Adhyaya 80
Puṣkara-Tīrtha-Māhātmya and the Phala of Pilgrimage (Nārada–Yudhiṣṭhira; Pulastya–Bhīṣma Transmission)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā (Pilgrimage Discourse) — Puṣkara-Māhātmya and Western Sacred Route
Vaiśaṃpāyana narrates the Pāṇḍavas’ forest residence with Draupadī, describing their disciplined composure. The devarṣi Nārada appears, radiant and honored; he reassures Yudhiṣṭhira and invites a request. Yudhiṣṭhira asks for a complete account of the fruit of circumambulating the earth in pilgrimage. Nārada answers by citing what Bhīṣma learned from Pulastya during a pitṛ-oriented vow on the Gaṅgā. The embedded dialogue establishes that tīrtha-phala depends on inner restraints—controlled body and mind, contentment, purity, humility, non-anger, truthfulness, and compassion. Pulastya contrasts expensive Vedic sacrifices with pilgrimage as an efficacious and, in principle, more accessible path. The chapter then elevates Puṣkara as a premier tīrtha with continual divine presence, special efficacy in Kārttika, and rewards described in sacrificial equivalences (e.g., aśvamedha-like fruits). A long itinerary follows, listing additional sites (e.g., Jambūmārga, Prabhāsa, Sarasvatī confluences, Varadāna, Dvāravatī/Piṇḍāraka, Dṛmī, Vasoḥdhārā, and others) with associated observances (bathing, tarpaṇa, offerings, feeding brāhmaṇas, vows) and promised outcomes, culminating in a structured sacred map that links geography, discipline, and ritual memory.
Chapter Arc: काम्यक वन में अर्जुन के बिना पाण्डव-शिविर सूना पड़ गया है; द्रौपदी का मन आश्रय-स्तम्भ के हट जाने से डगमगा उठता है। → द्रौपदी अर्जुन को ‘सैन्यविजयी’ और सबका ‘गति/आश्रय’ बताकर उसकी अनुपस्थिति का भय बढ़ाती है—इन्द्र-सम पराक्रमी, संग्राम में अनिवर्तनीय उस वीर के बिना वे वन में कैसे टिकेंगे? दिशाएँ भी उसे तमसाच्छन्न-सी प्रतीत होती हैं। → द्रौपदी का तीखा, भाव-विह्वल निष्कर्ष: ‘फाल्गुन के बिना मुझे काम्यक में धृति नहीं मिलती; यह रमणीय वन भी अब रमणीय नहीं।’ अर्जुन के दीर्घ, पीन, परिघ-सदृश भुजाओं और शस्त्र-धनुषधारी रूप का स्मरण उसकी व्यथा को चरम पर ले जाता है। → वह अर्जुन के पूर्व-पराक्रम (राजसूय में योगदान, शुद्ध बाणों से ब्राह्मणार्थ शिकार आदि) का स्मरण कर पाण्डवों के मन में उसके प्रति भरोसा जगाती है—अर्जुन लौटेगा, और उसके लौटने पर ही स्थैर्य आएगा। → अर्जुन के लौटने तक पाण्डवों का वनवास-जीवन कैसे टिकेगा—और द्रौपदी की यह व्यथा युधिष्ठिर को कौन-सा निर्णय लेने को बाध्य करेगी?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ५ श्लोक मिलाकर कुल ३२ श्लोक हैं) पडा नाप () ऑन अत (तीर्थयात्रापर्व) अशीतितमोअ<ध्याय: अर्जुनके लिये द्रोपदीसहित पाण्डवोंकी चिन्ता जनमेजय उवाच भगवन् काम्यकात् पार्थे गते मे प्रपितामहे । वाण्डवा: किमकुर्वस्ते तमृते सव्यसाचिनम्
జనమేజయుడు అడిగెను—భగవన్! నా ప్రపితామహుడు పార్థుడు (అర్జునుడు) కామ్యక వనాన్ని విడిచి వెళ్లిన తరువాత, ఆ సవ్యసాచిని లేకుండా వేరుగా నివసించిన ద్రౌపదీ సహిత పాండవులు ఏమి చేసిరి?
