Adhyaya 89
Lomaśa’s Arrival and Report on Arjuna’s Divine Astras (लोमशागमनम्—अर्जुनदिव्यास्त्रलाभवृत्तान्तः)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā Parva (Pilgrimage Cycle with Lomaśa)
Vaiśaṃpāyana narrates the arrival of the radiant ṛṣi Lomaśa while Dhaumya is in conversation. Yudhiṣṭhira and accompanying brāhmaṇas rise to स्वागत (formal reception) and honor him according to rite. Questioned about his travels and purpose, Lomaśa explains that he has been wandering through worlds and has come from Indra’s abode, where he saw Arjuna seated near Indra, a sight that occasions his astonishment. Indra instructs Lomaśa to go to the Pāṇḍavas and convey reassuring news: Arjuna has obtained a major Rudra-derived weapon identified as Brahmaśiras, complete with mantras, withdrawal procedure, and expiatory safeguards. He has also learned additional divine astras from Yama, Kubera, Varuṇa, and Indra, and acquired Gandharva competencies—song, dance, sāman, and instruments—through Viśvāvasu’s lineage. Lomaśa further advises Yudhiṣṭhira to commit to tapas with his brothers, downplays the comparative threat posed by Karṇa in battle, and promises to explain the full aims and fruits of the forthcoming tīrtha-yātrā, asserting the credibility of a maharṣi’s teachings on pilgrimage merit.
Chapter Arc: वनवास की धूल में थके पाण्डवों के सामने धौम्य ऋषि पश्चिम दिशा के तीर्थों का द्वार खोलते हैं—जहाँ नर्मदा की प्रत्यक्-स्रोता धारा स्वयं पवित्रता का घोष करती है। → धौम्य एक-एक कर पश्चिम के पुण्य-आयतनों का विस्तार करते हैं—नदियाँ, वन, शैल-शिखर, देव-आश्रय और त्रैलोक्य-विख्यात तीर्थ; वर्णन बढ़ते-बढ़ते नर्मदा-तट के वैदूर्यशिखर, मैनाक, असित पर्वत और सिद्धिदायक आश्रमों तक पहुँचता है, मानो यात्रा का मानचित्र धीरे-धीरे जीवित हो उठे। → पुष्कर-तीर्थ का महात्म्य गाथा-रूप में उभरता है—यहाँ निवास की केवल मनसा-इच्छा से भी पाप विनष्ट होते हैं और साधक ‘नाकपृष्ठ’ (स्वर्गीय आनन्द) का स्पर्श पाता है; तीर्थ-फल का यह ‘मानसिक संकल्प’ वाला चरम विधान अध्याय का शिखर बनता है। → धौम्य पश्चिम दिशा के तीर्थ-समूह को समेटते हुए संकेत देते हैं कि इन स्थलों का स्मरण, संकल्प और दर्शन—तीनों ही पाण्डवों के वनवास को तपस्या में रूपान्तरित कर सकते हैं; तीर्थयात्रा का उद्देश्य केवल मार्ग नहीं, अंतःशुद्धि है। → पाण्डव अब इस पवित्र मानचित्र के अनुसार आगे किस तीर्थ की ओर प्रथम कदम बढ़ाएँगे—यह जिज्ञासा अगले वर्णन के लिए छोड़ दी जाती है।
Shlokas
Verse 1
हम () अऑपआ अपा८ एकोननवतितमो<ध्याय: धौम्यद्वारा पश्चिम दिशाके तीर्थोंका वर्णन धौम्य उवाच आनर्तेषु प्रतीच्यां वै कीर्तयिष्यामि ते दिशि । यानि तत्र पवित्राणि पुण्यान्यायतनानि च
ధౌమ్యుడు పలికెను— ఓ యుధిష్ఠిరా! ఇప్పుడు నేను పశ్చిమ దిశలోని ఆనర్తదేశంలో ఉన్న పవిత్ర తీర్థములు, పుణ్యప్రద దేవాలయములను నీకు వర్ణించెదను.
