Adhyaya 85
Dhaumya’s Enumeration of Eastern Tīrthas (Prācī-diś Tīrtha-kathana)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā (Pilgrimage Catalogue in the Eastern Direction / Prācī-diś)
Vaiśaṃpāyana reports that Dhaumya, seeing the Pandavas dispirited, consoles them and begins a systematic description of meritorious āśramas, rivers, mountains, and sacred sites. He first turns to the eastern direction (prācī diś), listing renowned tīrthas and their associated exemplars: Naimiṣa with distinct divine tīrthas; the Gomati and a divine sacrificial ground; Gayā and Brahmasaras frequented by celestial sages; the tradition that even one son visiting Gayā is considered a significant familial good; Gayāśiras and the ‘akṣayya-karaṇa’ banyan where ancestral food-offerings become inexhaustible; rivers such as Phalgu and Kauśikī, linked to Viśvāmitra’s ascetic attainment and transition to Brahmin-status; the Gaṅgā with Bhāgīratha’s sacrifices; accounts in Pāñcāla (Utpālāvat) and Kanyakubja involving Viśvāmitra and Indra; the celebrated confluence of Gaṅgā and Yamunā (Prayāga) associated with primordial sacrifice; and further sacred locales including Agastya’s āśrama (Hiraṇyabindu) on Kālañjara, Mahendra mountain, ‘Brahmaśālā’, Kedāra of Mataṅga, and Kuṇḍoda mountain, concluding that these are the eastern-direction sancta before proceeding to other quarters.
Chapter Arc: वनवास के बीच युधिष्ठिर को तीर्थ-यात्रा का विस्तृत विधान सुनाया जाता है—मानो भूगोल नहीं, धर्म का मानचित्र खोला जा रहा हो। → कथन तीर्थों की माप-परिभाषा से (शम्यानिपात) आरम्भ होकर क्रमशः दूर-दूर के पवित्र स्थलों, उपवास-विधि, जप, दान और स्नान-फल की सूक्ष्म शर्तों तक बढ़ता है; हर स्थल एक नया व्रत-भार और एक नया फल-प्रलोभन जोड़ता जाता है। → प्रयाग जैसे महातीर्थ का उत्कर्ष—जहाँ देव-ऋषि-गणों की उपस्थिति, त्रिग्निकुण्ड और जाह्नवी का पावन प्रवाह वर्णित है—और वहाँ विधिपूर्वक स्नान से पाप-क्षय तथा वाजपेयादि फल की घोषणा अध्याय का शिखर बनती है। → अध्याय तीर्थों के फल-श्रुति को स्थिर निष्कर्ष में बाँध देता है: विधि, ब्रह्मचर्य, उपवास, जप (गायत्री) और श्रद्धा—इनसे ही तीर्थ ‘फल’ बनता है; तीर्थ-यात्रा कुल-शुद्धि और पाप-निर्मोचन का साधन है।
Shlokas
Verse 1
न लक - शम्याका अर्थ है डंडा। कोई बलवान पुरुष डंडेको खूब जोर लगाकर फेंके तो वह जहाँ गिरे
పులస్త్యుడు పలికెను—ఓ భీష్మా, ఆ తరువాత ప్రాతఃసంధ్యా సమయంలో ‘సంవేద్య’ అనే ఉత్తమ తీర్థమునకు చేరి స్నానము (ఉపస్పర్శన) చేసినవాడు విద్యను పొందును; ఇందులో సందేహం లేదు.
Verse 2
रामस्य च प्रभावेण तीर्थ राजन् कृतं पुरा । तल्लौहित्यं समासाद्य विन्द्याद् बहु सुवर्णकम्
పులస్త్యుడు పలికెను—ఓ రాజా, పూర్వకాలంలో రాముని ప్రభావముచేత ఒక తీర్థము స్థాపించబడెను; దాని పేరు లౌహిత్య తీర్థము. అక్కడికి చేరి స్నానము చేసినవాడు అపారమైన స్వర్ణాన్ని పొందునని చెప్పబడెను.
Verse 3
करतोयां समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः । अश्वमेधमवाप्रोति प्रजापतिकृतो विधि:,करतोयामें जाकर स्नान करके तीन रात उपवास करनेवाला मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल पाता है। यह ब्रह्माजीद्वारा की हुई व्यवस्था है
పులస్త్యుడు పలికెను—కరతోయా నదిని చేరి స్నానము చేసి మూడు రాత్రులు ఉపవాసము ఆచరించువాడు అశ్వమేధ యాగఫలమును పొందును. ఇది ప్రజాపతి (బ్రహ్మ) స్థాపించిన విధి.
Verse 4
गड्जायास्तत्र राजेन्द्र सागरस्य च संगमे । अश्वमेधं दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिण:,राजेन्द्र! वहाँ गंगासागरसंगममें स्नान करनेसे दस अश्वमेधयज्ञोंके फलकी प्राप्ति होती है, ऐसा मनीषी पुरुष कहते हैं
రాజేంద్రా! గంగా సముద్రంతో కలిసే ఆ పవిత్ర సంగమంలో స్నానం చేస్తే, పది అశ్వమేధ యజ్ఞాల ఫలానికి సమానమైన పుణ్యం లభిస్తుందని మునులు ప్రకటిస్తారు।
Verse 5
गज़जायास्त्वपरं पारं प्राप्प यः स्नाति मानव: । त्रिरात्रमुषितो राजन् सर्वपापै: प्रमुच्यते
రాజా! గంగ యొక్క అవతలి తీరం చేరి గంగాసాగర సంగమంలో స్నానం చేసి, అక్కడ మూడు రాత్రులు నివసించిన మనిషి సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడవుతాడు।
Verse 6
ततो वैतरणीं गच्छेत् सर्वपापप्रमोचनीम् | विरजं तीर्थमासाद्य विराजति यथा शशी
ఆ తరువాత సమస్త పాపాలను తొలగించే వైతరణీకి వెళ్లాలి. అక్కడ విరజ తీర్థాన్ని చేరి స్నానం చేస్తే మనిషి చంద్రునివలె ప్రకాశిస్తాడు।
Verse 7
प्रतरेच्च कुलं पुण्यं सर्वपापं व्यपोहति । गोसहस्रफलं लब्ध्वा पुनाति स्वकुलं नर:
అతడు తన పుణ్యవంతమైన కులాన్నికూడా దాటించును; తన సమస్త పాపాలను తొలగించును; మరియు వెయ్యి గోవుల దానఫలానికి సమానమైన పుణ్యాన్ని పొంది తన కులాన్ని పవిత్రం చేయును।
Verse 8
शोणस्य ज्योतिरथ्याया: संगमे नियत: शुचि: । तर्पयित्वा पितृन् देवानग्निष्टोमफलं लभेत्
శోణ నది మరియు జ్యోతిరథ్యా నది సంగమంలో స్నానం చేసి, ఇంద్రియనిగ్రహంతో శుద్ధుడైనవాడు దేవతలకు, పితృదేవతలకు తర్పణం చేస్తే, అతడు అగ్నిష్టోమ యజ్ఞఫలాన్ని పొందుతాడు।
Verse 9
शोणस्य नर्मदायाश्च प्रभवे कुरुनन्दन । वंशगुल्म उपस्पृश्य वाजिमेधफलं लभेत्,कुरुनन्दन! शोण और नर्मदाके उत्पत्तिस्थान वंशगुल्मतीर्थमें स्नान करके तीर्थयात्री अश्वमेधयज्ञका फल पाता है
ఓ కురునందనా! శోణా, నర్మదా నదుల ఉద్భవస్థానమైన వంశగుల్మ తీర్థంలో స్నానం చేసి, తీర్థస్పర్శ విధిని ఆచరించినవాడు అశ్వమేధ యజ్ఞఫలంతో సమానమైన పుణ్యాన్ని పొందుతాడు।
Verse 10
ऋषभं तीर्थमासाद्य कोसलायां नराधिप । वाजपेयमवाप्रोति त्रिरात्रोपोषितो नर:
ఓ నరాధిపా! కోసల దేశంలో ఋషభ అనే తీర్థానికి చేరి, అక్కడ మూడు రాత్రులు ఉపవాసం చేసిన మనిషి వాజపేయ యజ్ఞఫలాన్ని పొందుతాడు।
Verse 11
कोसलां तु समासाद्य कालतीर्थमुपस्पृशेत्
ఓ నృపా! కోసల దేశానికి చేరి కాలతీర్థంలో స్నానం చేయవలెను. అలా చేయడం వల్ల సహస్ర గోదానఫలంతో సమానమైన పుణ్యం పొంది, మనిషి తన కులాన్ని పవిత్రం చేస్తాడు।
Verse 12
वृषभैकादशफलं लभते नात्र संशय: । पुष्पवत्यामुपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितो नर:
ఇందులో సందేహం లేదు—పుష్పవతీలో స్నానం చేసి మూడు రాత్రులు ఉపవాసం చేసిన మనిషి ‘ఏకాదశ వృషభ’ దానఫలంతో సమానమైన ఫలాన్ని పొందుతాడు।
Verse 13
ततो बदरिकातीर्थ स्नात्वा भरतसत्तम
ఆ తరువాత, ఓ భరతశ్రేష్ఠా! బదరికా తీర్థంలో స్నానం చేసి (ముందుకు సాగాలి)।
Verse 14
दीर्घमायुरवाप्रोति स्वर्गलोक॑ च गच्छति । भरतकुलभूषण! तदनन्तर बदरिकातीर्थमें स्नान करके मनुष्य दीर्घायु पाता और स्वर्गलोकमें जाता है ।। अथ चम्पां समासाद्य भागीरथ्यां कृतोदक:
పులస్త్యుడు పలికెను—అతడు దీర్ఘాయుష్షును పొందును, స్వర్గలోకమునకును గమనించును. ఓ భరతకులభూషణా! అనంతరం బదరికా తీర్థమున స్నానము చేసి మనుష్యుడు దీర్ఘాయుష్షుతో స్వర్గలోకమును పొందును. తరువాత చంపానగరమునకు చేరి భాగీరథీ నదిలో జలక్రియ (తర్పణ) చేయును.
Verse 15
लपेटिकां ततो गच्छेत् पुण्यां पुण्योपशोभिताम्
అనంతరం పుణ్యముచే మరింత శోభించు పవిత్రమైన లపేటికాకు వెళ్లవలెను.
Verse 16
ततो महेन्द्रमासाद्य जामदग्न्यनिषेवितम्
తదుపరి జామదగ్న్యుడు (పరశురాముడు) సేవించిన మహేంద్ర పర్వతమును చేరవలెను.
Verse 17
मतड़स्य तु केदारस्तत्रैव कुरुनन्दन
ఓ కురునందనా! మటడ యొక్క కేదారము (పవిత్ర క్షేత్రము) అక్కడే ఉంది.
Verse 18
श्रीपर्वत॑ं समासाद्य नदीतीरमुपस्पृशेत्
శ్రీపర్వతమును చేరి నది తీరమున జలస్పర్శ (ఆచమనం/స్నానం) చేసి శుద్ధి పొందవలెను.
Verse 19
श्रीपर्वते महादेवो देव्या सह महाद्युति:
పులస్త్యుడు ఇలా చెప్పెను—శ్రీపర్వతమున దేవితో కూడ మహాద్యుతిగల మహాదేవుడు పరమానందముతో నివసించుచున్నాడు. అక్కడ దేవతలతో పాటు బ్రహ్మదేవుడును నివసించుచున్నాడు. ఆ స్థలమున దేవకుండములో స్నానము చేసి శుచియై, జితాత్ముడై యుండినవాడు అశ్వమేధయజ్ఞఫలమును పొందీ పరమసిద్ధిని గాంచును. అలాగే పాండ్యదేశమున దేవపూజితమైన ఋషభపర్వతమునకు వెళ్లిన తీర్థయాత్రికుడు వాజపేయయజ్ఞఫలమును పొంది స్వర్గలోకమున ఆనందించును.
