Adhyaya 87
Avanti–Narmadā–Puṣkara Tīrtha-Kathana (धौम्यकथितं तीर्थवर्णनम्)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā / Tīrtha-kathana (Pilgrimage Topography within Āraṇyaka-parva)
Dhauṃya enumerates sacred sites in the western (pratīcī) direction, beginning with Avanti and the auspicious Narmadā, described with fertile groves and a reverse-flowing (pratyaksrotā) characterization. The discourse then marks a holy ‘Niketa’ associated with the sage Viśravas and the birth of Kubera, indexing mythic genealogy to place. It introduces Vaiḍūryaśikhara, a meritorious mountain with divine flora, and a lotus-filled lake frequented by devas and gandharvas, emphasizing the site’s wondrous, heaven-like qualities. Additional tīrthas include a river connected with Viśvāmitra and the narrative of Yayāti’s fall and recovery of worlds through adherence to enduring dharmas. The chapter lists further landmarks—Puṇya-hrada, Maināka, Asita, and renowned āśramas (Kakṣasena, Cyavana, Jambūmārga)—where tapas is said to succeed with comparatively little effort. It proceeds to Ketumālā, Medhyā, Gaṅgāraṇya, and Saindhavāraṇya, culminating in Puṣkara (Pitāmaha-saras), beloved of Vaikhānasa sages; a phalaśruti-style claim follows: even mental intention toward Puṣkara is portrayed as sin-diminishing and conducive to heavenly joy.
Chapter Arc: जनमेजय के समक्ष वैशम्पायन पाण्डवों की उस व्याकुलता का चित्र खींचते हैं—अर्जुन के वियोग से उनका मन दीन है, और वे उससे मिलने को आतुर हैं; इसी बेचैनी के बीच धौम्य उन्हें पूर्वदिशा के तीर्थों का मार्ग बताने लगते हैं। → धौम्य एक-एक कर पुण्याश्रमों, नदियों और सरोवरों का वर्णन करते हैं—गोमती जैसे देवर्षि-सेवित तीर्थ, देवताओं की यज्ञभूमियाँ, और ऐसे स्थल जहाँ तप, दान, व्रत तथा यज्ञ से पितृ-ऋण और कुल-उद्धार का विधान बताया गया है; तीर्थों की महिमा जितनी बढ़ती है, उतना ही पाण्डवों का ‘उद्धार’ और ‘आश्वासन’ पाने का आग्रह तीव्र होता जाता है। → तीर्थ-महात्म्य का शिखर उन वचनों में आता है जहाँ धौम्य ‘गया’ आदि स्थलों के फल का प्रतिपादन करते हैं—अश्वमेध/वृषोत्सर्ग जैसे कर्मों द्वारा ‘दश पूर्वान् दशावरान्’ तक संतति-उद्धार का कथन; साथ ही विश्वामित्र के कान्यकुब्ज प्रसंग जैसे आख्यान-बीज तीर्थों को केवल भूगोल नहीं, धर्म-इतिहास बना देते हैं। → वर्णन पूर्वदिशा के पवित्र स्थलों की एक सुसंगत माला बनकर स्थिर होता है—भागीरथी-सम्बद्ध सरोवर/‘ब्रह्मशाला’ जैसे स्थानों का स्मरण और देववन जैसे तपोवनों का संकेत पाण्डवों को यह बोध कराता है कि वनवास केवल दण्ड नहीं, शुद्धि और संबल का पथ है। → धौम्य की तीर्थ-सूची आगे भी विस्तृत होने का संकेत देती है—पाण्डव अभी मार्ग पर हैं, और अर्जुन-वियोग की पीड़ा के बीच अगला तीर्थ-क्रम तथा उससे जुड़ी कथाएँ शेष हैं।
Shlokas
Verse 1
#2:8 #:23:.0 () हि २ 7 सप्ताशीतितमो< ध्याय: धौम्यद्वारा पूर्वदिशाके तीर्थोंका वर्णन वैशम्पायन उवाच तान् सर्वनित्सुकान् दृष्टवा पाण्डवान् दीनचेतस: । आश्चासयंस्तथा धौम्यो बृहस्पतिसमो<ब्रवीत्
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—ఎల్లప్పుడూ ఆందోళనతో, దుఃఖచిత్తులై ఉన్న పాండవులను చూచి, బృహస్పతి సమానమైన శాంతస్వభావి, జ్ఞానవంతుడైన ధౌమ్యుడు వారిని ధైర్యపరచుతూ ఇలా పలికెను.