Verse 2
प्रियड्ग्वाम्रवणोपेता वानीरफलमालिनी । प्रत्यक्स्रोता नदी पुण्या नर्मदा तत्र भारत
ఓ భారతనందనా! అక్కడ పుణ్యనది నర్మద ప్రవహిస్తుంది; ఆమె ప్రవాహం పశ్చిమాభిముఖంగా సాగుతుంది. ఆమె తీరములపై ప్రియంగు, మామిడి వనములు ఉండి, బేతు పొదలు మరియు ఫలవృక్షమాలలు ఆమె శోభను పెంపొందిస్తాయి.
Verse 3
त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । सरिद्वनानि शैलेन्द्रा देवाश्ष सपितामहा:
ఓ భారతనందనా, కురుశ్రేష్ఠా! త్రిలోకములలో ఉన్న సమస్త పుణ్యతీర్థములు, పవిత్ర దేవాలయములు, నదులు-వనములు, శైలేంద్రులు, అలాగే పితామహుడు బ్రహ్మతో కూడిన దేవగణమంతా— నర్మదాజలంలో స్నానం చేయుటకై అక్కడికి నిత్యం సమాగమించుచుంటారు.
Verse 4
नर्मदायां कुरुश्रेष्ठ सह सिद्धर्षिचारणै: । स्नातुमायान्ति पुण्यौचै: सदा वारिषु भारत
ధౌమ్యుడు పలికెను—ఓ కురుశ్రేష్ఠా, ఓ భారతా! సిద్ధులు, ఋషులు, చారణులతో కూడిన పుణ్యాత్ముల సమూహం నిత్యం నర్మదా జలాలలో స్నానమునకు వచ్చుచుంటారు.
Verse 5
निकेत: श्रूयते पुण्यो यत्र विश्रवसो मुने: । जज्ञे धनपतिर्यत्र कुबेरो नरवाहन:,वहीं मुनिवर विश्रवाका पवित्र आश्रम सुना जाता है, जहाँ नरवाहन धनाध्यक्ष कुबेरका जन्म हुआ था
ధౌమ్యుడు పలికెను—మునివరుడు విశ్రవసుని పుణ్యాశ్రమం ప్రసిద్ధమైన చోటే ‘నరవాహనుడు’ ధనాధిపతి కుబేరుడు జన్మించాడు.
Verse 6
वैदूर्यशिखरो नाम पुण्यो गिरिवर: शिव: । नित्यपुष्पफलास्तत्र पादपा हरितच्छदा:
ధౌమ్యుడు పలికెను—‘వైదూర్యశిఖర’ అనే పుణ్యమయమైన, శుభప్రదమైన శ్రేష్ఠ పర్వతం ఉంది. అక్కడి వృక్షాలు నిత్యం పచ్చగా ఉండి, ఎల్లప్పుడూ పుష్పఫలాలతో నిండివుంటాయి.
Verse 7
वैदूर्यशिखर नामक मंगलमय पवित्र पर्वत भी नर्मदा-तटपर है, वहाँ हरे-हरे पत्तोंसे सुशोभित सदा फल और फूलोंके भारसे लदे हुए वृक्ष शोभा पाते हैं ।।
ధౌమ్యుడు పలికెను—నర్మదా తీరమున ‘వైదూర్యశిఖర’ అనే పుణ్యమయమైన, మంగళప్రదమైన పర్వతం ఉంది; అక్కడి వృక్షాలు పచ్చని ఆకులతో శోభించి, పుష్పఫలభారంతో వంగి ఉంటాయి. ఓ రాజా! ఆ శైలశిఖరంపై ఒక పుణ్యసరోవరం ఉంది; అందులో నిత్యం వికసించిన కమలాలు ఉంటాయి. ఓ మహారాజా! దేవతలూ గంధర్వులూ కూడా ఆ తీర్థాన్ని ఆశ్రయిస్తారు.
Verse 8
बह्दाश्चर्य महाराज दृश्यते तत्र पर्वते । पुण्ये स्वर्गोपमे चैव देवर्षिगणसेविते,राजन! देवर्षिगणोंसे सेवित वह पुण्यपर्वत स्वर्गके समान सुन्दर एवं सुखद है। वहाँ अनेक आश्चर्यकी बातें देखी जाती हैं
ధౌమ్యుడు పలికెను—ఓ మహారాజా! ఆ పర్వతమున అనేక ఆశ్చర్యకర దృశ్యాలు కనబడతాయి. దేవర్షిగణములచే సేవింపబడే ఆ పుణ్యపర్వతం స్వర్గసమానంగా సుందరమూ సుఖదమూ గా ఉంది.