Verse 20
न्यवसत् परमप्रीतो ब्रह्मा च त्रिदशै: सह । तत्र देवहदे स्नात्वा शुचि: प्रयतमानस:
పులస్త్యుడు చెప్పెను—అక్కడ బ్రహ్మదేవుడు దేవతలతో కలిసి పరమానందముతో నివసించుచున్నాడు. ఆ దేవహ్రదములో స్నానము చేసి శుచియై, నియమితమై ఏకాగ్రమనస్సుతో ఉన్నవాడు అశ్వమేధయజ్ఞఫలమును పొంది పరమసిద్ధిని పొందును.
Verse 21
अश्वमेधमवाप्रोति परां सिद्धि च गच्छति । ऋषभं पर्वतं गत्वा पाण्ड्ये दैवतपूजितम् । वाजपेयमवाप्रोति नाकपृष्ठे च मोदते
పులస్త్యుడు చెప్పెను—ఈ తీర్థమును సేవించినవాడు అశ్వమేధయజ్ఞఫలమును పొంది పరమసిద్ధిని గాంచును. అలాగే పాండ్యదేశమున దేవపూజితమైన ఋషభపర్వతమునకు వెళ్లిన తీర్థయాత్రికుడు వాజపేయయజ్ఞఫలమును పొంది స్వర్గశిఖరములపై ఆనందించును.
Verse 22
ततो गच्छेत कावेरीं वृतामप्सरसां गणै: । तत्र स्नात्वा नरो राजन् गोसहस्रफलं लभेत्,राजन्! तदनन्तर अप्सराओंसे आवृत कावेरी नदीकी यात्रा करे। वहाँ स्नान करनेसे मनुष्य सहस्र गोदानका फल पाता है
ఆపై, ఓ రాజా, అప్సరాగణములతో ఆవరించబడిన కావేరి నదియొద్దకు వెళ్లవలెను. అక్కడ స్నానము చేసినవాడు, ఓ రాజా, సహస్ర గోదానఫలమును పొందును.
Verse 23
ततस्तीरे समुद्रस्यथ कन्यातीर्थमुपस्पृशेत् । तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र सर्वपापै: प्रमुच्यते
ఓ రాజేంద్రా, ఆపై సముద్రతీరమున ఉన్న కన్యాతీర్థమునకు వెళ్లి స్నానము చేయవలెను. ఆ తీర్థమున స్నానమాత్రముచేతనే మనుష్యుడు సమస్త పాపముల నుండి విముక్తుడగును.
Verse 24
अथ गोकर्णमासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । समुद्रमध्ये राजेन्द्र सर्वलोकनमस्कृतम्
పులస్త్యుడు పలికెను—ఓ రాజేంద్రా! అనంతరం సముద్రమధ్యంలో ఉన్న, త్రిలోకప్రసిద్ధమై సర్వలోకనమస్కృతమైన గోకర్ణతీర్థానికి వెళ్ళు. ఆ పవిత్ర తీర్థంలో స్నానం చేయి; అక్కడ బ్రహ్మాది దేవతలు, తపోధన మహర్షులు మరియు అనేక వర్గాల భూతగణాలు ఉమాప్రియుడైన భగవాన్ శంకరుని ఉపాసిస్తారు.
Verse 25
यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्न तपोधना: । भूतयक्षपिशाचाश्व किंनरा: समहोरगा:
అక్కడ బ్రహ్మాది దేవతలు, తపోధన ఋషులు, అలాగే భూతులు, యక్షులు, పిశాచులు, కిన్నరులు, మహోరగులు—ఇవన్నీ సమవేతమై శ్రద్ధతో ఈశ్వరుడైన శంకరుని ఆరాధిస్తాయి.
Verse 26
सिद्धचारणगन्धर्वमानुषा: पन्नगास्तथा | सरित: सागरा: शैला उपासन्त उमापतिम्
ఓ మహారాజా! సిద్ధులు, చారణులు, గంధర్వులు, మనుష్యులు, అలాగే పన్నగులు (సర్పజాతి); అలాగే నదులు, సముద్రాలు, పర్వతాలు—ఇవన్నీ ఉమాపతియైన శివుని ఉపాసిస్తాయి.
Verse 27
तत्रेशानं समभ्यर्च्य त्रिरात्रोपोषितो नर: । अश्वमेधमवाप्रोति गाणपत्यं च विन्दति,वहाँ भगवान् शिवकी पूजा करके तीन रात उपवास करनेवाला मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल पाता और गणपतिपद प्राप्त कर लेता है
అక్కడ ఈశానుడైన (శివుడైన) భగవానుని విధివిధానంగా ఆరాధించి మూడు రాత్రులు ఉపవాసం చేసే మనిషి అశ్వమేధ యజ్ఞఫలాన్ని పొందుతాడు; అలాగే గణపత్యపదమును కూడా పొందుతాడు.
Verse 28
उष्य द्वादशरात्रं तु पूतात्मा च भवेन्नर: । तत एव च गायद्र्या: स्थानं त्रैलोक्यपूजितम्,वहाँ बारह रात निवास करनेसे मनुष्यका अन्त:ःकरण पवित्र हो जाता है। वहीं गायत्रीका त्रिलोक-पूजित स्थान है
అక్కడ పన్నెండు రాత్రులు నివసిస్తే మనిషి అంతఃకరణం పవిత్రమవుతుంది. నిజంగా అదే గాయత్రి దేవి యొక్క త్రిలోకపూజిత స్థానం.
Verse 29
त्रिरात्रमुषितस्तत्र गोसहस्रफलं लभेत् | निदर्शनं च प्रत्यक्ष ब्राह्मणानां नराधिप
పులస్త్యుడు పలికెను—ఓ నరాధిపా! అక్కడ మూడు రాత్రులు నివసించినవాడు వెయ్యి గోవులను దానం చేసిన ఫలంతో సమానమైన పుణ్యాన్ని పొందుతాడు. అలాగే, ఓ మనుష్యాధిపతీ, అక్కడ బ్రాహ్మణులను గుర్తించుటకు ప్రత్యక్షంగా కనిపించే సూచన కూడా ఉంది.
Verse 30
गायत्रीं पठते यस्तु योनिसंकरजस्तथा । गाथा च गाथिका चापि तस्य सम्पद्यते नूप
పులస్త్యుడు పలికెను—రాజా! వర్ణసంకర యోనిలో పుట్టినవాడు గాయత్రీని జపించబోయినచో, అతని ఉచ్చారణం గాథా-గీతంలా మారి, పవిత్ర ధ్వనికి కావలసిన స్వర-వర్ణ నియమశాసనం లేకుండా పోతుంది; అనగా అతడు గాయత్రీని శుద్ధంగా పలకలేడు.
Verse 31
संवर्तस्य तु विप्रषेर्वापीमासाद्य दुर्लभाम्
పులస్త్యుడు పలికెను—అనంతరం సంవర్త మహర్షికి చెందిన ఆ దుర్లభమైన, దుష్ప్రాప్యమైన బావిని చేరి…
Verse 32
ततो वेणां समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नर:
ఆపై వేణా నదిని చేరి, ఆ మనిషి మూడు రాత్రులు ఉపవాసం చేశాడు.
Verse 33
ततो गोदावरीं प्राप्य नित्यं सिद्धनिषेविताम्
ఆపై నిత్యం సిద్ధులు సేవించే గోదావరి నదిని చేరి…
Verse 34
गवां मेधमवाप्रोति वासुकेलोकमुत्तमम् । वेणाया: संगमे स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत्
పులస్త్యుడు అన్నాడు— ‘గోమేధ యాగం ఆచరించినవాడు వాసుకి యొక్క ఉత్తమ లోకాన్ని పొందుతాడు. అలాగే వేణా నది సంగమంలో స్నానం చేసినవాడు అశ్వమేధ యాగఫలాన్ని పొందుతాడు.’
Verse 35
तत्पश्चात् सदा सिद्ध पुरुषोंसे सेवित गोदावरीके तटपर जाकर स्नान करनेसे तीर्थयात्री गोमेधयज्ञका फल पाता और वासुकिके लोकमें जाता है | वेणासंगममें स्नान करके मनुष्य अश्वमेधयज्ञके फलका भागी होता है ।।
పులస్త్యుడు అన్నాడు— ‘ఆపై సిద్ధపురుషులు నిత్యం సేవించే గోదావరి తీరానికి వెళ్లి స్నానం చేసిన తీర్థయాత్రికుడు గోమేధ యాగఫలాన్ని పొందుతూ వాసుకి లోకాన్ని చేరుతాడు. వేణా సంగమంలో స్నానం చేసినవాడు అశ్వమేధ యాగఫలానికి భాగస్వామి అవుతాడు. వరదా సంగమంలో స్నానం చేస్తే వెయ్యి గోవుల దానఫలం లభిస్తుంది; బ్రహ్మస్థానాన్ని చేరి మూడు రాత్రులు ఉపవాసం చేసిన నరుడు కూడా పవిత్ర పుణ్యాన్ని సంపాదిస్తాడు.’
Verse 36
कुशप्लवनमासाद्य ब्रह्मचारी समाहित:
కుశగడ్డి విస్తరించిన ప్రదేశాన్ని చేరి, బ్రహ్మచారి సంయమంతో, ఏకాగ్రచిత్తుడై నిలిచాడు.
Verse 37
ततो देवह्नदे5रण्ये कृष्णवेणाजलोद्धवे
ఆపై దేవహ్నద అరణ్యంలో, కృష్ణవేణా నది జలస్రోతస్సు వద్ద (కథ ముందుకు సాగింది).
Verse 38
यत्र क्रतुशतैरिष्टवा देवराजो दिवं गत:
పులస్త్యుడు అన్నాడు— ‘ఇది దేవరాజు శతక్రతువులను (వంద యాగాలను) ఆచరించి స్వర్గాన్ని పొందిన స్థలం; ఆ వంద కర్మలను పూర్తి చేసి ఇంద్రుడు స్వర్గసింహాసనంపై ఆసీనుడైన చోటు ఇదే. భరతనందనా! ఇక్కడికి కేవలం వెళ్లినంత మాత్రాన యాత్రికుడు అగ్నిష్టోమ యాగఫలాన్ని పొందుతాడు. ఆపై సర్వదేవహదంలో స్నానం చేస్తే వెయ్యి గోవుల దానఫలం లభిస్తుంది.’
Verse 39
अग्निष्टोमफल विन्द्यादू गमनादेव भारत । सर्वदेवह्नदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
పులస్త్యుడు పలికెను—ఓ భారతా! ఆ పవిత్ర తీర్థానికి కేవలం వెళ్లిన మాత్రాన అగ్నిష్టోమ యజ్ఞఫలం లభిస్తుంది. తరువాత సర్వదేవహదంలో స్నానం చేస్తే సహస్ర గోదానఫలం పొందుతాడు.
Verse 40
ततो वापीं महापुण्यां पयोष्णीं सरितां वराम् । पितृदेवार्चनरतो गोसहस्रफलं लभेत्
పులస్త్యుడు పలికెను—ఆపై మహాపుణ్యమైన వాపికి, నదులలో శ్రేష్ఠమైన పయోష్ణీ నదికి వెళ్లి స్నానం చేయాలి. దేవతలూ పితృదేవతల పూజలో నిమగ్నుడై ఉంటే, ఆ తీర్థసేవకుడు సహస్ర గోదానఫలాన్ని పొందుతాడు.