Verse 2
ब्राह्मणानुमतान् पुण्यानाश्रमान् भरतर्षभ । दिशस्तीर्थानि शैलांश्व शूणु मे वदतो5नघ
ఓ భరతశ్రేష్ఠా, ఓ నిర్దోషుడా! బ్రాహ్మణులు అనుమతించిన పుణ్య ఆశ్రమాలు, దిశలలోని తీర్థాలు, పర్వతాలు—నేను చెప్పుచున్నదాన్ని వినుము.
Verse 3
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! पाण्डवोंका चित्त अर्जुनके लिये अत्यन्त दीन हो रहा था। वे सब-के-सब उनसे मिलनेको उत्सुक थे। उनकी ऐसी अवस्था देखकर बृहस्पतिके समान तेजस्वी महर्षि धौम्यने उन्हें सान्त्वना देते हुए कहा--'पापरहित भरतकुलभूषण! ब्राह्मणलोग जिन्हें आदर देते हैं
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—ఓ జనమేజయా! అర్జునుని విషయమై పాండవుల మనస్సు అత్యంత దుఃఖంతో కుంగిపోయింది; వారందరూ అతనిని చూడాలని తపించారు. వారి ఆ స్థితిని చూచి, బృహస్పతి సమాన తేజస్సు గల మహర్షి ధౌమ్యుడు వారిని సాంత్వనపరచుతూ ఇలా పలికెను—‘ఓ నిర్దోషుడా, భరతకులభూషణా! బ్రాహ్మణులు గౌరవించే ఆ పుణ్య ఆశ్రమాలు, దిశలు, తీర్థాలు, పర్వతాల వర్ణనను నేను నీకు చెబుతాను; వినుము. ఓ రాజా, నా వర్ణన విని నీవు ద్రౌపదితోను, సోదరులతోను శోకరహితుడవగుదువు, ఓ నరేశ్వరా.’
Verse 4
श्रवणाच्चैव तेषां त्वं पुण्यमाप्स्यसि पाण्डव | गत्वा शतगुणं चैव तेभ्य एव नरोत्तम
ఓ పాండవా, వాటి గురించి వినడమే నీకు పుణ్యాన్ని ఇస్తుంది; కానీ ఓ నరోత్తమా, అక్కడికి స్వయంగా వెళ్లితే అదే పుణ్యం శతగుణమగును.
Verse 5
पूर्व प्राचीं दिशं राजन् राजर्षिगणसेविताम् । रम्यां ते कथयिष्यामि युधिषछ्िर यथास्मृति
మహారాజ యుధిష్ఠిరా! నా స్మృతికి అనుగుణంగా ముందుగా రాజర్షులచే సేవింపబడిన ఆ రమ్యమైన ప్రాచీ దిశను నీకు వివరిస్తాను.
Verse 6
तस्यां देवर्षिजुष्टायां नैमिषं नाम भारत | यत्र तीर्थानि देवानां पुण्यानि च पृथक् पृथक्,“भरतनन्दन! देवर्षिसेवित प्राची दिशामें नैमिष नामक तीर्थ है, जहाँ भिन्न- भिन्न देवताओंके अलग-अलग पुण्यतीर्थ हैं
ఓ భారతనందనా! దేవర్షులు సంచరించే ఆ ప్రాచీ ప్రాంతంలో ‘నైమిషం’ అనే తీర్థం ఉంది; అక్కడ దేవతల పుణ్యతీర్థాలు ఒక్కొక్కటి వేరువేరుగా ఉన్నాయి.