Verse 2
स हि तेषां महेष्वासो गतिरासीदनीकजित् । आदित्यानां यथा विष्णुस्तथैव प्रतिभाति मे
జనమేజయుడు అన్నాడు—ఆ మహాధనుర్ధరుడు, సేనలను జయించినవాడు, వారికే ఆశ్రయమూ గమ్యమూ అయ్యెను. ఆదిత్యులలో విష్ణువు యెట్లయినో, పాండవులలో ధనంజయుడు (అర్జునుడు) నాకు అట్లే ప్రతిభాసించుచున్నాడు.
Verse 3
तेनेन्द्रसमवीर्येण संग्रामेष्वनिवर्तिना । विनाभूता वने वीरा: कथमासन् पितामहा:,वे संग्रामसे कभी पीछे न हटनेवाले और इन्द्रके समान पराक्रमी थे। उनके बिना मेरे अन्य वीर पितामह वनमें कैसे रहते थे?
జనమేజయుడు అడిగెను—ఆ వీరులు ఇంద్రసమాన పరాక్రములు, యుద్ధంలో ఎప్పుడూ వెనుదిరగనివారు. వారిలేక నా పితామహులు అరణ్యంలో ఎలా జీవించగలిగారు?
Verse 4
वैशम्पायन उवाच गते तु पाण्डवे तात काम्यकात् सत्यविक्रमे । बभूवु: पाण्डवेयास्ते दु:ः:खशोकपरायणा:
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—తాతా! సత్యపరాక్రముడైన పాండవుడు అర్జునుడు కామ్యక వనమునుండి వెళ్లిన తరువాత, పాండువు కుమారులు అతని విషయమై దుఃఖశోకాలకు లోనయ్యిరి.
Verse 5
आक्षिप्तसूत्रा मणयश्कछिन्नपक्षा इव द्विजा: | अप्रीतमनस: सर्वे बभूवुरथ पाण्डवा:
మణుల మాల సూత్రం తెగి చెదిరినట్లు, పక్షుల రెక్కలు కోసినట్లు—అర్జునుడు లేని పాండవుల స్థితి అట్లే అయెను. వారందరి మనస్సులు అసంతృప్తమై, ఆనందపు చిహ్నమూ లేకుండెను.
Verse 6
वन॑ तु तदभूत् तेन हीनमक्लिष्टकर्मणा । कुबेरेण यथा हीन वन चैत्ररथं तथा,अनायास ही महान् कर्म करनेवाले अर्जुनके बिना वह वन उसी प्रकार शोभाशून्य-सा हो गया, जैसे कुबेरके बिना चैत्ररथ वन
అక్లిష్టకర్ముడైన అర్జునుడు లేక ఆ వనము కూడా శోభాహీనమైపోయెను. కుబేరుడు లేక చైత్రరథ వనం ఎలా మ్లానమై కనిపించునో, అట్లే ఆ అరణ్యము నిస్సారమై కనిపించెను.
Verse 7
तमृते ते नरव्यात्रा: पाण्डवा जनमेजय । मुदमप्राप्तुवन्तो वै काम्यके न्यवसंस्तदा,जनमेजय! अर्जुनके बिना वे नरश्रेष्ठ पाण्डव आनन्दशून्य हो काम्यकवनमें रह रहे थे
వైశంపాయనుడు పలికెను— జనమేజయా! అర్జునుడు లేనందున ఆ నరవ్యాఘ్రులైన పాండవులు ఆ కాలంలో కామ్యక వనంలో నివసించినా ఆనందాన్ని పొందలేకపోయారు.
Verse 8
ब्राह्मणार्थे पराक्रान्ता: शुद्धैर्बाणैर्महार था: । निध्नन्तो भरतश्रेष्ठ मेध्यान् बहुविधान् मृगान्
వైశంపాయనుడు పలికెను— భరతశ్రేష్ఠా! ఆ మహారథ వీరులు బ్రాహ్మణుల హితార్థం పరాక్రమించి శుద్ధ బాణాలతో అనేక విధాలైన మేధ్య మృగాలను వధించేవారు.
