Shloka 18
इन्द्रवृत्रयुद्धवर्णनम्
Indra–Vṛtra Conflict and the Adversaries’ Tapas-Targeting Counsel
सर्वान् राज्ञ: सहागस्त्यान् निमेषादिव भारत । (इल्वलस्त्वनुगम्यैनमगस्त्यं हन्तुमैच्छत । भस्म चक्रे महातेजा हुंकारेण महासुरम् ।। मुनेराश्रममश्चौ तौ निन्यतुर्वातरंहसौ ।) अगस्त्येनाभ्यनुज्ञाता जग्मू राजर्षयस्तदा । कृतवांश्व मुनि: सर्व लोपामुद्राचिकीर्षितम्,उस रथमें विराव और सुराव नामक दो घोड़े जुते हुए थे। वे धनसहित राजाओं तथा अगस्त्य मुनिको शीघ्र ही मानो पलक मारते ही अगस्त्याश्रमकी ओर ले भागे। उस समय इल्वल असुरने अगस्त्य मुनिके पीछे जाकर उनको मारनेकी इच्छा की, परंतु महातेजस्वी अगस्त्यमुनिने उस महादैत्य इल्वलको हुंकारसे ही भस्म कर दिया। तदनन्तर उन वायुके समान वेगवाले घोड़ोंने उन सबको मुनिके आश्रमपर पहुँचा दिया। भरतनन्दन! फिर अगस्त्यजीकी आज्ञा ले वे राजर्षिगण अपनी-अपनी राजधानीको चले गये और महर्षिने लोपामुद्राकी सभी इच्छाएँ पूर्ण कीं
Lomaśa uvāca:
Sarvān rājñaḥ sahāgastyan nimeṣādiva bhārata |
Ilvalas tv anugamyainam agastyaṃ hantum aicchat |
Bhasma cakre mahātejā huṃkāreṇa mahāsuram ||
Muner āśramam aśvau tau ninyatur vātarāṃhasau |
Agastyenābhyanujñātā jagmū rājarṣayas tadā |
Kṛtavāṃś ca muniḥ sarvaṃ lopāmudrā-cikīrṣitam ||
లోమశుడు అన్నాడు—ఓ భారతా! కనురెప్పపాటు లోపే వారు అగస్త్యునితో కూడిన సమస్త రాజులను మోసుకెళ్లారు. ఇల్వల అసురుడు అగస్త్యుని వెంబడించి అతన్ని చంపాలని కోరాడు; కానీ మహాతేజస్వి ముని కేవలం హుంకారంతోనే ఆ మహాసురుణ్ని భస్మం చేశాడు. తరువాత వాయువేగంతో పరిగెత్తే ఆ రెండు అశ్వాలు అందరినీ ముని ఆశ్రమానికి చేర్చాయి. అగస్త్యుని అనుమతి పొందిన రాజర్షులు తమ తమ రాజధానులకు వెళ్లిపోయారు; ముని లొపాముద్ర కోరిన సమస్తాన్ని నెరవేర్చాడు.
लोगमश उवाच
Educational Q&A
The episode highlights that spiritual discipline (tapas) and righteous authority can neutralize violent intent without prolonged conflict. Adharma, represented by Ilvala’s murderous pursuit, is checked instantly by the sage’s inner power, and social order resumes as the kings return to their responsibilities.
Kings (rājarṣis) travel with Agastya to his hermitage, carried swiftly by two horses. Ilvala follows to kill Agastya, but Agastya reduces him to ashes with a huṃkāra. After reaching the āśrama, the kings take leave and depart, and Agastya fulfills Lopāmudrā’s wishes.