Verse 41
दण्डकारण्यमासाद्य पुण्यं राजन्नुपस्पृशेत् । गोसहस्रफलं तस्य स्नातमात्रस्य भारत,राजन्! भरतनन्दन! जो दण्डकारण्यमें जाकर स्नान करता है, उसे स्नान करनेमात्रसे सहस्र गोदानका फल प्राप्त होता है
పులస్త్యుడు పలికెను—ఓ రాజా! పుణ్యమైన దండకారణ్యాన్ని చేరి అక్కడ స్నానం చేయాలి. ఓ భారతవంశజా! స్నానం చేసిన మాత్రాననే సహస్ర గోదానఫలం లభిస్తుంది.
Verse 42
शरभज्जश्रमं गत्वा शुकस्य च महात्मन: । न दुर्गतिमवाप्रोति पुनाति च कुल नरः,शरभंग मुनि तथा महात्मा शुकके आश्रमपर जानेसे मनुष्य कभी दुर्गतिमें नहीं पड़ता और अपने कुलको पवित्र कर देता है
పులస్త్యుడు పలికెను—శరభంగ ముని ఆశ్రమానికి, అలాగే మహాత్ముడు శుకుని ఆశ్రమానికి వెళ్లిన మనిషి దుర్గతిని పొందడు; తన కులాన్నీ పవిత్రం చేస్తాడు.
Verse 43
ततः शूर्पारकं गच्छेज्जामदग्न्यनिषेवितम् । रामतीर्थ नर: स्नात्वा विन्द्याद् बहुसुवर्णकम्
పులస్త్యుడు పలికెను—ఆపై జామదగ్న్యుడు (పరశురాముడు) సేవించిన శూర్పారకానికి వెళ్లాలి. అక్కడ రామతీర్థంలో స్నానం చేస్తే మనిషికి అపారమైన స్వర్ణం లభిస్తుంది.
Verse 44
सप्तगोदावरे स्नात्वा नियतो नियताशन: । महत् पुण्यमवाप्रोति देवलोक॑ च गच्छति,सप्तगोदावरतीर्थमें स्नान करके नियमपालनपूर्वक नियमित भोजन करनेवाला पुरुष महान् पुण्यलाभ करता और देवलोकमें जाता है
సప్తగోదావరీ తీర్థంలో స్నానం చేసి, నియమపాలనతో నియతాహారుడై ఉన్నవాడు మహాపుణ్యాన్ని పొందుతూ దేవలోకానికి చేరుతాడు.
Verse 45
ततो देवपथं गत्वा नियतो नियताशन: । देवसत्रस्य यत् पुण्यं तदेवाप्रोति मानव:,तत्पश्चात् नियमपालनके साथ-साथ नियमित आहार ग्रहण करनेवाला मानव देवपथमें जाकर देवसत्रका जो पुण्य है, उसे पा लेता है
ఆపై దేవపథంలోకి వెళ్లి, నియమపాలనతో నియతాహారుడైన మనిషి దేవసత్రానికి చెందిన పుణ్యాన్ని అదే విధంగా పొందుతాడు.
Verse 46
तुड्गकारण्यमासाद्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रिय: । वेदानध्यापयत् तत्र ऋषि: सारस्वत: पुरा
తుంగకారణ్యానికి చేరి, బ్రహ్మచారిగా ఇంద్రియజయంతో నియమంగా నివసించాడు. పూర్వకాలంలో అక్కడ సారస్వత ఋషి ఇతర ఋషులకు వేదాలను బోధించాడు.
Verse 47
तत्र वेदेषु नष्टेषु मुनेरड्धिरस: सुतः । ऋषीणामुत्तरीयेषु सूपविष्टो यथासुखम्
అక్కడ ఒక సమయంలో వేదాలు నశించినట్లుగా (మరిచిపోయినట్లుగా) అయినప్పుడు, అర్ధ్ధిరస ముని కుమారుడు ఋషుల ఉత్తరీయ వస్త్రాల మధ్య దాగి సుఖంగా కూర్చున్నాడు.
Verse 48
ओड्कारेण यथान्यायं सम्यगुच्चारितेन ह । येन यत् पूर्वमभ्यस्तं तत् सर्व समुपस्थितम्
విధి ప్రకారం ఓంకారాన్ని సమ్యకంగా ఉచ్చరించినప్పుడు, ఎవరు పూర్వంలో ఏ వేదాన్ని అభ్యసించారో అది అంతా వారికి యథాతథంగా స్మరణకు వచ్చింది.
Verse 49
ऋषयस्तत्र देवाश्व॒ वरुणोडग्नि: प्रजापति: । हरिरनारायणस्तत्र महादेवस्तथैव च,उस समय वहाँ बहुत-से ऋषि, देवता, वरुण, अग्नि, प्रजापति, भगवान् नारायण और महादेवजी भी उपस्थित हुए
ఆ సమయంలో అక్కడ అనేక ఋషులు, దేవతలు ఉన్నారు—వరుణుడు, అగ్ని, ప్రజాపతి, హరి-నారాయణుడు మరియు మహాదేవుడూ.
Verse 50
पितामहश्न भगवान् देवै: सह महाद्युति: । भगुं नियोजयामास याजनार्थ महाद्युतिम्,महातेजस्वी भगवान् ब्रह्माने देवताओंके साथ जाकर परम कान्तिमान् भृगुको यज्ञ करानेके कामपर नियुक्त किया
అప్పుడు మహాతేజస్సుతో ప్రకాశించే పితామహుడు బ్రహ్మదేవుడు దేవతలతో కలిసి వెళ్లి, మహాద్యుతిమంతుడైన భృగువును యజ్ఞాన్ని నిర్వహించేందుకు నియమించాడు.
Verse 51
ततः स चक्रे भगवानृषीणां विधिवत् तदा । सर्वेषां पुनराधानं विधिदृष्टेन कर्मणा
ఆ తరువాత భగవాన్ భృగువు శాస్త్రవిధి ప్రకారం, ఋషులందరికీ యథావిధిగా పునః అగ్నిస్థాపనను నిర్వహించాడు.
Verse 52
आज्यभागेन तत्राग्निं तर्पयित्वा यथाविधि । देवा: स्वभवनं याता ऋषयश्च यथाक्रमम्
తదనంతరం ఆజ్యభాగంతో యథావిధిగా అగ్నిని తర్పింపజేసి, దేవతలు తమ తమ లోకాలకు వెళ్లారు; ఋషులు కూడా క్రమంగా తమ తమ స్థానాలకు వెళ్లిపోయారు.
Verse 53
तदरण्यं प्रविष्टस्य तुड़क॑ राजसत्तम । पापं प्रणश्यत्यखिलं स्त्रियो वा पुरुषस्य वा,नृपश्रेष्ठट उस तुंगकारण्यमें प्रवेश करते ही स्त्री या पुरुष सबके पाप नष्ट हो जाते हैं
హే తుడకా, రాజశ్రేష్ఠా! ఆ అరణ్యంలో ప్రవేశించిన వెంటనే—స్త్రీయైనా పురుషుడైనా—అందరి సమస్త పాపాలు పూర్తిగా నశిస్తాయి.
Verse 54
तत्र मासं वसेद् धीरो नियतो नियताशन: । ब्रहद्मलोकं व्रजेद् राजन् कुलं चैव समुद्धरेत्
అక్కడ ధీరుడు నియమపాలనతో, నియతాహారంతో ఒక మాసం నివసించాలి. రాజా, అలా చేసిన తీర్థయాత్రికుడు బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతూ తన కులాన్నికూడా उद्धరించును.
Verse 55
मेधाविकं समासाद्य पितृन् देवांश्व॒ तर्पयेत् | अग्निष्टोममवाप्रोति स्मृतिं मेधां च विन्दति
మెధావిక తీర్థాన్ని చేరి పితృదేవతలకూ దేవతలకూ విధిపూర్వకంగా తర్పణం చేయాలి. అలా చేసినవాడు అగ్నిష్టోమ యజ్ఞఫలాన్ని పొందుతూ స్మృతి మరియు మేధ (బుద్ధి)ను సంపాదిస్తాడు.
Verse 56
तत्पश्चात् मेधाविकतीर्थमें जाकर देवताओं और पितरोंका तर्पण करे; ऐसा करनेवाला पुरुष अग्निष्टोमयज्ञका फल पाता और स्मृति एवं बुद्धिको प्राप्त कर लेता है ।।
ఆ తరువాత మెధావిక తీర్థానికి వెళ్లి దేవతలకూ పితృదేవతలకూ తర్పణం చేయాలి. అలా చేసినవాడు అగ్నిష్టోమ యజ్ఞఫలాన్ని పొంది స్మృతి మరియు బుద్ధిని సంపాదిస్తాడు. అదే ప్రాంతంలో లోకవిఖ్యాతమైన కాలంజర అనే పర్వతం ఉంది; అక్కడ దేవహ్రద అనే పవిత్ర కుండంలో స్నానం చేస్తే వెయ్యి గోవుల దానఫలంతో సమానమైన పుణ్యం లభిస్తుంది.
Verse 57
यो: स्नात: साधयेत् तत्र गिरौ कालण्जरे नृप । स्वर्गलोके महीयेत नरो नास्त्यत्र संशय:,राजन! जो कालंजर पर्वतपर स्नान करके वहाँ साधन करता है, वह मनुष्य स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है; इसमें संशय नहीं है
రాజా! కాలంజర పర్వతంపై స్నానం చేసి అక్కడ సాధన చేసే మనిషి స్వర్గలోకంలో గౌరవింపబడతాడు; ఇందులో సందేహం లేదు.
Verse 58
ततो गिरिवरश्रेष्ठे चित्रकूटे विशाम्पते । मन्दाकिनीं समासाद्य सर्वपापप्रणाशिनीम्
ఆ తరువాత, ప్రజలాధిపతీ, పర్వతశ్రేష్ఠమైన చిత్రకూటానికి వెళ్లి సర్వపాపనాశినీ మందాకినిని చేరాలి. అక్కడ స్నానం చేసి విధిపూర్వకంగా దేవతలకూ పితృదేవతలకూ పూజ చేయాలి. దీనివల్ల అశ్వమేధ యజ్ఞఫలాన్ని పొంది పరమగతిని పొందుతాడు.
Verse 59
तत्राभिषेकं कुर्वाण: पितृदेवार्चने रत: । अश्वमेधमवाप्रोति गतिं च परमां व्रजेत्
పులస్త్యుడు పలికెను—ఓ రాజా! అక్కడ అభిషేకం చేసి దేవతలకును పితృదేవతలకును ఆరాధనలో నిమగ్నుడై ఉండువాడు అశ్వమేధ యజ్ఞఫలాన్ని పొందును; పరమగతిని చేరును. ఆపై పర్వతశ్రేష్ఠమైన చిత్రకూటానికి చేరి, సమస్త పాపాలను నశింపజేయు మందాకినీ తీరమున స్నానమాచరించి, దేవ–పితృపూజలలో నిమగ్నుడగును. అట్లే అతడు అశ్వమేధఫలాన్ని పొంది పరమ లక్ష్యాన్ని పొందును.
Verse 60
ततो गच्छेत धर्मज्ञ भर्त॒स्थानमनुत्तमम् । यत्र नित्यं महासेनो गुह: संनिहितो नूप
ఆపై, ఓ ధర్మజ్ఞా! భర్తృ యొక్క అనుత్తమ స్థానమునకు వెళ్లవలెను; అక్కడ మహాసేనుడైన గుహుడు నిత్యము సన్నిహితుడై నివసించుచున్నాడు.
