Shloka 236
पश्य कौन्तेय पाणी मे नैवाभूतां हि यौ पुरा । कुन्तीकुमार! इसके सिवा मेरे एक और असहा दुःखको तो देखो। पहले मैं माता कुन्तीको छोड़कर (और किसीके लिये तो क्या) स्वयं अपने लिये भी कभी उबटन नहीं पीसती थी; किंतु वही मैं आज दूसरोंके लिये चन्दन घिसती हूँ। पार्थ! देखो, ये मेरे दोनों हाथ, जिनमें घट्ठे पड़ गये हैं, पहले ये ऐसे नहीं थे
paśya kaunteya pāṇī me naivābhūtāṃ hi yau purā |
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—కౌంతేయా, నా చేతులను చూడు; పూర్వం ఇవి ఇలా ఉండేవి కావు. ఒకప్పుడు నేను నా కోసమేనైనా ఉబటనం రుబ్బుకోను—ఇతరుల కోసమైతే మరెంత; కాని నేడు ఇతరుల కోసం చందనం రుబ్బవలసి వచ్చింది. చూడు, ఈ రెండు చేతులు రాపిడి పడి గట్టిపడి పోయాయి; పూర్వం ఇలా కావు.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights endurance under adversity and the ethical weight of forced servitude: even those of high station may be reduced to menial labor, yet dignity is preserved through patience and steadfastness until dharma can be restored.
In the Virāṭa court during the Pāṇḍavas’ incognito exile, the speaker (in context, the distressed queen living as a servant) points to her calloused hands as proof of her present humiliation—now grinding sandalwood for others—contrasting it with her former life of royal comfort.