Adhyaya 97
Agastya’s Encounter with Ilvala and Vātāpi; Dāna, Progeny, and the Renown of Agastya-Āśrama
Upa-parva: Agastya–Ilvala–Vātāpi Upākhyāna (Episode of Agastya and the Asura Brothers)
Lomāśa recounts how Ilvala, accompanied by ministers, receives visiting royal sages and offers hospitality through a prepared meal involving his brother Vātāpi in ram-form. The assembled sages are distressed upon recognizing the stratagem, but Agastya reassures them and consumes Vātāpi completely. When Ilvala attempts to summon Vātāpi back, the attempt fails; Ilvala, seeing the outcome, becomes subdued. Ilvala then inquires the purpose of the visit. Agastya, with controlled irony, acknowledges Ilvala’s lordship and requests wealth: cattle and gold for the attending kings, and a greater allotment for himself, including a golden chariot with swift horses. The request is verified and granted, and the wealth is rapidly conveyed to Agastya’s āśrama; the royal sages depart with Agastya’s permission. The narrative shifts to Lopāmudrā requesting a single, highly capable son. Agastya discusses options—many sons or one equal to many—and accepts her preference. After conception, Agastya returns to the forest; the child develops over seven years and is born as Dṛḍhasyu, radiant and Veda-reciting, later known for carrying firewood (idhmavāha), pleasing his father and benefiting ancestors. The chapter closes by noting the celebrated, flower-rich āśrama of Agastya and inviting immersion in the sacred Bhāgīrathī.
Chapter Arc: तीर्थयात्रा के प्रसंग में लोमश ऋषि अगस्त्य-महर्षि की कथा उठाते हैं—कैसे गंगाद्वार के तपस्वी, जिनका तेज शापाग्नि-सा है, गृहस्थ-धर्म की ओर एक असाधारण मांग लेकर विदर्भ-राज के द्वार पर आते हैं। → अगस्त्य स्पष्ट कहते हैं कि पुत्र-कारण से वे विवाह चाहते हैं और राजा से लोपामुद्रा को मांगते हैं। विदर्भ-नरेश स्तब्ध—न अस्वीकार कर पाते हैं, न सहजता से दे पाते हैं; भय है कि क्रुद्ध महर्षि शाप से भस्म कर देंगे। राजा रानी से परामर्श करता है, और राजकुल की मर्यादा बनाम ऋषि-आज्ञा का द्वंद्व तीखा होता जाता है। → लोपामुद्रा स्वयं आगे बढ़कर पिता को धैर्य देती है—‘मेरे कारण पीड़ा न मानो; मुझे अगस्त्य को दे दो।’ फिर वह अगस्त्य के सामने लज्जा और प्रेम सहित अपनी शर्त रखती है: वह जीर्ण काषाय-वस्त्रों में उपेक्षित जीवन नहीं चाहती, पर उनके धर्म का लोप भी नहीं चाहती—अर्थात् गृहस्थ-आनंद और धर्म, दोनों का संतुलन। → अगस्त्य लोपामुद्रा की बुद्धि-निश्चित इच्छा स्वीकार करते हैं और कहते हैं कि वह उसकी कामना की पूर्ति हेतु धन/सम्पदा अर्जित करने निकलेंगे; लोपामुद्रा को आश्रम में ठहरने का निर्देश देकर वे प्रयोजन-सिद्धि के लिए प्रस्थान का संकल्प लेते हैं। → अगस्त्य ‘हर्तु गच्छामि’ कहकर निकल पड़ते हैं—अब प्रश्न यह है कि तपस्वी ऋषि किस प्रकार और किनसे वह वैभव प्राप्त करेंगे जिससे लोपामुद्रा की मर्यादा-युक्त कामना पूरी हो सके।
Shlokas
Verse 1
[दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ “लोक मिलाकर कुल ३०३६ “लोक हैं] ८-० 05० () अत मा सप्तनवतितमो< ध्याय: महर्षि अगस्त्यका 29255 6 द्रासे विवाह
లోమశుడు అన్నాడు— ఓ యుధిష్ఠిరా! విదర్భరాజకుమారి గృహస్థధర్మ బాధ్యతలు మోయగలదని మునివరుడు అగస్త్యుడు తెలిసికొనగానే, ఆయన విదర్భదేశపు భూపతిని సమీపించి ఇలా సంభోదించాడు।
Verse 2
राजन निवेशे बुद्धिमें वर्तते पुत्रकारणात् । वरये त्वां महीपाल लोपामुद्रां प्रयच्छ मे
రాజా! పుత్రప్రాప్తి నిమిత్తం గృహస్థాశ్రమంలో ప్రవేశించాలనే నా సంకల్పం స్థిరమైంది. అందుచేత, ఓ మహీపాలా! నీ కుమార్తె లోపాముద్రను నేను వరిస్తున్నాను; ఆమెను నాకు ప్రసాదించు।
Verse 3
एवमुक्त: स मुनिना महीपालो विचेतन: । प्रत्याख्यानाय चाशक्तः प्रदातुं चैव नैच्छत,मुनिवर अगस्त्यके ऐसा कहनेपर विदर्भराजके होश उड़ गये। वे न तो अस्वीकार कर सके और न उन्होंने अपनी कन्या देनेकी इच्छा ही की
ముని ఇలా పలికిన వెంటనే ఆ మహీపాలుడు స్తబ్ధుడై, చిత్తభ్రాంతుడయ్యాడు. ఆయన తిరస్కరించలేకపోయాడు; అలాగే కన్యను ఇవ్వాలనికూడా అనుకోలేదు।
Verse 4
ततः स भार्यामभ्येत्य प्रोवाच पृथिवीपति: । महर्षिवीर्यवानेष क्रुद्ध: शापाग्निना दहेत्
అప్పుడు ఆ భూపతి తన భార్యను సమీపించి ఇలా అన్నాడు— ‘ఈ మహర్షి మహాతేజస్సు గలవాడు; కోపిస్తే శాపాగ్నితో మనలను భస్మం చేయగలడు.’