Verse 61
कोटितीर्थ नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
కోటితీర్థమున స్నానమాచరించిన మనిషి సహస్ర గోదానఫలమును పొందును.
Verse 62
प्रदक्षिणमुपावृत्य ज्येष्ठस्थानं व्रजेन्नर: । अभिगम्य महादेवं विराजति यथा शशी
భక్తితో ప్రదక్షిణ చేసి, ఆపై తిరిగి జ్యేష్ఠస్థానమునకు వెళ్లవలెను. అట్లుగా మహాదేవుని సమీపించగా, అతడు ఆకాశమందలి చంద్రునివలె శుభప్రకాశంతో విరాజిల్లును.
Verse 63
कोटितीर्थमें स्नान करके मनुष्य सहस्र गोदानका फल पाता है। उसकी परिक्रमा करके तीर्थयात्री मानव ज्येष्ठस्थानको जाय। वहाँ महादेवजीका दर्शन-पूजन करनेसे वह चन्द्रमाके समान प्रकाशित होता है ।।
ఓ మహారాజా, ఓ భరతశ్రేష్ఠ యుధిష్ఠిరా! అక్కడ ఒక కూపము ఉంది; అది ఆశ్చర్యకరమైన పవిత్రతకు ప్రసిద్ధి. ఆ కూపములో నాలుగు సముద్రాలు నివసించుచున్నవి.
Verse 64
तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र पितृदेवार्चने रत: । नियतात्मा नर: पूतो गच्छेत परमां गतिम्
రాజేంద్రా! అక్కడ స్నానం చేసి దేవతలకూ పితృదేవతలకూ ఆరాధనలో నిమగ్నుడై, నియతమనస్సు గల మనిషి పవిత్రుడై పరమగతిని పొందుతాడు.
Verse 65
ततो गच्छेत राजेन्द्र शृज़धवेरपुरं महत् । यत्र तीर्णो महाराज रामो दाशरथि: पुरा,राजेन्द्र! वहाँसे महान् शुड्गभवेरपुरकी यात्रा करे। महाराज! पूर्वकालमें दशरथनन्दन श्रीरामचन्द्रजीने वहीं गंगा पार की थी
ఆపై, రాజేంద్రా! అక్కడి నుండి మహత్తరమైన శృంగధవేరపురానికి వెళ్లవలెను. మహారాజా! పూర్వకాలంలో దశరథనందనుడు రాముడు అక్కడే గంగను దాటాడు.
Verse 66
तम्मिंस्तीर्थे महाबाहो स्नात्वा पापै: प्रमुच्यते । गड्जायां तु नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी समाहित:
మహాబాహో! ఆ తీర్థంలో స్నానం చేస్తే మనిషి పాపాల నుండి విముక్తుడవుతాడు. అలాగే గంగలో స్నానం చేసి అతడు బ్రహ్మచారిగా, సమాహితచిత్తుడుగా అవుతాడు.
Verse 67
ततो मुज्जवटं गच्छेत् स्थानं देवस्थ धीमत:
ఆపై జ్ఞానవంతుడు దేవస్థానమైన ముజ్జవటకు వెళ్లవలెను.
Verse 68
अभिगम्य महादेवमभिवाद्य च भारत | प्रदक्षिणमुपावृत्य गाणपत्यमवाप्रुयात्
ఓ భారతా! మహాదేవుని సమీపించి నమస్కరించి, ఆపై ప్రదక్షిణ చేసి గౌరవంతో వెనుదిరిగితే గణపతి అనుగ్రహాన్ని పొందుతాడు.
Verse 69
तम्मिंस्तीर्थे तु जाह्वव्यां स्नात्वा पापै: प्रमुच्यते । तदनन्तर तीर्थयात्री परम बुद्धिमान् महादेवजीके मुंजवट नामक तीर्थको जाय। भरतनन्दन उस तीर्थमें महादेवजीके पास जाकर उन्हें प्रणाम करके परिक्रमा करनेसे मनुष्य गणपतिपद प्राप्त कर लेता है। उक्त तीर्थमें जाकर गंगामें स्नान करनेसे मनुष्य सब पापोंसे छुटकारा पा जाता है || ६७-६८ $ || ततो गच्छेत राजेन्द्र प्रयागमृषिसंस्तुतम्
పులస్త్యుడు పలికెను—ఓ రాజేంద్రా! అనంతరం ఋషులచే ప్రశంసింపబడిన ప్రయాగ తీర్థానికి వెళ్లవలెను. అక్కడ బ్రహ్మాది దేవతలు, దిక్కులు మరియు వాటి అధిపతులు, లోకపాలకులు, సాధ్యులు, లోకసమ్మానిత పితృదేవతలు నివసించుచున్నారు; సనత్కుమారాది మహర్షులు, అంగిరసాది నిర్మల బ్రహ్మర్షులు కూడా అక్కడే ఉన్నారు. నాగులు, సుపర్ణులు, సిద్ధులు, సూర్యుడు, నదులు మరియు సముద్రం, గంధర్వులు, అప్సరసలు—మరియు బ్రహ్మతో కూడిన భగవాన్ విష్ణువూ అక్కడే విహరిస్తాడు. అక్కడ మూడు అగ్నికుండాలు ఉన్నాయి; వాటి మధ్యగా సమస్త తీర్థఫలసంపన్నమైన గంగా వేగంగా ప్రవహిస్తుంది. త్రిభువనవిఖ్యాతమైన, సూర్యకన్య అయిన, లోకపావని యమున అక్కడ గంగతో సంగమిస్తుంది. గంగా-యమునల మధ్యభూమి భూమాత యొక్క ‘జఘన’మని భావించబడుతుంది.
Verse 70
तत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्न सदिगीश्वरा: । लोकपालाश्न साध्याक्षु पितरो लोकसम्मता:
పులస్త్యుడు పలికెను—ఆ పవిత్రస్థలంలో బ్రహ్మాది దేవతలు, దిక్కులు వాటి అధిపతులతో కూడి, లోకపాలకులు, సాధ్యులు, మరియు లోకసమ్మానిత పితృదేవతలు నివసించుచున్నారు.
Verse 71
सनत्कुमारप्रमुखास्तथैव परमर्षय: । अज्धिर:प्रमुखाश्वैव तथा ब्रह्मर्षयो5मला:
పులస్త్యుడు పలికెను—అక్కడ సనత్కుమారప్రముఖ పరమర్షులు, అలాగే అంగిరసప్రముఖ నిర్మల బ్రహ్మర్షులు కూడా ఉన్నారు.
Verse 72
तथा नागा: सुपर्णाश्च सिद्धाश्चक्रचरास्तथा । सरित: सागराश्षैव गन्धर्वाप्सरसो5डपि च
పులస్త్యుడు పలికెను—అక్కడ నాగులు, సుపర్ణులు, సిద్ధులు మరియు ఆకాశచారులు; నదులు, సముద్రాలు; గంధర్వులు, అప్సరసలు కూడా ఉన్నారు.
Verse 73
हरिश्व भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृत: । तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि येषां मध्येन जाह्नवी
పులస్త్యుడు పలికెను—అక్కడ ప్రజాపతి సమక్షంలో సత్కరింపబడిన భగవాన్ హరి విరాజిల్లుచున్నాడు. అక్కడ మూడు అగ్నికుండాలు ఉన్నాయి; వాటి మధ్యగా జాహ్నవి—గంగా—ప్రవహిస్తుంది.
Verse 74
वेगेन समतिक्रान्ता सर्वतीर्थपुरस्कृता । तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता
పులస్త్యుడు పలికెను—రాజేంద్రా! అనంతరం మహర్షులు ప్రశంసించిన ప్రయాగ తీర్థానికి వెళ్ళుము. అక్కడ తపనుని కుమార్తె, త్రిలోక ప్రసిద్ధ దేవి, సమస్త తీర్థాలకు ముందుండి వేగంగా దాటిపోయినదని చెప్పబడుతుంది. ప్రయాగంలో బ్రహ్మాది దేవతలు, దిశలు మరియు దిక్పాలకులు, లోకపాలకులు, సాధ్యులు, లోకసమ్మానిత పితృదేవతలు, సనత్కుమారాది మహర్షులు, అంగిరసాది నిర్మల బ్రహ్మర్షులు, నాగులు, సుపర్ణులు, సిద్ధులు, సూర్యుడు, నదులు మరియు సముద్రం, గంధర్వులు, అప్సరసలు, మరియు బ్రహ్మతో కూడి స్వయంగా భగవాన్ విష్ణువు నివసిస్తారు. అక్కడ మూడు అగ్నికుండాలు ఉన్నాయి; వాటి మధ్యగా సమస్త తీర్థపుణ్యసంపన్నమైన గంగా ఉద్ధృత వేగంతో ప్రవహిస్తుంది. అక్కడే త్రిభువనవిఖ్యాత, లోకపావని సూర్యపుత్రిక యమునాదేవి గంగతో సంగమిస్తుంది. గంగా యమునల మధ్యభూమి భూమాత యొక్క ‘జఘన’మని భావించబడుతుంది.
Verse 75
यमुना गड़या सार्थ संगता लोकपावनी । गड़्ायमुनयोर्म ध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतम्
పులస్త్యుడు పలికెను—లోకపావని యమున అక్కడ గంగతో సంగమిస్తుంది. రాజేంద్రా! గంగా యమునల మధ్య ప్రాంతం సంప్రదాయంగా భూమి యొక్క ‘జఘన’మని చెప్పబడుతుంది. అందువల్ల మహర్షులు ప్రశంసించిన ప్రయాగ తీర్థానికి వెళ్లవలెను; అక్కడ దేవతలు మరియు పూజ్య దివ్యసత్త్వాలు నివసిస్తారు. అటువంటి సంగమాన్ని దర్శించి పూజించుట వలన పుణ్యభూగౌరవం, దైవవ్యవస్థ పట్ల వినయం, తీర్థయాత్ర శుద్ధి—ఇవన్నీ ద్వారా మనిషి ధర్మానుగుణుడగును.
Verse 76
प्रयागं जघनस्थानमुपस्थमृषयो विदु: । प्रयागं सप्रतिष्ठानं कम्बलाश्वतरौ तथा
పులస్త్యుడు పలికెను—ఋషులు ప్రయాగాన్ని ‘జఘనస్థానం’ మరియు ‘ఉపస్థం’—పవిత్ర భూగోళంలోని జననకేంద్రం—అని తెలుసుకొనియున్నారు. ప్రతిష్ఠానంతో కూడిన ప్రయాగం, అలాగే కంబల–అశ్వతర (నాగులు) కూడా పరమ పవిత్రమని గణింపబడతాయి. అక్కడికి వెళ్లినవాడు, అంతేకాదు దాని నామాన్ని మాత్రమే ఉచ్చరించినవాడుకూడా, పాపం నుండి మరియు మరణకాల భయం నుండి విముక్తుడగును.
Verse 77
तीर्थ भोगवती चैव वेदिरेषा प्रजापते: । तत्र वेदाश्न यज्ञाश्च मूर्तिमन्तो युधिष्ठिर
పులస్త్యుడు పలికెను—యుధిష్ఠిరా! ‘భోగవతి’ అనే తీర్థం నిజంగా ప్రజాపతి యొక్క వేదిక. అక్కడ వేదములు మరియు యజ్ఞములు మూర్తిమంతమై—జీవంత సత్యాలవలె—ప్రజాపతిని ఉపాసిస్తాయని చెప్పబడుతుంది. బోధ ఏమనగా: తీర్థం కేవలం ఒక స్థలం కాదు; అది ధర్మం సాంద్రీకృతమైన క్షేత్రం—వేదగౌరవం, నియమబద్ధ పూజ, మరియు శుద్ధ సంకల్పపు శుద్ధికర శక్తి.
