Shloka 12
बृहन्नडाप्रवेशः — Bṛhannadā’s Entry into Virāṭa’s Assembly
इनके सिवा, दूसरे प्रकारकी गौओंके एक लाख झुंड तथा तीसरे प्रकारकी गौओंके उनसे दुगुने अर्थात् दो लाख झुंड थे। (प्रत्येक झुंडमें सौ-सौ गायें थीं।) पाण्डवोंकी उन गौओंका मैं गणक और निरीक्षक था। वे लोग मुझे “तन्तिपाल' कहा करते थे। चारों ओर दस योजनकी दूरीमें जितनी गौएँ हों; उनकी भूत, वर्तमान और भविष्यमें जितनी संख्या थी, है और होगी, उन सबको मैं जानता हूँ। गौओंके सम्बन्धमें तीनों कालमें होनेवाली कोई ऐसी बात नहीं है, जो मुझे ज्ञात न हो ।। गुणा: सुविदिता ह्वासन् मम तस्य महात्मन: । असकृत् स मया तुष्ट: कुरुराजो युधिष्ठिर:,महात्मा राजा युधिष्ठिरको मेरे ये गुण भलीभाँति विदित थे। वे कुरुगाज युधिष्ठिर सदा मेरे ऊपर संतुष्ट रहते थे। किन-किन उपायोंसे गौओंकी संख्या शीघ्र बढ़ जाती है और उनमें कोई रोग नहीं पैदा होता, यह सब मुझे ज्ञात है। महाराज! ये ही कलाएँ मुझमें विद्यमान हैं। इनके सिवा मैं उन उत्तम लक्षणोंवाले बैलोंको भी जानता हूँ, जिनके मूत्रको सूँघ लेनेमात्रसे वन्ध्या स्त्री भी गर्भधारण एवं संतान उत्पन्न करनेयोग्य हो जाती है
sahadeva uvāca | etebhyaḥ pṛthag anyaprakārāṇāṃ gavāṃ śatalakṣa-saṅghāḥ, tṛtīyaprakārāṇāṃ ca tebhyo dviguṇāḥ—dvilakṣa-saṅghāḥ āsan (pratyeka-saṅghe śata-śata-gāvaḥ) | pāṇḍavānāṃ tāsāṃ gavāṃ ahaṃ gaṇakaś ca nirīkṣakaś ca āsam | te māṃ “tantipāla” iti āhvayanti sma | daśa-yojana-paryante yāvatyo gāvaḥ syuḥ, tāsāṃ bhūta-vartamāna-bhaviṣyat-kāle yā saṅkhyā āsīt asti bhaviṣyati ca, tāṃ sarvāṃ ahaṃ jānāmi | gavāṃ sambandhe triṣu kāleṣu yā kācid avasthā na me’jñātā | guṇāḥ suviditā hy āsan mama tasya mahātmanaḥ | asakṛt sa mayā tuṣṭaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ | kair upāyaiḥ kṣipraṃ gavāṃ saṅkhyā vardhate, na ca rogo jāyate—etad api me viditam | mahārāja, etā eva kalā mayi vidyante | api ca tān uttama-lakṣaṇān vṛṣabhān api jānāmi yeṣāṃ mūtra-gandha-mātreṇa vandhyā strī’pi garbhaṃ dhārayituṃ prajāṃ janayituṃ ca śaknuyāt |
సహదేవుడు అన్నాడు—ఇవికాక మరొక రకమైన ఆవుల లక్ష మందలు, మూడవ రకమైన ఆవుల వాటికి రెట్టింపు—రెండు లక్షల—మందలు ఉండేవి (ప్రతి మందలో వంద ఆవులు). పాండవుల ఆ పశువులకు నేను లెక్కలవాడు, పరిశీలకుడిని; ప్రజలు నన్ను ‘తంతిపాల’ అని పిలిచేవారు. చుట్టూ పది యోజనాల పరిధిలో ఎన్ని ఆవులు ఉన్నా, వాటి భూత-వర్తమాన-భవిష్య సంఖ్య—ఎంత ఉండేదో, ఎంత ఉందో, ఎంత ఉండబోదో—అన్నీ నాకు తెలుసు. ఆవుల విషయమై మూడు కాలాలలో జరిగే ఏ విషయమూ నాకు తెలియనిది కాదు. మహాత్ముడైన కురు రాజు యుధిష్ఠిరునికి నా ఈ గుణాలు బాగా తెలిసినవే; ఆయన పునఃపునః నాపై సంతుష్టుడయ్యేవాడు. ఏ ఏ ఉపాయాలతో ఆవుల సంఖ్య త్వరగా పెరుగుతుందో, వాటిలో వ్యాధి పుట్టదో—అదీ నాకు తెలుసు. మహారాజా, ఇవే విద్యలు నాలో స్థిరంగా ఉన్నాయి. అంతేకాదు, శుభలక్షణాలతో పూజింపబడే ఉత్తమ వృషభులను కూడా నేను తెలుసు—వారి మూత్ర వాసన మాత్రమే పొందినప్పటికీ వంధ్య స్త్రీ గర్భం ధరించి సంతానం ప్రసవించగలదు.
सहदेव उवाच
Educational Q&A
Competence in one’s assigned duty (seva) is presented as a form of dharma: Sahadeva’s meticulous stewardship—counting, inspecting, preventing disease, and knowing practical means of increase—wins the king’s trust and sustains the community’s wealth.
Sahadeva describes his role during the Pāṇḍavas’ concealed life: he served as a cattle-accountant and overseer called ‘Tantipāla’, claims extraordinary knowledge of cattle numbers across time within a ten-yojana area, and lists specialized lore about healthy herd growth and auspicious bulls.