Verse 5
तं॑ तथा दु:खितं दृष्टवा सभार्य पृथिवीपतिम् । लोपामुद्राभिगम्येदं काले वचनमब्रवीत्,रानीसहित महाराजको इस प्रकार दुःखी देख लोपामुद्रा उनके पास गयी और समयके अनुसार इस प्रकार बोली--
రాణితో కూడిన ఆ భూపతిని అలా దుఃఖంలో చూసి, లోపాముద్ర ఆయనను సమీపించి, తగిన సమయంలో తగిన మాటలు పలికింది।
Verse 6
न मत्कृते महीपाल पीडामभ्येतुमहसि । प्रयच्छ मामगस्त्याय त्राह्मात्मानं मया पित:,“राजन! आपको मेरे लिये दुःख नहीं मानना चाहिये। पिताजी! आप मुझे अगस्त्यजीकी सेवामें दे दें और मेरे द्वारा अपनी रक्षा करें”
హే మహీపాలా! నా కారణంగా మీరు దుఃఖాన్ని స్వీకరించకూడదు. హే తండ్రీ! నన్ను అగస్త్య మహర్షికి సమర్పించండి; ధర్మమార్గంలో అలా చేసి నా ద్వారా మీరే మీ రక్షణ పొందండి.
Verse 7
दुहितुर्वचनाद् राजा सोडगस्त्याय महात्मने । लोपामुद्रां ततः प्रादाद् विधिपूर्व विशाम्पते,युधिष्ठिर! पुत्रीकी यह बात सुनकर राजाने महात्मा अगस्त्यमुनिको विधिपूर्वक अपनी कन्या लोपामुद्रा ब्याह दी
యుధిష్ఠిరా! కుమార్తె మాటలు విని ప్రజాధిపతి రాజు సోడుడు విధిపూర్వకంగా మహాత్మ అగస్త్య మహర్షికి తన కుమార్తె లోపాముద్రను వివాహంగా ఇచ్చెను.
Verse 8
प्राप्प भार्यामगस्त्यस्तु लोपामुद्रामभाषत । महाहण्युत्सूजैतानि वासांस्याभरणानि च,लोपामुद्राको पत्नीरूपमें पाकर महर्षि अगस्त्यने उससे कहा--'ये तुम्हारे वस्त्र और आभूषण बहुमूल्य हैं। इन्हें उतार दो”
లోపాముద్రను భార్యగా పొందిన అగస్త్య మహర్షి ఆమెతో ఇలా అన్నాడు—“ఇవి మహామూల్యమైన వస్త్రాలు, ఆభరణాలు; వీటిని విడిచి తీసివేయుము.”
Verse 9
ततः सा दर्शनीयानि महाहाणि तनूनि च । समुत्ससर्ज रम्भोरुर्वसनान्यायतेक्षणा
అప్పుడు రంభోరు, ఆయతలోచన లోపాముద్ర తన సుందరమైన, సన్నని, మహామూల్యమైన వస్త్రాలను విసర్జించి; చిరిగిన వస్త్రాలు, వల్కలము, మృగచర్మము ధరించింది. విశాలనేత్రి అయిన ఆ యువతి భర్తతో సమానంగా వ్రతాచారాలలో స్థిరపడింది.