Verse 9
नित्यं हि पुरुषव्यात्रा वन््याहारमरिंदमा: । उपाकृत्य उपाहत्य ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयन्,वे नरश्रेष्ठ और शत्रुदमन पाण्डव प्रतिदिन ब्राह्मणोंके लिये जंगली फल-मूलका आहार संगृहीत करके उन्हें अर्पित करते थे
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఆ శత్రుదమనులైన నరశ్రేష్ఠ పాండవులు ప్రతిదినం అడవి ఫలమూలాది ఆహారాన్ని సేకరించి, సిద్ధం చేసి, బ్రాహ్మణులకు తీసుకువచ్చి భక్తితో సమర్పించేవారు.
Verse 10
सर्वे संन्यवसंस्तत्र सोत्कण्ठा: पुरुषर्षभा: | अह्ृष्टमनस: सर्वे गते राजन् धनंजये,राजन्! धनंजयके चले जानेपर वे सभी नरश्रेष्ठ वहाँ खिन्नचित्त हो उन्हींके लिये उत्कण्ठित होकर रहते थे
వైశంపాయనుడు పలికెను— రాజా! ధనంజయుడు వెళ్లిపోయిన తరువాత ఆ పురుషర్షభులందరూ అక్కడ కలిసి నివసిస్తూ, అందరూ హర్షరహిత హృదయాలతో అతనికోసం తపనపడుతూ ఉన్నారు.
Verse 11
विशेषतस्तु पाउ्चाली स्मरन्ती मध्यमं पतिम् । उद्विग्नं पाण्डवश्रेष्ठमिदं वचनमब्रवीत्
వైశంపాయనుడు పలికెను— ప్రత్యేకంగా పాంచాలీ ద్రౌపది తన మధ్యమ పతి అర్జునుని స్మరిస్తూ, నిత్యం ఉద్విగ్నంగా ఉన్న పాండవశ్రేష్ఠుడు యుధిష్ఠిరునితో ఈ మాటలు పలికింది.
Verse 12
योअर्र्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना । तमृते पाण्डवश्रेष्ठ वन॑ न प्रतिभाति मे,'पाण्डवश्रेष्ठ] जो दो भुजावाले अर्जुन सहस्रबाहु अर्जुनके समान पराक्रमी हैं, उनके बिना यह वन मुझे अच्छा नहीं लगता
ఓ పాండవశ్రేష్ఠా! రెండు భుజాలున్న అర్జునుడు—సహస్రబాహు అర్జునునితో సమాన పరాక్రమవంతుడు—ఆయన లేక ఈ అరణ్యం నాకు రమ్యంగా అనిపించదు।
Verse 13
शून्यामिव प्रपश्यामि तत्र तत्र महीमिमाम् | बन्ाश्चर्यमिदं चापि वनं कुसुमितद्रुमम्
నేను ఎక్కడెక్కడ ఈ భూమిపై దృష్టి వేస్తానో, అక్కడక్కడ అది శూన్యమైనట్లే కనిపిస్తుంది. ఆశ్చర్యాలతో నిండిన, పుష్పించిన వృక్షాలతో అలంకరించబడిన ఈ అరణ్యమూ సవ్యసాచి అర్జునుడు లేకపోతే మునుపటిలా రమ్యంగా అనిపించదు।
Verse 14
न तथा रमणीयं वै तमृते सव्यसाचिनम् | नीलाम्बुदसमप्रख्यं मत्तमातड्रगामिनम्
సవ్యసాచి లేక ఈ స్థలం నిజంగా రమ్యంగా ఉండదు. నీలమేఘసమ కాంతి కలిగి, మత్తగజరాజు వలె నడకగల ఆయన లేక ఇక్కడి సౌందర్యం మసకబారినట్లే అనిపిస్తుంది।
Verse 15
तमृते पुण्डरीकाक्षं काम्यकं॑ नातिभाति मे | यस्य वा धनुषो घोष: श्रूयते चाशनिस्वन: । न लभे शर्म वै राजन् स्मरन्ती सव्यसाचिनम्
పుండరీకాక్షుడైన అర్జునుడు లేక కామ్యకవనం నాకు ఏమాత్రం నచ్చదు. ఆయన ధనుస్సు టంకారం వజ్రగర్జనలా వినిపిస్తుంది. ఓ రాజా, ఆ సవ్యసాచిని స్మరించగానే నాకు శాంతి లభించదు।
Verse 16
तथा लालप्यमानां तां निशम्य परवीरहा । भीमसेनो महाराज द्रौपदीमिदमब्रवीत्,महाराज! इस प्रकार विलाप करती हुई द्रौपदीकी बात सुनकर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले भीमसेनने उससे इस प्रकार कहा
మహారాజా! ఈ విధంగా విలపిస్తున్న ద్రౌపదిని విని, శత్రువీర సంహారకుడైన భీమసేనుడు ఆమెతో ఇలా పలికాడు।
Verse 17
भीम उवाच मन:प्रीतिकरं भद्ठे यद् ब्रवीषि सुमध्यमे । तन्मे प्रीणाति हृदयममृतप्राशनोपमम्
భీముడు అన్నాడు—భద్రే! సుమధ్యమే! నీవు చెప్పేది నా మనసుకు ఆనందం కలిగిస్తుంది. నీ మాటలు అమృతపానం చేసినట్లుగా నా హృదయాన్ని తృప్తిపరచి హర్షింపజేస్తున్నాయి.