Verse 9
हृदिनी पुण्यतीर्था च राजर्षेस्तत्र वै सरित् | विश्वामित्रनदी राजन् पुण्या परपुरंजय
ధౌమ్యుడు పలికెను—ఓ రాజా, శత్రుపురవిజయీ! అక్కడ రాజర్షి విశ్వామిత్రుని తపస్సు నుండి ప్రాదుర్భవించిన ‘విశ్వామిత్రా’ అనే పుణ్యనది ప్రవహిస్తుంది; అది పరమ పవిత్ర తీర్థమని ప్రసిద్ధి. ఆ నది తీరమున నహుషనందనుడు రాజు యయాతి స్వర్గమునుండి పతనమై సజ్జనుల మధ్య పడెను; అనంతరం ధర్మాధిష్ఠిత సనాతన లోకములను మళ్లీ పొందెను.
Verse 10
यस्यास्तीरे सतां मध्ये ययातिर्नहुषात्मज: । पपात स पुनर्लोकॉल्ले भे धर्मान् सनातनान्
ఆ పుణ్యనది తీరమున నహుషపుత్రుడు యయాతి స్వర్గమునుండి పతనమై సజ్జనుల మధ్య పడెను. అక్కడ సనాతన ధర్మబలముచేత అతడు మళ్లీ శాశ్వత లోకములను పొందెను—సత్పథమునకు తిరిగివస్తే పతనముకూడా విమోచనమగునని సూచించుచు.
Verse 11
तत्र पुण्यो हृद: ख्यातो मैनाकश्नैव पर्वत: । बहुमूलफलोपेतस्त्वसितो नाम पर्वत:,वहाँ पुण्यसरोवर, विख्यात मैनाक पर्वत और प्रचुर फलमूलोंसे सम्पन्न असित नामक पर्वत है
అక్కడ ప్రసిద్ధమైన పుణ్య హ్రదము ఉంది; అలాగే ఖ్యాతిగాంచిన మైనాక పర్వతమూ ఉంది. అక్కడే ‘అసిత’ అనే పర్వతము కూడా ఉంది; అది విరివిగా మూలఫలములతో సమృద్ధిగా ఉంటుంది.
Verse 12
आश्रम: कक्षसेनस्य पुण्यस्तत्र युधिष्ठिर । च्यवनस्याश्रमश्चैव विख्यातस्तत्र पाण्डव,युधिष्ठिर! उसी पर्वतपर कच्छसेनका पुण्यदायक आश्रम है। पाण्डुनन्दन! महर्षि च्यवनका सुविख्यात आश्रम भी वहीं है
యుధిష్ఠిరా! అక్కడ కక్షసేనుని పుణ్య ఆశ్రమము ఉంది. పాండవా (పాండుపుత్రా)! అక్కడే మహర్షి చ్యవనుని ప్రసిద్ధ ఆశ్రమమూ ఉంది.
Verse 13
तत्राल्पेनैव सिध्यन्ति मानवास्तपसा विभो । जम्बूमार्गो महाराज ऋषीणां भावितात्मनाम्
విభో! అక్కడ మనుష్యులు స్వల్ప తపస్సుతోనే సిద్ధిని పొందుతారు. మహారాజా! అది ‘జంబూమార్గం’—భావితాత్ములైన ఋషులు సంచరించే మార్గము.
Verse 14
आश्रम: शाम्यतां श्रेष्ठ मृगद्धिजनिषेवित: । प्रभो! वहाँ थोड़ी ही तपस्यासे मनुष्य सिद्धि प्राप्त कर लेते हैं। महाराज! पश्चिम दिशामें ही जम्बूमार्ग है, जहाँ शुद्ध अन्तःकरणवाले महर्षियोंका आश्रम है। शान्त पुरुषोंमें श्रेष्ठ युधिष्ठि! वह आश्रम पशु-पक्षियोंसे सेवित है ।।
ధౌమ్యుడు పలికెను—ఓ శ్రేష్ఠ పురుషా, నీ మనస్సును శాంతింపజేసుకో. జింకలు, పక్షులు సంచరించే ఒక ఆశ్రమం ఉంది; అక్కడ స్వల్ప తపస్సుతోనే మనుష్యులు సిద్ధిని పొందుతారు. రాజా, పశ్చిమ దిశలో జంబూమార్గం ఉంది; అక్కడ శుద్ధ అంతఃకరణముగల మహర్షుల ఆశ్రమం ఉంది. శాంతులలో శ్రేష్ఠుడైన యుధిష్ఠిరా, ఆ ఆశ్రమం పశు-పక్షులచే సేవింపబడుతుంది.