Verse 78
प्रजापतिमुपासन्ते ऋषयश्न तपोधना: । यजन्ते क्रतुभिर्देवास्तथा चक्रधरा नृपा:
పులస్త్యుడు పలికెను—అక్కడ తపోధన ఋషులు ప్రజాపతిని ఉపాసిస్తారు. దేవతలు కూడా క్రతువుల (యజ్ఞాల) ద్వారా యజిస్తారు; అలాగే చక్రధర రాజులు సైతం అక్కడ యజ్ఞాలు నిర్వహిస్తారు. ఈ విధంగా ఆ స్థలం నియమబద్ధ భక్తి మరియు కర్తవ్యకర్మలతో నిలబెట్టబడింది; అందుచేత ప్రజాపతి-గౌరవం, దమం (సంయమం), యజ్ఞం—ధర్మసారమంతా—అక్కడ సమాహృతమై ఉండటంతో అది పరమ పావనమని ప్రశంసింపబడుతుంది.
Verse 79
ततः पुण्यतमं नाम त्रिषु लोकेषु भारत । प्रयागं सर्वतीर्थेभ्य: प्रवदन्त्यधिकं विभो
పులస్త్యుడు పలికెను—ఓ భారతా! మూడు లోకాలలో అత్యంత పావనమైన నామం ప్రయాగమే. ఓ మహాబలవంతుడా! అది సమస్త తీర్థాలకన్నా శ్రేష్ఠమని ప్రకటించబడింది. అక్కడికి వెళ్లినచో—లేదా కేవలం దాని నామాన్ని ఉచ్చరించినచో—మనిషి పాపమునుండి విముక్తుడగును; మరణకాలమందు కలిగే భయమునుండియు విముక్తుడగును.
Verse 80
गमनात् तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि । मृत्युकालभयाच्चापि नर: पापात् प्रमुच्यते
ఆ తీర్థానికి వెళ్లినచేతనూ, దాని నామసంకీర్తన చేసినచేతనూ—మరణకాల భయమునుండియు—మనిషి పాపమునుండి విముక్తుడగును.
Verse 81
तत्राभिषेकं यः कुर्यात् संगमे लोकविश्रुते । पुण्यं स फलमाप्रोति राजसूयाश्वमेधयो:,वहाँके विश्वविख्यात संगममें जो स्नान करता है वह राजसूय और अश्वमेधयज्ञोंका पुण्यफल प्राप्त कर लेता है
అక్కడి లోకవిఖ్యాత సంగమమందు ఎవడు స్నానాభిషేకము చేయునో, వాడు రాజసూయాశ్వమేధ యజ్ఞముల పుణ్యఫలముతో సమానమైన ఫలమును పొందును.
Verse 82
एषा यजनभूमिर्हि देवानामभिसंस्कृता । तत्र दत्तं सूक्ष्म्मपि महद् भवति भारत,भरतनन्दन! यह देवताओंकी संस्कार की हुई यज्ञभूमि है। यहाँ दिया हुआ थोड़ा-सा भी दान महान होता है
ఓ భారతా! ఇది దేవతలచే సంస్కృతమైన యజనభూమి; ఇక్కడ ఇచ్చిన అతి స్వల్ప దానముకూడా మహత్తర ఫలముగా మారును.
Verse 83
न वेदवचनात् तात न लोकवचनादपि । मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागमरणं प्रति,तात! तुम्हें किसी वैदिक वचनसे या लौकिक वचनसे भी प्रयागमें मरनेका विचार नहीं त्यागना चाहिये
ఓ తాత! వేదవచనముల కారణముచేతనైనా, లోకవచనముల కారణముచేతనైనా—ప్రయాగమందు మరణించుటకు నీ మనస్సు నిలిపిన సంకల్పాన్ని నీవు విడువకూడదు.
Verse 84
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपव्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें पुलस्त्यकी तीर्थयात्रासे सम्बन्ध रखनेवाला चौरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
పులస్త్యుడు పలికెను—కురునందనా! ఇక్కడే, ప్రయాగంలోనే, పదివేల తీర్థములు మరియు మరియొక అరవై కోట్లు తీర్థముల సాన్నిధ్యం నివసించుచున్నదని ప్రకటించబడినది. చతుర్విద్యల అధిగమముతో కలుగు పుణ్యమును, సత్యనిష్ఠులకుగల పుణ్యఫలమును—అదంతయు గంగా-యమున సంగమమున స్నానమాత్రముచేతనే పొందగలరు.
Verse 85
चतुर्विद्ये च यत् पुण्यं सत्यवादिषु चैव यत् । स््नात एव तदाप्रोति गड़ायमुनसंगमे
చతుర్విద్యల జ్ఞానముతో కలుగు పుణ్యమును, సత్యవాదులకుగల పుణ్యమును—గంగా-యమున సంగమమున స్నానమాత్రముచేతనే పొందగలరు.
Verse 86
तत्र भोगवती नाम वासुकेस्ती र्थमुत्तमम् । तत्राभिषेकं यः कुर्यात् सो5श्वमेधफलं लभेत्,प्रयागमें भोगवती नामसे प्रसिद्ध वासुकि नागका उत्तम तीर्थ है। जो वहाँ स्नान करता है, उसे अश्वमेधयज्ञका फल मिलता है
అక్కడ వాసుకి నాగునకు చెందిన ‘భోగవతీ’ అనే ఉత్తమ తీర్థము ఉంది. అక్కడ అభిషేకస్నానం చేయువాడు అశ్వమేధ యాగఫలమును పొందును.
Verse 87
तत्र हंसप्रपतनं तीर्थ त्रैलोक्यविश्रुतम् । दशाश्वमेधिकं चैव गज्जायां कुरुनन्दन,कुरुनन्दन! वहीं त्रिलोकविख्यात हंसप्रपतन नामक तीर्थ है और गंगाके तटपर दशाश्वमेधिक तीर्थ है
అక్కడ త్రిలోకవిఖ్యాతమైన ‘హంసప్రపతనం’ అనే తీర్థము ఉంది. అలాగే గంగానదీ తీరమున, కురునందనా, ‘దశాశ్వమేధిక’ అనే పుణ్యస్థలమూ ఉంది.
Verse 88
कुरुक्षेत्रसमा गड्जा यत्र तत्रावगाहिता । विशेषो वै कनखले प्रयागे परमं महत्
గంగలో ఎక్కడ స్నానము చేసినా అది కురుక్షేత్రస్నానంతో సమానమైన పుణ్యదాయకము. అయితే కనఖలమున దాని మహాత్మ్యం విశేషమని చెప్పబడింది; ప్రయాగమున గంగాస్నాన మహిమ పరమముగా భావించబడింది.
Verse 89
यद्यकार्यशतं कृत्वा कृतं गड़्ाभिषेचनम् । सर्व तत् तस्य गड्ढजाम्भो दहत्यग्निरिवेन्धनम्
పులస్త్యుడు పలికెను—ఎవడైనను వందల నిషిద్ధకర్మలు చేసినవాడైనా, గంగలో స్నానం చేసిన వెంటనే గంగాజలం అతని సమస్త పాపాలను అగ్ని ఇంధనాన్ని దహించునట్లు దహించివేయును. ఈ బోధ యుగానుగుణంగా తీర్థమహిమను కూడా ప్రకటించును—కృత (సత్య) యుగమున అన్ని తీర్థములు పుణ్యప్రదములు; త్రేతాయుగమున పుష్కరం శ్రేష్ఠము; ద్వాపరయుగమున కురుక్షేత్రము విశేష పుణ్యదాయకము; కలియుగమున గంగామహిమ అత్యధికమని చెప్పబడెను. అందుచేత పుష్కరమున తపస్సు చేయవలెను, మహాలయమున దానమిచ్చవలెను, మలయపర్వతమున అగ్న్యారోహణమనే కఠినవ్రతము చేయవలెను, భృగుతుంగమున ఉపవాసము ఆచరించవలెను।
Verse 90
सर्व कृतयुगे पुण्यं त्रेतायां पुष्करं स्मृतम् । द्वापरेडपि कुरुक्षेत्र गड़ा कलियुगे स्मृता
పులస్త్యుడు పలికెను—కృత (సత్య) యుగమున అన్ని తీర్థములు పుణ్యప్రదములని కీర్తింపబడినవి. త్రేతాయుగమున పుష్కరం శ్రేష్ఠమని స్మరింపబడెను. ద్వాపరయుగమున కురుక్షేత్రము కూడా అలాగే ప్రసిద్ధము; కలియుగమున గంగామహిమ విశేషముగా ప్రశంసింపబడును. అగ్ని ఇంధనాన్ని దహించునట్లు, గంగలో స్నానం చేసినవారికి గంగాజలం అనేక నిషిద్ధకర్మలవల్ల కూడిన పాపములను కూడ దహించివేయునని చెప్పబడెను।
Verse 91
पुष्करे तु तपस्तप्येद् दानं दद्यान्महालये । मलये त्वग्निमारोहेद् भगुतुज़े त्वनाशनम्
పులస్త్యుడు పలికెను—పుష్కరమున తపస్సు చేయవలెను; మహాలయమున దానమిచ్చవలెను; మలయపర్వతమున అగ్న్యారోహణమనే కఠినవ్రతము చేయవలెను; భృగుతుంగమున అనశనము (ఉపవాసము) ఆచరించవలెను।
Verse 92
पुष्करे तु कुरुक्षेत्रे गड़ायां मध्यमेषु च । स्नात्वा तारयते जन्तु: सप्तसप्तावरांस्तथा
పులస్త్యుడు పలికెను—పుష్కరమున, కురుక్షేత్రమున, గంగలోను మరియు ఇతర మధ్యస్థ తీర్థములలోను స్నానం చేసినవాడు తారకుడగును; తనకు ముందున్న ఏడు తరములనూ, తరువాతి ఏడు తరములనూ उद्धరించును।
Verse 93
पुनाति कीर्तिता पापं दृष्टा भद्रं प्रयच्छति । अवगाढा च पीता च पुनात्यासप्तमं कुलम्
గంగానామం కీర్తించగానే అది పాపములను శుద్ధి చేయును; దర్శనమాత్రమున మంగళమును ప్రసాదించును; అందులో అవగాహన (స్నానం) చేసి దాని జలమును పానము చేసినచో ఏడవ తరము వరకు కులమును కూడా పవిత్రం చేయును।
Verse 94
यावदस्थि मनुष्यस्य गड़ाया: स्पृशते जलम् | तावत् स पुरुषो राजन् स्वर्गलोके महीयते,राजन! मनुष्यकी हड्डी जबतक गंगाजलका स्पर्श करती है, तबतक वह पुरुष स्वर्गलोकमें पूजित होता है
పులస్త్యుడు పలికెను—ఓ రాజా, మనిషి ఎముక గంగాజలస్పర్శలో ఉన్నంతకాలం ఆ పురుషుడు స్వర్గలోకంలో గౌరవింపబడును।
Verse 95
यथा पुण्यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । उपास्य पुण्यं लब्ध्वा च भवत्यमरलोकभाक्,जितने पुण्य तीर्थ हैं और जितने पुण्य मन्दिर हैं, उन सबकी उपासना (सेवन)-से पुण्यलाभ करके मनुष्य देवलोकका भागी होता है
పులస్త్యుడు పలికెను—పుణ్య తీర్థములు ఉన్నట్లే పుణ్య ఆలయములు కూడా ఉన్నాయి; వాటిని భక్తిశ్రద్ధలతో ఆశ్రయించి పుణ్యాన్ని పొందిన మనిషి అమరలోకానికి భాగస్వామి అవుతాడు।
Verse 96
न गड़ासदृशं तीर्थ न देव: केशवात् पर: । ब्राह्मणेभ्य: पर॑ नास्ति एवमाह पितामह:
పులస్త్యుడు పలికెను—గంగతో సమానమైన తీర్థం లేదు; కేశవుని (విష్ణువును) మించిన దేవుడు లేడు; బ్రాహ్మణులకన్నా శ్రేష్ఠులు లేరు—ఇట్లు పితామహుడు బ్రహ్మ చెప్పెను।
Verse 97
यत्र गड़ा महाराज स देशस्तत् तपोवनम् । सिद्धिक्षेत्रं च तज्ज्ञेयं गड्जातीरसमाश्रितम्,महाराज! जहाँ गंगा बहती हैं वही उत्तम देश है; और वही तपोवन है। गंगाके तटवर्ती स्थानको सिद्धिक्षेत्र समझना चाहिये
పులస్త్యుడు పలికెను—మహారాజా, ఎక్కడ గంగా ప్రవహిస్తుందో ఆ దేశమే ధన్యము; అదే తపోవనము. గంగాతీరాన్ని ఆశ్రయించిన స్థలమును సిద్ధిక్షేత్రముగా తెలుసుకొనవలెను।
Verse 98
इदं सत्यं द्विजातीनां साधूनामात्मजस्य च । सुहृदां च जपेत् कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य च
పులస్త్యుడు పలికెను—ఈ సత్యాన్ని ద్విజులకు, సాధువులకు, తన కుమారునికి, సుహృదులకు, అలాగే అనుగతుడై విధేయుడైన శిష్యుని చెవిలో మెల్లగా చెప్పవలెను।
Verse 99
इदं धन्यमिदं मेध्यमिदं स्वर्ग्यमनुत्तमम् । इदं पुण्यमिदं रम्यं पावन धर्म्यमुत्तमम्
పులస్త్యుడు పలికెను—ఈ వృత్తాంతము మంగళకరము, శుద్ధికరము, పరమోత్తమ స్వర్గప్రదము. ఇది పుణ్యదాయకము, రమ్యము—పావనము, ధర్మసమ్మతము, శ్రేష్ఠము.