Verse 10
ततश्लीराणि जग्राह वल्कलान्यजिनानि च । समानव्रतचर्या च बभूवायतलोचना
అప్పుడు ఆయతలోచన లోపాముద్ర వల్కలమును, మృగచర్మమును ధరించింది; భర్తతో సమానమైన వ్రతచర్యలో స్థిరపడింది.
Verse 11
गड्जाद्वारमथागम्य भगवानृषिसत्तम: | उग्रमातिष्ठत तप: सह पत्न्यानुकूलया,तदनन्तर मुनिश्रेष्ठ भगवान् अगस्त्य अपनी अनुकूल पत्नीके साथ गंगाद्वार (हरिद्वार)- में आकर घोर तपस्यामें संलग्न हो गये
అనంతరం ఋషిశ్రేష్ఠుడైన భగవాన్ అగస్త్యుడు అనుకూలమైన తన భార్యతో కలిసి గంగాద్వారము (హరిద్వార్)కు వచ్చి ఘోర తపస్సులో నిమగ్నుడయ్యాడు।
Verse 12
सा प्रीता बहुमानाच्च पतिं पर्यचरत् तदा । अगस्त्यश्न परां प्रीतिं भार्यायामचरत् प्रभु:
లೋಪాముద్ర ఎంతో సంతోషంతో, విశేష గౌరవంతో భర్తకు సేవ చేయసాగింది. శక్తిమంతుడైన మహర్షి అగస్త్యుడూ తన భార్యపై పరమ ప్రేమను చూపించాడు।
Verse 13
ततो बहुतिथे काले लोपामुद्रां विशाम्पते । तपसा द्योतितां स््नातां ददर्श भगवानृषि:
రాజా! ఇలా చాలాకాలం గడిచిన తరువాత, ఒక రోజు భగవాన్ అగస్త్య ఋషి ఋతుస్నానం ముగించుకొని వచ్చిన లೋಪాముద్రను చూశాడు; ఆమె తపస్సు తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తోంది।
Verse 14
स तस्या: परिचारेण शौचेन च दमेन च । श्रिया रूपेण च प्रीतो मैथुनायाजुहाव ताम्
ఆమె సేవ, శౌచం, ఇంద్రియనిగ్రహం, అలాగే ఆమె శ్రీ-రూపసౌందర్యం చూసి సంతోషించిన మహర్షి ఆమెను దాంపత్యసంగమార్థం దగ్గరకు పిలిచాడు।
Verse 15
ततः सा प्राञ्जलि र्भूत्वा लज्जमानेव भाविनी । तदा सप्रणयं वाक्यं भगवन्तमथाब्रवीत्,तब अनुरागिणी लोपामुद्रा कुछ लज्जित-सी हो हाथ जोड़कर बड़े प्रेमसे भगवान् अगस्त्यसे बोली--
అప్పుడు అనురాగిణి లೋಪాముద్ర కొంత లజ్జతో అంజలి ఘటించి, ప్రేమభరితంగా భగవాన్ అగస్త్యునితో ఇలా పలికింది।
Verse 16
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशतीर्थयात्राके प्रसंगमें अगस्त्योपाख्यानविषयक छानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
సందేహమే లేదు—సంతానార్థమే భర్త భార్యను స్వీకరించాడు; కాని ఓ ఋషీ, మీపై నా హృదయంలో ఉన్న ప్రీతి కూడా మీరు సఫలమయ్యేలా చేయవలెను.
Verse 17
यथा पितुर्ग॒हे विप्र प्रासादे शयनं मम । तथाविधे त्वं शयने मामुपैतुमिहाहसि,“ब्रह्मन! मैं अपने पिताके घर उनके महलमें जैसी शय्यापर सोया करती थी, वैसी ही शय्यापर आप मेरे साथ समागम करें
ఓ బ్రాహ్మణా! నా తండ్రి గృహంలోని ప్రాసాదంలో నేను ఏ విధమైన శయ్యపై నిద్రించేదాన్నో, అటువంటి శయ్యపై ఇక్కడ మీరు నా వద్దకు రావలెను.
Verse 18
इच्छामि त्वां स्रग्विणं च भूषणैश्न विभूषितम् । उपसर्तु यथाकामं दिव्याभरणभूषिता
మీరు మాల్యముతోను ఆభరణములతోను విభూషితులై ఉండాలని నేను కోరుతున్నాను; నేనూ దివ్యాభరణాలతో అలంకృతురాలై, నా ఇష్టముచొప్పున మీ వద్దకు చేరి సంగమసుఖాన్ని అనుభవించదలచుకున్నాను.
