Shloka 33
त्रिगर्त-मात्स्य-संग्रामः
The Trigarta–Matsya Engagement at Twilight
विशारदानां मुख्यानां हृष्टानां चारुजीविनाम् । अष्टौ रथसहस्राणि दश नागशतानि च,युद्धकी कलामें कुशल, प्रसन्न रहनेवाले तथा उत्तम जीविकावाले मत्स्यदेशके प्रधान- प्रधान वीरोंकी उस सेनामें आठ हजार रथी, एक हजार हाथीसवार तथा साठ हजार घुड़सवार थे, जो युद्धके लिये तैयार होकर निकले थे। भरतर्षभ! उनसे विराटकी वह विशाल वाहिनी अत्यन्त सुशोभित हो रही थी
vaiśampāyana uvāca | viśāradānāṁ mukhyānāṁ hṛṣṭānāṁ cārujīvinām | aṣṭau rathasahasrāṇi daśa nāgaśatāni ca |
వైశంపాయనుడు పలికెను— మత్స్యదేశపు ప్రధాన వీరులు, యుద్ధకళలో నిపుణులు, హర్షభరితులు, సత్జీవనముగలవారు— వారి మధ్య ఎనిమిది వేల రథములు, పది వందల గజములు ఉండెను. భరతశ్రేష్ఠా! వారివల్ల విరాటుని మహాసేన యుద్ధార్థం సన్నద్ధమై అత్యంత శోభిల్లెను.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the ideal of a well-ordered kṣatriya polity: capable leaders, disciplined forces, and material readiness for defense. Prosperity and morale (cārujīvin, hṛṣṭa) are presented as supports for effective protection of the realm.
Vaiśampāyana describes the composition and splendor of King Virāṭa’s Matsya forces—enumerating chariots and elephants—to convey the scale and preparedness of the army as it sets out for battle.