Verse 100
महर्षीणामिदं गुह्ां सर्वपापप्रमोचनम् | अधीत्य द्विजमध्ये च निर्मल: स्वर्गमाप्तुयात्
పులస్త్యుడు పలికెను—ఇది మహర్షుల గూఢోపదేశము; సమస్త పాపములను తొలగించునది. ద్విజుల సమూహములో దీనిని అధ్యయనం చేసి పఠించితే మనిషి నిర్మలుడై స్వర్గలోకమును పొందును.
Verse 101
श्रीमत् स्वर्ग्य तथा पुण्यं सपत्नशमनं शिवम् | मेधाजननमग्रयं वै तीर्थवंशानुकीर्तनम्
పులస్త్యుడు పలికెను—తీర్థముల వంశపరంపరలను కీర్తించుట పరమ శ్రేష్ఠము—సంపదనిచ్చునది, స్వర్గప్రదము, పుణ్యకరము, ప్రత్యర్థి-శత్రువులను శమింపజేయునది, శుభప్రదము, మేధా-ప్రజ్ఞలను జనింపజేయునది.
Verse 102
अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनमाप्नुयात् | महीं विजयते राजा वैश्यो धनमवाप्लनुयात्
పులస్త్యుడు పలికెను—ఈ తీర్థమాహాత్మ్యాన్ని పఠించుటవలన పుత్రహీనుడికి పుత్రుడు కలుగును, ధనహీనుడికి ధనం లభించును. రాజు భూమిపై విజయము పొందును; వైశ్యుడు వ్యాపారములో సంపదను పొందును.
Verse 103
गोसहस्रफलं विन्द्यात् कुलं चैव समुद्धरेत् नरेश्वरर कोसला (अयोध्या)-में ऋषभतीर्थमें जाकर स्नानपूर्वक तीन रात उपवास करनेवाला मानव वाजपेययज्ञका फल पाता है। इतना ही नहीं
పులస్త్యుడు పలికెను—అతడు సహస్ర గోదానఫలమును పొందును; తన కులమును కూడ ఉద్ధరించును. శూద్రుడికీ యథేచ్ఛిత కోరికలు సిద్ధించును; పారంగతుడైన బ్రాహ్మణుడు దీనిని పఠించినా—శుద్ధచిత్తుడైన మనిషి నిత్యము ఈ తీర్థపుణ్యాన్ని శ్రవణం చేసినా—ఫలము పొందును.
Verse 104
जाती: स स्मरते बद्दीर्नाकपृष्ठे च मोदते । गम्यान्यपि च तीर्थानि कीर्तितान्यगमानि च
పులస్త్యుడు అన్నాడు—“అతడు బద్ధుడై ఉన్న అనేక జన్మలను స్మరిస్తాడు; స్వర్గశిఖరాన్ని చేరి ఆనందిస్తాడు. తాను నిజంగా దర్శించిన తీర్థాలను కూడా గుర్తుచేసుకుంటాడు; అలాగే తాను వెళ్లకపోయినా కేవలం వర్ణనగా వినిన అగమ్య పుణ్యస్థలాలను కూడా స్మరిస్తాడు.”
Verse 105
शूद्र मनोवांछित वस्तुएँ पाता है और ब्राह्मण इसका पाठ करे तो वह समस्त शास्त्रोंका पारंगत विद्वान होता है। जो मनुष्य तीर्थोके इस पुण्य माहात्म्यको प्रतिदिन सुनता है वह पवित्र हो पहलेके अनेक जन्मोंकी बातें याद कर लेता है और देहत्यागके पश्चात् स्वर्गलोकमें आनन्दका अनुभव करता है। भीष्म! मैंने यहाँ गम्य और अगम्य सभी प्रकारके तीर्थोंका वर्णन किया है ।। मनसा तानि गच्छेत सर्वतीर्थसमी क्षया । एतानि वसुभि: साध्यैरादित्यैर्मरुदश्विभि:
పులస్త్యుడు అన్నాడు—“మనస్సుతోనే ఆ తీర్థాలకు వెళ్లవచ్చు; అలా వెళితే సమస్త తీర్థదర్శనఫలం సంపూర్ణంగా లభిస్తుంది. ఈ పుణ్యస్థలాలు వసువులు, సాధ్యులు, ఆదిత్యులు, మరుతులు, అశ్వినులు పూజించి నిలిపినవే. ఓ భీష్మా! ఇక్కడ నేను గమ్యమూ అగమ్యమూ అయిన అన్ని తీర్థాలను వర్ణించాను.”
Verse 106
ऋषिभिदर्देवकल्पैश्न स्नातानि सुकृतैषिभि: । एवं त्वमपि कौरव्य विधिनानेन सुव्रत
పులస్త్యుడు అన్నాడు—“దేవసమానులైన పుణ్యశీల ఋషులు ఈ ఆచారాలను విధివిధానంగా ఆచరించి శుద్ధిని పొందారు. అలాగే ఓ కౌరవ్యా, ఓ సువ్రతా, నీవు కూడా ఈ నియమం ప్రకారం దీనిని ఆచరించు.”
Verse 107
व्रज तीर्थानि नियत: पुण्यं पुण्येन वर्धयन् । भावितै: करणै: पूर्वमास्तिक्याच्छुतिदर्शनात्
పులస్త్యుడు అన్నాడు—“నియమబద్ధుడై, సంయమంతో తీర్థాలకు వెళ్లు; పుణ్యకర్మలతో పుణ్యాన్ని పెంచు. ముందుగా నీ ఇంద్రియాలు, మనస్సును శుద్ధి చేసి శిక్షించు—ఆస్తిక్యంతో, అలాగే శ్రుతి ఉపదేశం మరియు సమ్యగ్దర్శన మార్గదర్శనంతో—అప్పుడు నీ యాత్ర కేవలం శరీర సంచారం కాక ధర్మఫలప్రదమవుతుంది.”
Verse 108
प्राप्यन्ते तानि तीर्थानि सद्धिः शास्त्रानुदर्शिभि: | नाव्रती नाकृतात्मा च नाशुचिर्न च तस्कर:
ఆ తీర్థాలు నిజంగా సద్గుణులకే—శాస్త్రానుసారంగా జీవించే వారికి—సిద్ధిస్తాయి. వ్రతం లేని వాడు, ఆత్మసంయమం లేని వాడు, ఆచరణలో అపవిత్రుడు లేదా దొంగ—వారికి ఆ ఫలం లభించదు.
Verse 109
स्नाति तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्नर: | त्वया तु सम्यग्वृत्तेन नित्यं धर्मार्थदर्शिना
పులస్త్యుడు పలికెను—ఓ కౌరవవంశజా! మనిషి తీర్థాలలో స్నానం చేసినా అతని వక్రబుద్ధి అంతటితో పోదు. కాని నీవు సమ్యగాచారుడవు, నిత్యం ధర్మార్థాలను దర్శించువాడవు; అందుచేత నీకు శుద్ధి ఫలం కేవలం కర్మకాండతో కాదు, శీలంతోనే సిద్ధిస్తుంది.
Verse 110
पिता पितामहश्नैव सर्वे च प्रपितामहा: । पितामहपुरोगाश्च देवा: सर्षिगणा नृूप
ఓ రాజా! నీ తండ్రి, పితామహుడు, సమస్త ప్రపితామహులు; అలాగే పితామహుడు (బ్రహ్మ) ముందుండగా ఋషిగణాలతో కూడిన దేవతలు—ఇవన్నీ (ఈ విషయంలో) సాక్షులే.
Verse 111
तव धर्मेण धर्मज्ञ नित्यमेवाभितोषिता: । अवाप्स्यसि त्वं लोकान् वै वसूनां वासवोपम । कीर्ति च महतीं भीष्म प्राप्स्यसे भुवि शाश्वतीम्
ఓ ధర్మజ్ఞా! నీ ధర్మాచరణంతో దేవతలు నిత్యం సంతోషిస్తారు. అందుచేత, ఓ వాసవసముడైన భీష్మా! నీవు వసువుల లోకాలను పొందుతావు; భూమిపై మహత్తరమైన, శాశ్వతమైన కీర్తిని కూడా పొందుతావు.
Verse 112
सम्पूर्ण तीर्थोंके दर्शनकी इच्छा पूर्ण करनेके लिये मनुष्य जहाँ जाना सम्भव न हो उन अगम्य तीर्थोमें मनसे यात्रा करे
నారదుడు పలికెను—ఇలా చెప్పి, భీష్ముని అనుమతి తీసుకొని, ప్రసన్నమనస్సుతో ఉన్న భగవాన్ ఋషి పులస్త్యుడు అక్కడికక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు.
Verse 113
भीष्मश्न कुरुशार्दूल शास्त्रतत्त्वार्थदर्शिवान् । पुलस्त्यवचनाच्चैव पृथिवीं परिचक्रमे
నారదుడు పలికెను—ఓ కురుశార్దూలా! శాస్త్ర తత్త్వార్థాలను నిజంగా దర్శించిన భీష్ముడు, మహర్షి పులస్త్యుని వచనముచే ప్రేరితుడై, తీర్థయాత్రార్థం సమస్త భూమిని పరిభ్రమించాడు.