Verse 7
यत्र सा गोमती पुण्या रम्या देवर्षिसेविता । यज्ञभूमिश्च देवानां शामित्रं च विवस्वत:,“जहाँ देवर्षिसेवित परम रमणीय पुण्यमयी गोमती नदी है। देवताओंकी यज्ञभूमि और सूर्यका यज्ञपात्र विद्यमान है
అక్కడ దేవర్షులచే సేవింపబడిన అత్యంత రమ్యమైన పుణ్యగోమతి నది ఉంది; అక్కడే దేవతల యజ్ఞభూమి, అలాగే వివస్వత్ (సూర్యుడు)కు సంబంధించిన యజ్ఞపాత్రమూ ఉంది.
Verse 8
तस्यां गिरिवर: पुण्यो गयो राजर्षिसत्कृत: । शिवं ब्रह्मसरो यत्र सेवितं त्रिदशर्षिभि:
అదే ప్రాచీ ప్రాంతంలో రాజర్షులచే సత్కరింపబడిన పుణ్యమైన పర్వతశ్రేష్ఠుడు ‘గయ’ ఉన్నాడు. అక్కడ శుభప్రదమైన బ్రహ్మసరోవరం ఉంది; దానిని త్రిదశర్షులు (దేవర్షులు) సేవిస్తారు.
Verse 9
यदर्थे पुरुषव्याप्र कीर्तयन्ति पुरातना: । एष्टव्या बहव: पुत्रा यद्येको5पि गयां व्रजेत्
పురుషశ్రేష్ఠా! మనుష్యులు శ్రమించి ప్రాచీనులు కీర్తించే ఆ ప్రయోజనార్థమే ఇలా చెప్పబడింది—అనేక మంది కుమారులను కోరాలి; వారిలో ఒక్కడైనా గయకు వెళితే చాలు.
Verse 10
यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सूजेत् । उत्तारयति संतत्या दशपूर्वान् दशावरान्
వైశంపాయనుడు పలికెను—మనుడు అశ్వమేధ యాగం చేయవచ్చు, లేదా నీలవర్ణ వృషభాన్ని పుణ్యదానంగా ఉత్సర్గించవచ్చు. అటువంటి వాడు తన వంశపుణ్యప్రవాహబలంతో తనకు ముందరి పది, తరువాతి పది తరాలను उद्धరించును.
Verse 11
महानदी च तत्रैव तथा गयशिरो नृप । यत्रासौ कीर्त्यते विप्रैरक्षय्यकरणो वट:
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాజా! అక్కడే మహానది ఉంది, అలాగే గయశిరస్సు అనే తీర్థమూ ఉంది; అక్కడ బ్రాహ్మణులు అక్షయవటాన్ని చూపుతారు—దాని వేర్లు, కొమ్మలు ఎప్పటికీ నశించవని ప్రసిద్ధి.
Verse 12
यत्र दत्त पितृभ्योऊन्नमक्षय्यं भवति प्रभो । सा च पुण्यजला तत्र फल्गुर्नाम महानदी
వైశంపాయనుడు పలికెను—ప్రభూ! ఆ స్థలంలో పితృదేవతలకై ఇచ్చిన అన్నం అక్షయమవుతుంది. అక్కడే పుణ్యజలములతో ఫల్గు అనే మహానది ప్రవహిస్తుంది.
Verse 13
बहुमूलफला चापि कौशिकी भरतर्षभ । विश्वामित्रो5 ध्यगाद् यत्र ब्राह्मणत्वं तपोधन:
వైశంపాయనుడు పలికెను—భరతశ్రేష్ఠా! అక్కడ అనేక మూలఫలాలతో సమృద్ధిగా ఉన్న కౌశికీ నదీ ప్రవహిస్తుంది; అదే స్థలంలో తపోధనుడైన విశ్వామిత్రుడు బ్రాహ్మణత్వాన్ని పొందెను.
