Shloka 48
द्रौपद्याः भीमसेन-प्रबोधनम्
Draupadī Awakens Bhīmasena
(पांसुकुण्ठितसर्वाज्जी गजराजवधूरिव । प्रतस्थे नागनासोरूर्भतुराज्ञाय शासनम् ।। समस्त अंगोंमें धूलिसे धूसरित गजराजवधूकी भाँति शोभा पानेवाली तथा हाथीकी सूँड़के समान जाँघोंवाली द्रौपदी स्वामीकी आज्ञा शिरोधार्य करके राजसभासे अन्तःपुरमें चली गयी। विमुक्ता मृगशावाक्षी निरन्तरपयोधरा । प्रभा नक्षत्रराजस्य कालमेघैरिवावृता ।। उसके स्तन एक-दूसरेसे सटे हुए थे, तथा नेत्र मृगशावकोंके समान चंचल हो रहे थे। वह कीचकके हाथसे छूटकर शोक और दु:खसे इस प्रकार मलिन हो रही थी, मानो चन्द्रमाकी प्रभा वर्षाकालके मेघोंसे आच्छादित हो गयी हो। यस्या हार्थ पाण्डवेयास्त्यजेयुरपि जीवितम् । तां ते दृष्टवा तथा कृष्णां क्षमिणो धर्मचारिण: ।। समयं नातिवर्तन्ते वेलामिव महोदधि: ।।) जिसके लिये समस्त पाण्डव अपने प्राणतक दे सकते थे, उसी कृष्णाको उस दशामें देखकर भी धर्मात्मा पाण्डव क्षमा धारण किये बैठे थे। जैसे समुद्र अपने तटकी सीमाका उल्लंघन नहीं करता, उसी प्रकार वे अज्ञातवासके लिये स्वीकृत समयका अतिक्रमण नहीं कर रहे थे। सुदेष्णोवाच कस्त्वावधीद् वरारोहे कस्माद् रोदिषि शोभने । कस्याद्य न सुखं भद्रे केन ते विप्रियं कृतम्
vaiśampāyana uvāca | pāṁsukuṇṭhitasarvāṅgī gajarājavadhūr iva | pratasthe nāganāsorūr bhartur ājñāya śāsanam || vimuktā mṛgaśāvākṣī nirantarapayodharā | prabhā nakṣatrarājasya kālameghair ivāvṛtā || yasyāḥ arthe pāṇḍaveyās tyajeyur api jīvitam | tāṁ te dṛṣṭvā tathā kṛṣṇāṁ kṣamiṇo dharmacāriṇaḥ | samayaṁ nātivartante velām iva mahodadhiḥ || sudeṣṇovāca | kas tvāvad hīd varārohe kasmād rodiṣi śobhane | kasyādya na sukhaṁ bhadre kena te vipriyaṁ kṛtam ||
సర్వాంగములపై ధూళి అంటి ఉన్నప్పటికీ గజరాజవధువులా కాంతివంతమై, ఏనుగు సొండవలె తొడలుగల ద్రౌపది భర్త ఆజ్ఞను శిరసావహించి రాజసభ నుండి అంతఃపురమునకు బయలుదేరెను. కీచకుని చేతులనుండి విడిపడి, మృగశావకనేత్రాలైన ఆమె నిరంతర అశ్రుధారతో శోకదుఃఖములచే మలినమై—వర్షాకాల మేఘములు చంద్రప్రభను కప్పినట్లుగా కనిపించెను. ఎవరి కోసం పాండవులు ప్రాణములనైనా త్యజించగలరో, ఆ కృష్ణను అట్టి స్థితిలో చూచినప్పటికీ ధర్మనిష్ఠులు, క్షమాశీలులు అయిన పాండవులు అజ్ఞాతవాసానికి అంగీకరించిన కాలమును అతిక్రమించలేదు—మహాసముద్రము తన తీరం దాటనట్లే. అప్పుడు సుదేష్ణ పలికెను—“వరారోహే! నిన్నెవరు కొట్టిరి? శోభనే! ఎందుకు ఏడుస్తున్నావు? భద్రే! ఈ రోజు ఎవరి సుఖము నశించెను? ఎవరు నీకు అప్రీతి కలిగించిరి?”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even when provoked by grave injustice, the dharma-centered response may require disciplined restraint: the Pāṇḍavas endure the sight of Draupadī’s suffering without breaking the agreed term of incognito exile, likened to the ocean that does not cross its boundary.
After being freed from Kīcaka’s grasp, Draupadī—dust-covered and distressed—leaves the royal hall for the inner chambers, obeying her husband’s instruction. The Pāṇḍavas, though ready to die for her, hold back to preserve their ajñātavāsa vow. Queen Sudeṣṇā then asks Draupadī who harmed her and why she is weeping.