Shloka 8
Virāṭanagara-nivāsa-nirṇaya
Decision to Reside in Virāṭa’s City
भारत! ब्राह्मणोंसे सब कुछ बताकर जब युधिष्ठिरने अरणीसहित मन्थनकाष्ठ पूर्वोक्त ब्राह्मणदेवताको सौंप दिया, तब धर्मपुत्र महामनस्वी उन राजा युधिष्ठिरने अपने सब भाइयोंको एकत्र करके इस प्रकार कहा-- ।। द्वादशेमानि वर्षाणि राज्यविप्रोषिता वयम् । त्रयोदशो<यं सम्प्राप्त: कृच्छात् परमदुर्वस:,“आज बारह वर्ष बीत गये, हमलोग अपने राज्यसे बाहर आकर वनमें रहते हैं। अब यह तेरहवाँ वर्ष आरम्भ हुआ है। इसमें बड़े कष्टसे कठिनाइयोंका सामना करते हुए अत्यन्त गुप्तरूपसे रहना होगा
vaiśampāyana uvāca |
bhārata! brāhmaṇebhyaḥ sarvaṃ nivedya yudhiṣṭhiro 'raṇīsahitaṃ manthanakāṣṭhaṃ pūrvoktaṃ brāhmaṇadevatāyai samarpya, tataḥ dharmaputro mahāmanā rājā yudhiṣṭhiraḥ sarvān bhrātṝn ekatra kṛtvā evam uvāca—
dvādaśemāni varṣāṇi rājyavipraṣitā vayam |
trayodaśo 'yaṃ samprāptaḥ kṛcchrāt paramadurvasaḥ ||
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ భారతా! బ్రాహ్మణులకు సమస్తమును తెలియజేసి, అరణీలతో కూడిన అగ్నిమథన కాష్ఠములను ఆ పూర్వోక్త బ్రాహ్మణదేవతకు అప్పగించిన తరువాత, ధర్మపుత్రుడైన మహామనస్క రాజు యుధిష్ఠిరుడు అన్నదమ్ములందరినీ సమకూర్చి ఇలా పలికెను—‘పన్నెండు సంవత్సరాలు మనము రాజ్యము నుండి వెలివేయబడి గడిపాము. ఇప్పుడు ఈ పదమూడవ సంవత్సరం వచ్చెను—అది అత్యంత కష్టసాధ్యము, దుర్వహము; కనుక ఇంద్రియనిగ్రహంతో పరమ గోప్యంగా నివసించవలెను।’
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes dharmic endurance and disciplined restraint: after completing the prescribed twelve-year exile, the decisive ethical challenge is the thirteenth year—living incognito without revealing identity, bearing hardship without compromising conduct or vows.
Yudhiṣṭhira, after settling a matter involving brāhmaṇas and entrusting ritual implements (arani and churning wood) to a revered brāhmaṇa-deity, gathers his brothers and marks the transition from the completed twelve-year forest exile to the beginning of the perilous thirteenth year that must be spent in strict secrecy.