Verse 14
गड्जा यत्र नदी पुण्या यस्यास्तीरे भगीरथ: । अयजतू तत्र बहुभि: क्रतुभिर्भूरिदक्षिणै:,'पूर्वदिशामें ही पुण्यनदी गड़ा बहती है, जिसके तटपर राजा भगीरथने प्रचुर दक्षिणावाले बहुत-से यज्ञोंका अनुष्ठान किया था
వైశంపాయనుడు పలికెను—తూర్పు దిశలో గడ్జా అనే పుణ్యనది ప్రవహిస్తుంది; దాని తీరంలో రాజు భగీరథుడు విస్తార దక్షిణలతో అనేక క్రతువులను (యాగాలను) నిర్వహించెను.
Verse 15
पज्चालेषु च कौरव्य कथयन्त्युत्पलावनम् । विश्वामित्रोडयजद् यत्र पुत्रेण सह कौशिक:,“कुरुनन्दन! पंचालदेशमें ऋषिलोग उत्पलावन बतलाते हैं, जहाँ कुशिकनन्दन विश्वामित्रने अपने पुत्रके साथ यज्ञ किया था
వైశంపాయనుడు పలికెను—కురునందనా! పాంచాలదేశంలో ఋషులు ‘ఉత్పలావనము’ అనే వనాన్ని చెప్పుకొనుచున్నారు; అక్కడ కౌశికుడు విశ్వామిత్రుడు తన కుమారునితో కలిసి యజ్ఞం నిర్వహించాడు।
Verse 16
यत्रानुवंशं भगवाञ्जामदग्न्यस्तथा जगौ । विश्वामित्रस्य तां दृष्टवा विभूतिमतिमानुषीम्,'उसी यज्ञमें विश्वामित्रका अलौकिक वैभव देखकर जमदग्निनन्दन परशुरामने उनके वंशके अनुरूप यशका वर्णन किया था
అక్కడే భగవాన్ జామదగ్న్యుడు (పరశురాముడు) యథావిధిగా వంశావళిని వివరించాడు; ఆ యజ్ఞంలో విశ్వామిత్రుని అతిమానుష వైభవాన్ని చూచి, వంశానుగుణమైన అతని యశస్సును వర్ణించాడు।
Verse 17
कान्यकुब्जेडपिबत् सोममिन्द्रेण सह कौशिक: । ततः क्षत्रादपाक्रामद् ब्राह्मणो5स्मीति चाब्रवीत्
కాన్యకుబ్జంలో కౌశికుడు ఇంద్రునితో కలిసి సోమపానం చేశాడు; అనంతరం క్షత్రియస్థితిని అధిగమించి, “నేను బ్రాహ్మణుడను” అని ప్రకటించాడు।
Verse 18
पवित्रमृषिभिर्जुष्ट पुण्यं पावनमुत्तमम् । गड़्ायमुनयोववीर संगमं लोकविश्रुतम्,“वीरवर! गंगा और यमुनाका परम उत्तम पुण्यमय पवित्र संगम सम्पूर्ण जगत्में विख्यात है और बड़े-बड़े महर्षि उसका सेवन करते हैं
వీరశ్రేష్ఠా! గంగా-యమునల సంగమం పరమ పవిత్రమైనది, పుణ్యప్రదమైనది, అత్యుత్తమ పావనస్థలం; అది లోకవిఖ్యాతము, మహర్షులు దానిని ఆశ్రయిస్తారు।
Verse 19
यत्रायजत भूतात्मा पूर्वमेव पितामह: । प्रयागमिति विख्यातं तस्माद् भरतसत्तम
భరతశ్రేష్ఠా! పూర్వకాలంలో భూతాత్ముడైన పితామహుడు అక్కడ యజ్ఞం చేసినందువల్ల, ఆ స్థలం ‘ప్రయాగ’మని విఖ్యాతి పొందింది।
Verse 20
“जहाँ समस्त प्राणियोंके आत्मा भगवान् ब्रह्माजीने पहले ही यज्ञ किया था। भरतकुलभूषण! ब्रह्माजीके उस प्रकृष्टयागसे ही उस स्थानका नाम “प्रयाग” हो गया ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—సర్వప్రాణుల అంతరాత్మ అయిన భగవాన్ బ్రహ్మదేవుడు పూర్వకాలంలో యజ్ఞం చేసిన స్థలమది. భరతకులభూషణా! బ్రహ్ముని ఆ ఉత్తమ యాగం వలననే ఆ స్థలం ‘ప్రయాగ’మని ప్రసిద్ధి పొందింది. అక్కడే, రాజేంద్రా, మహర్షి అగస్త్యుని శ్రేష్ఠ ఆశ్రమమున్నది; అలాగే ఆ తపోవనం తపస్వులతో శోభిల్లుచున్నది.