Verse 15
केतुमाला च मेध्या च गड्जाद्वारं च भूमिप । ख्यातं च सैन्धवारण्यं पुण्यं द्विजनिषेवितम्
భూపాలా, కేతుమాలా, మేధ్యా, గంగాద్వారం; అలాగే ఖ్యాతిగాంచిన సైంధవ అరణ్యం—పుణ్యమైనది, ద్విజులచే సేవింపబడినది—(అక్కడే) ఉంది.
Verse 16
राजन्! उधर ही सदा तपस्वीजनोंसे भरे हुए पुण्यतम तीर्थ--केतुमाला, मेध्या और गंगाद्वार (हरिद्वार) हैं। भूपाल! द्विजोंसे सेवित सुप्रसिद्ध सैन्धवारण्य भी उधर ही है ।।
రాజా, ఆ పశ్చిమ ప్రాంతంలోనే నిత్యం తపస్వులతో నిండిన అత్యంత పుణ్య తీర్థాలు—కేతుమాలా, మేధ్యా, గంగాద్వారం—ఉన్నాయి. భూపాలా, ద్విజులచే సేవింపబడే ప్రసిద్ధ సైంధవ అరణ్యమూ అక్కడే ఉంది. అక్కడే పితామహుడైన బ్రహ్మదేవుని పుణ్యదాయక సరస్సు ‘పుష్కరం’ పేరుతో ప్రసిద్ధి; అది వైఖానస వానప్రస్థులు, సిద్ధులు, మహర్షులకు ప్రియమైన ఆశ్రమం.
Verse 17
अप्यत्र संश्रयार्थाय प्रजापतिरथो जगौ । पुष्करेषु कुरुश्रेष्ठ गाथां सुकृतिनां वर,पुण्यवानोंमें प्रधान कुरुश्रेष्ठ! पुष्करमें निवास करनेके लिये प्रजापति ब्रह्माजीने एक गाथा गायी है, जो इस प्रकार है
కురు శ్రేష్ఠా, ఇక్కడ ఆశ్రయం పొందుటకై ప్రజాపతి బ్రహ్మదేవుడు పుష్కరంలో ఒక గాథను పాడెను—పుణ్యవంతులలో శ్రేష్ఠులను స్తుతించునది.
Verse 18
मनसाप्यभिकामस्य पुष्कराणि मनस्विन: । विप्रणश्यन्ति पापानि नाकपृछे च मोदते
మనస్వియైన వాడు మనస్సులోనైనా పుష్కరంలో నివసించాలని ఆకాంక్షిస్తే, అతని పాపాలు నశిస్తాయి; అతడు స్వర్గలోకంలో ఆనందిస్తాడు.
Verse 89
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि धौम्यतीर्थयात्रायां एकोननवतितमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారతం వనపర్వములోని తీర్థయాత్రాపర్వమందు ధౌమ్యుని తీర్థయాత్రా-వివరణకు సంబంధించిన ఏకోననవతితమ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Frequently Asked Questions
The tension is managing fear and uncertainty during exile: Lomaśa redirects attention from anxiety over opponents to disciplined tapas and informed confidence grounded in verified developments (Arjuna’s progress).
Tapas is presented as the highest practical means for attaining significant outcomes; alongside this, knowledge-power (āstra-vidyā) must be paired with restraint protocols (saṃhāra and prāyaścitta).
Yes. The chapter asserts that whatever pilgrimage-related merit involving tapas is taught by the maharṣi should be regarded as authoritative (śraddheya), establishing interpretive trust before the tīrtha-yātrā exposition.
Ask anything about Adhyaya 89 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.