Verse 114
एवमेषा महाभाग प्रतिष्ठाने प्रतिछ्ठिता । तीर्थयात्रा महापुण्या सर्वपापप्रमोचनी,महाभाग! इस प्रकार यह सब पापोंको दूर करनेवाली महापुण्यमयी तीर्थयात्रा प्रतिष्ठानपुर (प्रयाग)-में प्रतिष्ठित है
నారదుడు పలికెను—ఓ మహాభాగ! ఈ విధంగా సర్వపాపవిమోచిని, మహాపుణ్యప్రదమైన ఈ తీర్థయాత్ర ప్రతిష్ఠానము (ప్రయాగ)లో స్థాపితమై ఉంది.
Verse 115
अनेन विधिना यस्तु पृथिवीं संचरिष्यति । अश्वमेधशतस्याग्रयं फल प्रेत्य स भोक्ष्यति
నారదుడు పలికెను—ఈ విధానాన్ని అనుసరించి తీర్థయాత్రార్థంగా భూమండలమంతటా సంచరించువాడు, శత అశ్వమేధ యజ్ఞఫలముకన్నా శ్రేష్ఠమైన పుణ్యఫలాన్ని పొందును; దేహత్యాగానంతరం పరలోకంలో దానిని అనుభవించును.
Verse 116
ततश्वाष्टगुणं पार्थ प्राप्स्यसे धर्ममुत्तमम् । भीष्म: कुरूणां प्रवरो यथापूर्वमवाप्तवान्
అప్పుడు, ఓ పార్థా! నీకు అష్టగుణముగా పరమోత్తమ ధర్మపుణ్యం లభించును. కురువులలో శ్రేష్ఠుడైన భీష్ముడు పూర్వం తీర్థయాత్రవలన పొందిన పుణ్యంలాగ, ఓ కుంతీపుత్రా, నీకు మరింత గొప్ప భాగం కలుగును.
Verse 117
नेता च त्वमृषीन् यस्मात् तेन तेडष्टगुणं फलम् । रक्षोगणविकीर्णानि तीर्थान्येितानि भारत । न गतानि मनुष्येन्द्रेस्त्वामृते कुरुमन्दन
నారదుడు పలికెను—నీవు ఈ ఋషులకు నాయకుడై వారిని నడిపించుచున్నావు గనుక నీకు అష్టగుణ పుణ్యఫలం కలుగును. ఓ భారతా! ఈ తీర్థస్థలములు రాక్షసగణములతో వ్యాపించి ఉన్నాయి. ఓ కురునందనా! నిన్ను తప్ప ఇతర నరేంద్రులు అక్కడికి ప్రయాణించలేదు.
Verse 118
इदं देवर्षिचरितं सर्वतीर्थाभिसंवृतम् । यः पठेत् कल्यमुत्थाय सर्वपापै: प्रमुच्यते
నారదుడు పలికెను—ఇది దేవర్షి చరిత్ర; ఇది సమస్త తీర్థాల పుణ్యంతో ఆవరించబడి ఉంది. ఎవడు ఉదయాన్నే లేచి దీనిని పఠించునో, వాడు సర్వపాపముల నుండి విముక్తుడగును.
Verse 119
जो मनुष्य सबेरे उठकर देवर्षि पुलस्त्यद्वारा वर्णित सम्पूर्ण तीर्थोंके माहात्म्यसे संयुक्त इस प्रसंगका पाठ करता है, वह सब पापोंसे मुक्त हो जाता है ।।
నారదుడు పలికెను—యెవడు ఉదయకాలమున లేచి, దేవర్షి పులస్త్యుడు వర్ణించిన సమస్త తీర్థముల మహాత్మ్యముతో యుక్తమైన ఈ ప్రసంగమును పఠించునో, వాడు సమస్త పాపముల నుండి విముక్తుడగును. ఆ పుణ్యదేశమున నిత్యము ఋషిముఖ్యులు నివసించుచున్నారు—వాల్మీకి, కశ్యపుడు, ఆత్రేయుడు, కుండజఠరుడు, విశ్వామిత్రుడు మరియు గౌతముడు।
Verse 120
असितो देवलश्नैव मार्कण्डेयो5थ गालव: । भरद्वाजो वसिष्ठश्न मुनिरुद्दालकस्तथा
అసితుడు, దేవలుడు, మార్కండేయుడు; తదుపరి గాలవుడు; భరద్వాజుడు, వశిష్ఠుడు; అలాగే ముని ఉద్దాలకుడు।
Verse 121
शौनक: सह पुत्रेण व्यासश्न॒ तपतां वर: । दुर्वासाश्च मुनिश्रेष्ठो जाबालिश्व महातपा:
శౌనకుడు తన కుమారునితో; తపస్వులలో శ్రేష్ఠుడైన వ్యాసుడు; మునిశ్రేష్ఠుడు దుర్వాసుడు; మరియు మహాతపస్వి జాబాలి।
Verse 122
एते ऋषिवरा: सर्वे त्वत्प्रतीक्षास्तपोधना: । एभि: सह महाराज तीथर्थान्यितान्यनुव्रज
ఈ సమస్త ఋషివరులు తపోధనులు నీకోసం ఎదురు చూస్తున్నారు. ఓ మహారాజా, వీరితో కలిసి ఈ (ఇతర) తీర్థముల వైపు ప్రయాణించు।
Verse 123
महाराज! ऋषिप्रवर वाल्मीकि
నారదుడు పలికెను—మహారాజా! ఋషిప్రవరులైన వాల్మీకి, కశ్యపుడు, ఆత్రేయుడు, కుండజఠరుడు, విశ్వామిత్రుడు, గౌతముడు, అసితుడు, దేవలుడు, మార్కండేయుడు, గాలవుడు, భరద్వాజుడు, వశిష్ఠుడు, ముని ఉద్దాలకుడు, శౌనకుడు; అలాగే కుమారునితో కూడిన తపస్వులలో శ్రేష్ఠుడైన వ్యాసుడు, మునిశ్రేష్ఠుడు దుర్వాసుడు, మహాతపస్వి జాబాలి—ఈ సమస్త తపోధన మహర్షులు నీకోసం ఎదురు చూస్తున్నారు. ఓ రాజా, వీరితో కలిసి సూచించబడిన తీర్థములకు వెళ్ళు. ఇంకా ‘లోమశ’ అనే అమితతేజస్వి మహర్షి నీ వద్దకు వచ్చును; మహారాజా, అతనితో కలిసి ముందుకు ప్రయాణించు।
Verse 124
मयापि सह धर्मज्ञ तीर्थान्यितान्यनुक्रमात् । प्राप्स्यसे महतीं कीर्ति यथा राजा महाभिष:
నారదుడు పలికెను—ధర్మజ్ఞా! నేనూ నీతో పాటు వస్తాను. ఈ తీర్థాలను క్రమంగా దర్శించుచూ నీవు ప్రాచీన రాజు మహాభిషుడివలె మహత్తర కీర్తిని పొందుదువు.
Verse 125
यथा ययातिर्धर्मात्मा यथा राजा पुरूरवा: । तथा त्वं राजशार्दूल स्वेन धर्मेण शोभसे
నారదుడు పలికెను—ధర్మాత్ముడైన యయాతి యెట్లనో, రాజు పురూరవుడు యెట్లనో, అట్లే ఓ రాజశార్దూలా! నీవు నీ స్వధర్మముచే ప్రకాశించుచున్నావు, ఓ నృపశ్రేష్ఠా.
Verse 126
यथा भगीरथो राजा यथा रामश्व विश्रुत: । तथा त्वं सर्वराजभ्यो भ्राजसे रश्मिवानिव
నారదుడు పలికెను—రాజు భగీరథుడు యెట్లా ప్రసిద్ధుడో, శ్రీరాముడు యెట్లా విశ్రుతుడో, అట్లే ఓ నృపశ్రేష్ఠా! నీవు సర్వరాజులకన్నా అధికంగా రశ్మివంతమైన సూర్యునివలె ప్రకాశించుచున్నావు.
Verse 127
यथा मनुर्यथेक्ष्वाकुर्यथा पूरुर्महायशा: । यथा वैन्यो महाराज तथा त्वमपि विश्रुत:
నారదుడు పలికెను—మను యెట్లనో, ఇక్ష్వాకువు యెట్లనో, మహాయశస్వి పూరువు యెట్లనో, వేన్యుడైన మహారాజు పృథువు యెట్లనో, అట్లే ఓ మహారాజా! నీవు కూడా విశ్రుతుడవు.
Verse 128
यथा च वृत्रहा सर्वान् सपत्नान् निर्दहन् पुरा । त्रैलोक्यं पालयामास देवराड् विगतज्वर:
నారదుడు పలికెను—పూర్వకాలంలో వృత్రహా దేవరాజు ఇంద్రుడు తన ప్రత్యర్థి శత్రువులందరిని దహించి, చింతలేని వాడై త్రిలోకాన్ని పాలించినట్లే, నీవు కూడా శత్రువులను సంహరించి ప్రజలను పరిరక్షించుదువు.
Verse 129
तथा शत्रुक्षयं कृत्वा त्वं प्रजा: पालयिष्यसि । स्वधर्मविजितामुर्वी प्राप्प राजीवलोचन
నారదుడు పలికెను—శత్రువులను సంహరించి నీవు ప్రజలను పరిపాలించెదవు. పద్మనయన రాజా! స్వధర్మబలముతో జయించిన భూమిపై అధికారము పొందిన తరువాత ధర్మస్థితుడై నిశ్చింతగా ప్రజాపాలకుడవగుదువు; పూర్వకాలమున మనువు, ఇక్ష్వాకు, మహాయశస్వి పూరు, వేననందన పృథు శత్రుదమనముచేసి ఖ్యాతి పొందినట్లు నీకును ఖ్యాతి కలుగును.
Verse 130
ख्यातिं यास्यसि धर्मेण कार्तवीर्यार्जुनो यथा
నారదుడు పలికెను—మహారాజా! ధర్మబలముతో నీవు కార్తవీర్య అర్జునుని వలె ఖ్యాతిని పొందెదవు. మనువు, ఇక్ష్వాకు, మహాయశస్వి పూరు, వేననందన పృథు ఎలా ప్రసిద్ధులయ్యారో అట్లే నీకును యశస్సు కలుగును. పూర్వకాలమున వృత్రాసురహంత దేవరాజ ఇంద్రుడు సమస్త శత్రువులను సంహరించి నిశ్చింతగా త్రిలోకమును రక్షించెను; అలాగే నీవు కూడా శత్రునాశము చేసి ప్రజలను పరిపాలించెదవు. పద్మనయనాధిపతీ! స్వధర్మముతో జయించిన భూమిపై అధికారము పొంది, స్వధర్మపాలనచేత కార్తవీర్య అర్జునునివలె ప్రసిద్ధుడవగుదువు.
Verse 131
वैशम्पायन उवाच एवमाथश्वास्य राजानं नारदो भगवानृषि: । अनुज्ञाप्य महाराज तत्रैवान्तरधीयत
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఈ విధంగా రాజును ఆదరించి ధైర్యం చెప్పిన దేవర్షి భగవాన్ నారదుడు, మహారాజుని అనుమతి తీసుకొని అక్కడికక్కడే అంతర్ధానమయ్యెను.