Verse 21
हिरण्यबिन्दु: कथितो गिरी कालज्जरे महान् | आगरए््त्यपर्वतो रम्य: पुण्यो गिरिवर: शिव:
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాజా, కాలంజర పర్వతంపై ‘హిరణ్యబిందు’ అనే మహాతీర్థం ప్రసిద్ధమని చెప్పబడుతుంది. అక్కడే రమణీయమైన అగస్త్య పర్వతమూ ఉంది—అది పవిత్రం, పర్వతశ్రేష్ఠం, శివమయమైన కల్యాణప్రద తీర్థంగా ఖ్యాతి పొందింది.
Verse 22
महेन्द्रो नाम कौरव्य भार्गवस्य महात्मन: । अयजत् तत्र कौन्तेय पूर्वमेव पितामह:,“कुरुनन्दन! महात्मा भार्गवका निवासस्थान महेन्द्र-पर्वत है। कुन्तीनन्दन! वहाँ ब्रह्माजीने पूर्वकालमें यज्ञ किया था
వైశంపాయనుడు పలికెను—కౌరవవంశజా, ‘మహేంద్ర’ అనే పర్వతం మహాత్ముడు భార్గవుని నివాసస్థానం. కౌంతేయా, అక్కడే పితామహుడు బ్రహ్మదేవుడు పూర్వకాలంలో యజ్ఞం చేశాడు.
Verse 23
यत्र भागीरथी पुण्या सरस्यासीद् युधिष्ठिर । यत्र सा ब्रह्मशालेति पुण्या ख्याता विशाम्पते
వైశంపాయనుడు పలికెను—యుధిష్ఠిరా, పుణ్యమైన భాగీరథీ గంగా ఒక సరస్సులో ఉన్న చోట, ఆ స్థలం మనుష్యులలో ‘బ్రహ్మశాల’ అనే పుణ్యనామంతో ప్రసిద్ధి పొందింది.
Verse 24
धूतपाप्मभिराकीर्णा पुण्यं तस्याश्न दर्शनम् 'युधिष्ठिर! जहाँ पुण्यसलिला भागीरथी गंगा सरोवरमें स्थित थी। महाराज! जहाँपर उन्हें 'ब्रह्मशाला” यह पवित्र नाम दिया गया है। वह पुण्यतीर्थ निष्पाप मनुष्योंसे व्याप्त है; उसका दर्शन पुण्यमय बताया गया है ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—యుధిష్ఠిరా, ఆ తీర్థం పాపాలు కడిగిన జనులతో నిండియున్నది; దాని దర్శనమాత్రమే పుణ్యప్రదమని చెప్పబడుతుంది. మహారాజా, పుణ్యజలమయిన భాగీరథీ గంగా సరస్సులో నివసించే చోట ఆమె ‘బ్రహ్మశాల’ అనే శుద్ధ నామంతో ప్రసిద్ధి పొందింది. ఆ తీర్థం నిర్పాపులు సేవించేది; మహాత్మా, అది లోకంలో పవిత్రమూ మంగళప్రదమూ అని ఖ్యాతి పొందింది.
Verse 25
केदारक्ष मतड्स्य महानाश्रम उत्तम: । कुण्डोद: पर्वतो रम्यो बहुमूलफलोदक:
వైశంపాయనుడు పలికెను—అక్కడ కేదార (కేదారాక్ష) అనే పరమోత్తమమైన మహాశ్రమము ఉంది. అలాగే కుండోద అనే रम్యమైన పర్వతము ఉంది; అది అనేక మూల-ఫలములతోను, సమృద్ధమైన జలముతోను నిండియున్నది.