Verse 19
, नि जय ध्म_न> |। : हु 3 या ५१० अन्यथा नोपतिष्ठेयं चरिकाषायवासिनी । नैवापवित्रो विप्रर्षे भूषणो5यं कथंचन,“अन्यथा मैं यह जीर्ण-शीर्ण काषाय-वस्त्र पहनकर आपके साथ समागम नहीं करूँगी। ब्रह्म! तपस्वीजनोंका यह पवित्र आभूषण किसी प्रकार सम्भोग आदिके द्वारा अपवित्र नहीं होना चाहिये”
లేకపోతే ఈ జీర్ణ కాషాయ వస్త్రం ధరించి నేను మీ వద్దకు రాను. ఓ విప్రర్షీ, తపస్వుల ఈ పవిత్ర చిహ్నం ఏ విధంగానూ భోగసుఖాల వల్ల అపవిత్రం కావరాదు.
Verse 20
अगस्त्य उवाच न ते धनानि विद्यन्ते लोपामुद्रे तथा मम । यथाविधानि कल्याणि पितुस्तव सुमध्यमे
అగస్త్యుడు పలికెను—కల్యాణీ, సుమధ్యమా లోపాముద్రా! నీ తండ్రి గృహంలో ఉన్నట్లైన ధనవైభవం నీ వద్ద లేదు; నా వద్ద కూడా లేదు.
Verse 21
लोपामुद्रोवाच ईशो5सि तपसा सर्व समाहर्तु तपोधन । क्षणेन जीवलोके यद् वसु किंचन विद्यते
లోపాముద్ర చెప్పింది—ఓ తపోధన! నీ తపస్సు బలంతో సమస్తాన్ని సమాహరించగలవు. జీవలోకంలో ఎక్కడ ఏ ధనం ఉన్నా, క్షణమాత్రంలోనే దానిని సమీకరించగలవు.
Verse 22
अगस्त्य उवाच एवमेतद् यथा5<त्थ त्वं तपोव्ययकरं तु तत् । यथा तु मे न नश्येत तपस्तन्मां प्रचोदय
అగస్త్యుడు అన్నాడు—ప్రియే! నీవు చెప్పింది యథార్థమే; కానీ ఆ మార్గం తపస్సు క్షయానికి కారణమవుతుంది. కాబట్టి నా తపస్సు నశించకుండా ఉండే ఉపాయాన్ని నాకు చెప్పు.
Verse 23
लोपामुद्रोवाच अल्पावशिष्ट: कालो<यमृतोर्मम तपोधन । न चान्यथाहमिच्छामि त्वामुपैतुं कथंचन
లోపాముద్ర చెప్పింది—ఓ తపోధన! నా ఋతుకాలానికి కొద్దిపాటి సమయమే మిగిలి ఉంది. నేను ముందే చెప్పినట్లుగా, దాని తప్ప మరే విధంగానూ నేను నీతో సంగమించదలచుకోను.
Verse 24
न चापि धर्ममिच्छामि विलोप्तुं ते कथंचन । एवं तु मे यथाकामं सम्पादयितुमहसि
అలాగే నీ ధర్మానికి ఏ విధంగానూ హాని కలగాలని నేను కోరను. కాబట్టి నీ తపస్సు, ధర్మాన్ని కాపాడుకుంటూ, సాధ్యమైన విధంగా నా కోరికను నెరవేర్చు.
Verse 25
अगस्त्य उवाच यद्येष काम: सुभगे तव बुद्धया विनिश्चित: । हर्तु गच्छाम्यहं भद्रे चर काममिह स्थिता
అగస్త్యుడు అన్నాడు—సుభగే! నీ బుద్ధితో ఇదే కోరికగా నిశ్చయించుకున్నావంటే, ఓ భద్రే, నేను ధనం సమకూర్చడానికి వెళ్తాను. నీవు ఇక్కడే ఉండి, ధర్మమర్యాదల్లో నీ ఇష్టానుసారం ప్రవర్తించు.
Verse 97
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायामगस्त्योपाख्याने सप्तनवतितमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారతం వనపర్వమున, తీర్థయాత్రాపర్వమున, లోమశుని తీర్థయాత్రా ప్రసంగమున, అగస్త్యోపాఖ్యానమున తొంభైఏడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది॥
Frequently Asked Questions
The tension between accepting hospitality and recognizing concealed harm: the sages face a deceptive ‘guest-offering,’ and the episode examines how discernment and disciplined response preserve dharma without panic or retaliatory excess.
Power is ethically legitimate when governed by self-mastery and oriented toward protection and rightful aims; additionally, dāna is framed as a regulated social instrument—requests should be purposeful and non-injurious, and giving should be proportionate and responsible.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter ends with sacral indexing: the renown of Agastya’s āśrama and the invitation to bathe in the Bhāgīrathī function as a pilgrimage marker, implying merit through remembrance and participation in tīrtha practice.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.