsya Engagement at Twilight
सम्प्रयातं तदा राजन् निरीक्षन्तं गवां पदम् | तद् बलाग्रयं विराटस्य सम्प्रस्थितमशो भत । दृढायुधजनाकीर्ण गजाश्वरथसंकुलम्,राजन्! उस समय गौओंके पदचिह्न देखती युद्धके लिये प्रस्थित हुई विराटकी वह श्रेष्ठ सेना अपूर्व शोभा पा रही थी। उसमें ऐसे पैदल सैनिक भरे थे, जिनके हाथोंमें मजबूत हथियार थे। साथ ही हाथी, घोड़े तथा रथके सवारोंसे भी वह सेना परिपूर्ण थी
saṃprayātaṃ tadā rājan nirīkṣantaṃ gavāṃ padam | tad balāgryaṃ virāṭasya samprasthitam aśobhat | dṛḍhāyudhajanākīrṇaṃ gajāśvarathasaṃkulam ||
రాజా! ఆ సమయంలో గోవుల పాదముద్రలను పరిశీలిస్తూ యుద్ధార్థం కదిలిన విరాటుని శ్రేష్ఠసేన అపూర్వ శోభను పొందెను. దృఢాయుధాలు ధరించిన పాదాతులు దానిలో కిక్కిరిసినారు; గజ, అశ్వ, రథసమూహములతో కూడ ఆ సేన నిండిపోయి ఉండెను.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights rājadharma: a king must actively protect his property and dependents (here, the cattle) and respond decisively to threats. The ethical emphasis is on vigilance and responsibility—mobilizing force not for aggression, but for safeguarding what is entrusted to the ruler.
Virāṭa’s leading troops have marched out for battle and are examining the cattle’s tracks, indicating pursuit after a raid. The narrator paints a vivid military tableau: infantry with strong weapons and a full complement of elephants, horses, and chariots, all moving in coordinated readiness.