Verse 26
नैषधस्तृषितो यत्र जलं शर्म च लब्धवान् । “वहीं महात्मा मतंगऋषिका महान् एवं उत्तम आश्रम केदारतीर्थ है। वह परम पवित्र, मंगलकारी और लोकमें विख्यात है। कुण्डोद नामक रमणीय पर्वत बहुत फल-मूल और जलसे सम्पन्न है, जहाँ प्यासे हुए निषधनरेशको जल और शान्तिकी उपलब्धि हुई थी ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—అక్కడే దాహంతో బాధపడిన నిషధరాజు జలమును పొందినాడు; అలాగే శాంతి, ఉపశమనమును కూడా పొందినాడు. అక్కడే తపస్వులతో శోభిల్లే పుణ్యమైన దేవవనం ఉంది—అది పరమ పవిత్రము, మంగళప్రదము, లోకప్రసిద్ధము; తపస్సు మరియు పవిత్రత సాన్నిధ్యమువల్ల బాధితులకు శాంతిని ప్రసాదించును.
Verse 27
तीर्थानि सरित: शैला: पुण्यान्यायतनानि च
వైశంపాయనుడు పలికెను—మహారాజా! ప్రాచ్య దిశలో ఉన్న అనేక తీర్థములు, నదులు, పర్వతములు, పుణ్యాయతనములు—వాటి సంగ్రహ వర్ణనను నేను నీకు చెప్పితిని. ఇక మిగిలిన మూడు దిశలలోని నదులు, పర్వతములు, పుణ్యస్థానముల వర్ణనను చెప్పుదును; వినుము.
Verse 28
प्राच्यां देशि महाराज कीर्तितानि मया तव । तिसृष्वन्यानि पुण्यानि दिक्षु तीर्थानि मे शृणु । सरितः: पर्वतांश्चैव पुण्यान्यायतनानि च
వైశంపాయనుడు పలికెను—మహారాజా! ప్రాచ్య దిశలోని తీర్థములను నేను నీకు ఇప్పటికే కీర్తించితిని. ఇప్పుడు మిగిలిన మూడు దిశలలోని పుణ్య తీర్థములను వినుము—అక్కడి నదులు, పర్వతములు, పుణ్యాయతనములతో కూడి.
Verse 86
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें धौम्यकी तीर्थयात्राविषयक छियासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారతము వనపర్వాంతర్గత తీర్థయాత్రాపర్వములో ధౌమ్యుని తీర్థయాత్రావర్ణనమైన ఎనభై ఆరవ అధ్యాయము సమాప్తమగును.
Verse 87
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि धौम्यतीर्थयात्रायां सप्ताशीतितमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారతం వనపర్వములోని తీర్థయాత్రాపర్వములో ధౌమ్యుని తీర్థయాత్రా-ప్రసంగమునకు సంబంధించిన ఎనభై ఏడవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।
Verse 263
बाहुदा च नदी यत्र नन्दा च गिरिमूर्थनि । “वहीं तपस्वीजनोंसे सुशोभित पवित्र देववन नामक पुण्यक्षेत्र है, जहाँ पर्वतके शिखरपर बाहुदा और नन्दा नदी बहती हैं
వైశంపాయనుడు పలికెను—పర్వత శిఖరముపై బాహుదా, నందా నదులు ప్రవహించే చోట తపస్వుల కాంతితో ప్రకాశించే ‘దేవవన’మనే పవిత్ర పుణ్యక్షేత్రముంది; అది నిర్మలమై మహాపుణ్యదాయకమైన తీర్థము।
Frequently Asked Questions
Rather than a conflict between agents, the chapter frames an instructional choice: cultivating dharma through pilgrimage, reverence for sacred sites, and disciplined attention to exempla attached to geography.
Moral and spiritual formation is presented as achievable through tīrtha-oriented practice—listening, remembering, and visiting places associated with ṛṣis and dharmic precedents—where tapas and purification are emphasized.
Yes. The Puṣkara passage asserts that even mental orientation or intention toward Puṣkara can diminish pāpa (demerit) and is associated with enjoyment in a heavenly state, functioning as a motivational meta-commentary.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.