Shloka 19
इन्द्रप्रस्थमें जिनकी सवारीके लिये एक लाख रथ प्रस्तुत रहते थे और जिन महाराज युधिष्ठिरकी सेवामें सहस्रों महापराक्रमी राजा बैठा करते थे, जिनके भोजनालयमें नित्य एक लाख दासियाँ सोनेके पात्र हाथमें लिये दिन-रात अतिथियोंको भोजन कराया करती थीं तथा जो दाताओंमें श्रेष्ठ युधिष्ठिर रोज सहसोरों स्वर्णमुद्राएँ दानमें बाँठा करते थे, वे ही धर्मराज यहाँ जूएमें कमाये हुए महान् अनर्थकारी धनसे जीवन-निर्वाह कर रहे हैं || १६-- १८ || एनं हि स्वरसम्पन्ना बहव: सूतमागधा । सायम्प्रातरुपातिष्ठन् सुमृष्टमणिकुण्डला:,इन्द्रप्रस्थमें विशुद्ध मणिमय कुण्डल धारण करनेवाले बहुत-से सूत और मागध मधुर स्वरसे संयुक्त वाणीद्वारा सायंकाल और प्रातःकाल इन महाराजकी स्तुति किया करते थे
indraprasthe yasya yātrāyai lakṣaṁ rathāḥ sadā sajjā āsan, yasya mahārājasya yudhiṣṭhirasya sevāyāṁ sahasraśo mahāparākramā rājāna upaviśanti sma, yasya bhojanālaye nityaṁ lakṣaṁ dāsyaḥ suvarṇa-pātrāṇi haste gṛhītvā divāniśam atithīn bhojayanti sma, yaś ca dātṝṇāṁ śreṣṭho yudhiṣṭhiraḥ pratidinaṁ sahasraśaḥ suvarṇa-mudrā dāne vibhajati sma—sa eva dharmarāja iha dyūte jitena mahānarthakareṇa dhanena jīvana-nirvāhaṁ karoti. enaṁ hi svara-sampannā bahavaḥ sūta-māgadhāḥ sāyaṁ prātaḥ upātiṣṭhan su-mṛṣṭa-maṇi-kuṇḍalāḥ.
ఇంద్రప్రస్థంలో ఆయన ప్రయాణార్థం ఎల్లప్పుడూ లక్ష రథములు సిద్ధంగా ఉండేవి; ఆయన సేవలో వేలాది మహావీర రాజులు కూర్చుండేవారు; ఆయన భోజనశాలల్లో స్వర్ణపాత్రాలు చేతబట్టి లక్షమంది దాసీలు పగలు-రాత్రి అతిథులకు భోజనం పెట్టుచుండిరి; దాతలలో శ్రేష్ఠుడైన యుధిష్ఠిరుడు ప్రతిదినం వేలాది స్వర్ణముద్రలను దానంగా పంచెను—అటువంటి ధర్మరాజు ఇప్పుడు ఇక్కడ ద్యూతమున గెలిచిన మహా అనర్థకర ధనంతో జీవనమును నడుపుచున్నాడు. ఇంకా మధురస్వరములు గల అనేక సూతులు, మాగధులు, మెరుగు మణికుండలాలు ధరించి, సాయంకాలమునూ ప్రాతఃకాలమునూ వచ్చి ఆయనను స్తుతించుచుండిరి.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the ethical contrast between righteous kingship—marked by generosity, hospitality, and honored status—and the degrading aftermath of adharma-linked choices such as gambling. Even a dharmic person can be forced into dependence on harmful wealth when judgment fails, underscoring vigilance, self-control, and the long shadow of actions.
The narrator recalls Yudhiṣṭhira’s former splendor in Indraprastha—vast resources, constant service by kings, lavish feeding of guests, and daily charity—then contrasts it with his present condition in the Virāṭa episode: living in concealment and sustaining himself through wealth obtained from dice-play, while remembering how bards once praised him morning and evening.