Verse 132
युधिष्ठिरो5पि धर्मात्मा तमेवार्थ विचिन्तयन् । तीर्थयात्राश्रितं पुण्यमृषीणां प्रत्यवेदयत्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ధర్మాత్ముడైన యుధిష్ఠిరుడు కూడా అదే విషయాన్ని మనసులో తలచుచూ, తనతో ఉన్న మహర్షులకు తీర్థయాత్ర వల్ల కలిగే మహాపుణ్యాన్ని గురించి తెలియజేసి వారి సమ్మతిని కోరెను.
Verse 146
दण्डाख्यमभिगम्यैव गोसहस्रफलं लभेत् । तत्पश्चात् चम्पामें जाकर भागीरथीमें तर्पण करे और दण्ड नामक तीर्थमें जाकर सहस्र गोदानका फल प्राप्त करे
పులస్త్యుడు పలికెను—దండ అనే తీర్థాన్ని దర్శించడమే సహస్ర గోదాన ఫలాన్ని ఇస్తుంది. అనంతరం చంపాకు వెళ్లి భాగీరథీలో తర్పణం చేసి, దండతీర్థానికి చేరినవాడు మరల సహస్ర గోదానఫలాన్ని పొందును.
Verse 156
वाजपेयमवाप्रोति देवै: सर्वैश्व पूज्यते । तदनन्तर पुण्यशोभिता पुण्यमयी लपेटिकामें जाकर स्नान करे। ऐसा करनेसे तीर्थयात्री वाजपेययज्ञका फल पाता और सम्पूर्ण देवताओंद्वारा पूजित होता है
పులస్త్యుడు పలికెను—ఈ వ్రతాన్ని ఆచరించిన తీర్థయాత్రికుడు వాజపేయ యజ్ఞఫలాన్ని పొందుతాడు; సమస్త దేవతలచే పూజింపబడతాడు. అనంతరం పుణ్యశోభితమైన, పుణ్యప్రదమైన ‘లపేటికా’ అనే తీర్థస్థానానికి వెళ్లి అక్కడ స్నానం చేయవలెను; అలా చేసినవాడు వాజపేయఫలభాగి అయి దేవగణమంతటిచే గౌరవింపబడును.
Verse 166
रामतीर्थ नर: स्नात्वा अश्वमेधफलं लभेत् । इसके बाद परशुरामसेवित महेन्द्रपर्वतपर जाकर वहाँके रामतीर्थमें स्नान करनेसे मनुष्यको अश्वमेधयज्ञका फल मिलता है
పులస్త్యుడు పలికెను—రామతీర్థంలో స్నానం చేసినవాడు అశ్వమేధ యజ్ఞఫలాన్ని పొందుతాడు. ఆపై పరశురామసేవిత మహేంద్రపర్వతానికి వెళ్లి అక్కడి రామతీర్థంలో స్నానం చేస్తే మనుష్యుడు అశ్వమేధఫలాన్ని పొందును.
Verse 183
अश्वमेधमवाप्रोति पूजयित्वा वृषध्वजम् | श्रीपर्वतपर जाकर वहाँकी नदीके तटपर स्नान करे। वहाँ भगवान् शंकरकी पूजा करके मनुष्यको अश्वमेधयज्ञका फल प्राप्त होता है
పులస్త్యుడు పలికెను—వృషధ్వజుడు (శివుడు)ను పూజించినవాడు అశ్వమేధఫలాన్ని పొందుతాడు. శ్రీపర్వతానికి వెళ్లి అక్కడి నది తీరంలో స్నానం చేసి, ఆ స్థలంలో భగవాన్ శంకరుని పూజించిన మనుష్యుడు అశ్వమేధ యజ్ఞఫలాన్ని పొందును.
Verse 303
अब्राह्मणस्य सावित्रीं पठतस्तु प्रणश्यति । जो सर्वथा ब्राह्मण नहीं है, ऐसा मनुष्य यदि वहाँ गायत्रीमन्त्रका पाठ करे तो वहाँ वह मन्त्र लुप्त हो जाता है; अर्थात् उसे भूल जाता है
పులస్త్యుడు పలికెను—యథార్థంగా బ్రాహ్మణుడు కానివాడు సావిత్రీ (గాయత్రీ) మంత్రాన్ని జపిస్తే, ఆ మంత్రం అతనికి నశించినట్లే; అనగా అది అతని స్మృతిలో నిలవదు, ఫలప్రదమూ కాదని భావము.
Verse 316
रूपस्यथ भागी भवति सुभगश्च प्रजापते । राजन! वहाँ ब्रह्मर्षि संवर्तकी दुर्लभ बावली है। उसमें स्नान करके मनुष्य सुन्दररूपका भागी और सौभाग्यशाली होता है
పులస్త్యుడు పలికెను—ఆపై, రాజా, ప్రజాపతి అనుగ్రహంతో మనుష్యుడు సౌందర్యభాగి అవుతాడు, సుభగుడగును. అక్కడ బ్రహ్మర్షి సంవర్తునికి సంబంధించిన ‘సంవర్తకీ’ అనే దుర్లభమైన బావి ఉంది; అందులో స్నానం చేసినవాడు అందమైన రూపమును, సౌభాగ్యమును పొందును.
Verse 323
मयूरहंससंयुक्तं विमानं लभते नर: । तदनन्तर वेणा नदीके तटपर जाकर तीन रात उपवास करनेवाला मनुष्य (मृत्युके पश्चात) मोर और हंसोंसे जुता हुआ विमानको प्राप्त करता है
పులస్త్యుడు పలికెను—వేణా నది తీరానికి వెళ్లి మూడు రాత్రులు ఉపవాసం చేసే మనిషి, మరణానంతరం నెమళ్లు మరియు హంసలతో యుక్తమైన దివ్య విమానాన్ని పొందుతాడు।
Verse 353
गोसहस्रफलं विन्द्यात् स्वर्गलोक॑ च गच्छति । वरदासंगमतीर्थमें स्नान करनेसे सहस्र गोदानका फल मिलता है। ब्रह्मस्थानमें जाकर तीन रात उपवास करनेवाला मनुष्य सहस्र गोदानका फल पाता और स्वर्गलोकमें जाता है
పులస్త్యుడు పలికెను—వరదాసంగమ తీర్థంలో స్నానం చేసినవానికి వెయ్యి గోదానాల సమానమైన పుణ్యం లభించి స్వర్గలోకాన్ని చేరుతాడు. అలాగే బ్రహ్మస్థానానికి వెళ్లి మూడు రాత్రులు ఉపవాసం చేసే వాడూ వెయ్యి గోదానఫలాన్ని పొంది స్వర్గానికి వెళ్తాడు।
Verse 366
त्रिरात्रमुषितः स्नात्वा अश्वमेधफलं लभेत् । कुशप्लवनतीर्थमें जाकर स्नान करके ब्रह्मचर्यपालनपूर्वक एकाग्रचित्त हो तीन रात निवास करनेवाला पुरुष अश्वमेधयज्ञका फल पाता है
పులస్త్యుడు పలికెను—కుశప్లవన తీర్థానికి వెళ్లి స్నానం చేసి, బ్రహ్మచర్యాన్ని ఆచరించి, ఏకాగ్రచిత్తంతో మూడు రాత్రులు అక్కడ నివసించిన పురుషుడు అశ్వమేధ యజ్ఞఫలాన్ని పొందుతాడు।
Verse 376
जातिस्मरह्ददे स्नात्वा भवेज्जातिस्मरो नर: । तदनन्तर कृष्णवेणाके जलसे उत्पन्न हुए रमणीय देवकुण्डमें
పులస్త్యుడు పలికెను—కృష్ణవేణా జలమునుండి పుట్టిన రమణీయ దేవకుండం ‘జాతిస్మర హృద’మని ప్రసిద్ధి; అందులో స్నానం చేసినవాడు జాతిస్మరుడవుతాడు—అంటే పూర్వజన్మ స్మృతి కలుగుతుంది।
Verse 603
तत्र गत्वा नृपश्रेष्ठ गमनादेव सिध्यति । धर्मज्ञ नरेश! तत्पश्चात् तीर्थयात्री परम उत्तम भर्तुस्थानकी यात्रा करे
పులస్త్యుడు పలికెను—ఓ నృపశ్రేష్ఠా! అక్కడికి వెళ్లిన మాత్రాననే సిద్ధి లభిస్తుంది. ధర్మజ్ఞ నరేశా! అనంతరం తీర్థయాత్రికుడు పరమోత్తమమైన భర్తుస్థానానికి ప్రయాణించాలి; అక్కడ మహాసేన కార్తికేయుడు నివసిస్తాడు. ఓ రాజశ్రేష్ఠా! ఆ స్థలాన్ని చేరగానే సాధన ఫలిస్తుంది।
Verse 663
विधूतपाप्मा भवति वाजपेयं च विन्दति । महाबाहो! उस तीर्थमें स्नान करके मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है। ब्रह्मचर्यपालनपूर्वक एकाग्र हो गंगाजीमें स्नान करके मनुष्य पापरहित होता तथा वाजपेययज्ञका फल पाता है
పులస్త్యుడు పలికెను—ఆ తీర్థంలో స్నానం చేసినవాడు పాపములనుండి శుద్ధుడై వాజపేయ యజ్ఞఫలమును పొందును. ఓ మహాబాహో! బ్రహ్మచర్యాన్ని ముందుగా ఆచరించి, ఏకాగ్రచిత్తుడై ఆ తీర్థంలో గంగలో స్నానం చేసిన మనిషి దోషరహితుడై వాజపేయఫలాన్ని పొందును.
Verse 1263
गोसहस्रफलं लब्ध्वा पुनाति स्वकुलं नृप । कोसला नगरी (अयोध्या)-में जाकर कालतीर्थमें स्नान करे। ऐसा करनेसे ग्यारह वृषभ- दानका फल मिलता है
పులస్త్యుడు పలికెను—ఓ రాజా! సహస్ర గోదానమునకు సమానమైన పుణ్యాన్ని పొందినవాడు తన కులాన్ని పవిత్రం చేయును. కోసల నగరమైన అయోధ్యకు వెళ్లి కాలతీర్థంలో స్నానం చేస్తే పదకొండు వృషభదానఫలం లభించును—ఇందులో సందేహం లేదు. అలాగే పుష్పవతిలో స్నానం చేసి మూడు రాత్రులు ఉపవాసం చేసినవాడు సహస్ర గోదానఫలాన్ని పొంది తన వంశాన్ని పవిత్రం చేయును.
Verse 1736
तत्र स्नात्वा कुरुश्रेष्ठ गोसहस्रफलं लभेत् | कुरुश्रेष्ठ कुरुनन्दन! वहीं मतंगका केदार है, उसमें स्नान करनेसे मनुष्यको सहस्र गोदानका फल मिलता है
పులస్త్యుడు పలికెను—ఓ కురుశ్రేష్ఠా! అక్కడ స్నానం చేసినవాడు సహస్ర గోదానఫలాన్ని పొందును. ఓ కురునందనా, కురుశ్రేష్ఠా! అక్కడే మతంగకా కేదారం ఉంది; అందులో స్నానం చేస్తే మనిషి సహస్ర గోదానఫలాన్ని పొందును.
Frequently Asked Questions
The tension is grief and loss of purpose during exile versus the obligation to maintain dharmic discipline; Dhaumya responds by offering a structured, merit-oriented itinerary that re-stabilizes conduct.
That sacred geography functions as a practical curriculum for dharma: visiting tīrthas, recalling exemplary sacrifices and sages, and performing ancestral offerings provide regulated means to cultivate steadiness and merit.
Yes, the chapter embeds reward-logic within site descriptions—especially at Gayā, where offerings to ancestors are described as ‘akṣayya’ (inexhaustible), and where the tradition praises the benefit of even one descendant undertaking the pilgrimage.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.