Verse 18
यस्य दीर्घौ समौ पीनौ भुजौ परिघसंनिभौ । मौर्वीकृतकिणौ वृत्ती खड्गायुधधनुर्थरी
ఎవరి రెండు భుజాలు దీర్ఘంగా, సమంగా, బలంగా పరీఘంలా ఉన్నాయో; ధనుస్సు తాడి రాపిడితో కఠినత చిహ్నాలు పడ్డాయో; గుండ్రంగా ఉండి ఖడ్గం, ధనుస్సుతో ఎల్లప్పుడూ శోభించేవో—అటువంటి నరశ్రేష్ఠుడు అర్జునుడు లేకుండా ఈ రోజు ఈ వనం సూర్యహీన ఆకాశంలా శ్రీహీనంగా కనిపిస్తోంది.
Verse 19
निष्काजड्दकृतापीडौ पञ्चशीर्षाविवोरगौ । तमृते पुरुषव्याप्र॑ नष्टसूर्यमिवाम्बरम्
సువర్ణ భుజబంధాలతో అలంకరించబడి ఐదు ఫణాలున్న రెండు సర్పాల్లా కనిపించే భుజాలు గల ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు లేకుండా ఈ వనం నశించిన సూర్యమున్న ఆకాశంలా కనిపిస్తోంది.
Verse 20
यमाश्रित्य महाबाहुं पाड्चाला: कुरवस्तथा । सुराणामपि मत्तानां पृतनासु न बिभ्यति
ఆ మహాబాహువును ఆశ్రయించగా పాంచాలులు, అలాగే కురువులు కూడా యుద్ధపంక్తుల్లో భయపడరు—దేవతల గర్వబలంతో మత్తులైన శత్రువుల ఎదుట కూడా.
Verse 21
यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मन: । मन्यामहे जितानाजोौ परानू् प्राप्तां च मेदिनीम्
హే మహాత్మా! ఎవరి భుజాలను ఆశ్రయించి మేమందరం యుద్ధంలో శత్రువులను ఇప్పటికే జయించామని, భూమి (సార్వభౌమత్వం) కూడా పొందామని భావిస్తున్నాము.
Verse 22
तमृते फाल्गुनं वीर॑ न लभे काम्यके धृतिम् । पश्यामि च दिश: सर्वास्तिमिरेणावृता इव । जिन महाबाहु अर्जुनका आश्रय लेकर पाज्चाल और कुरुवंशके वीर युद्धके लिये उद्यत देवताओंकी सेनाका सामना करनेसे भी भयभीत नहीं होते हैं
భీముడు అన్నాడు—ఓ వీరా! ఫాల్గుణుడు (అర్జునుడు) లేకుండా ఈ కామ్యక వనంలో నాకు ధైర్యం నిలవడం లేదు. అన్ని దిక్కులూ చీకటితో కప్పబడ్డట్లుగా కనిపిస్తున్నాయి.
Verse 23
नकुल उवाच यस्मिन् दिव्यानि कर्माणि कथयन्ति रणाजिरे | देवा अपि युधां श्रेष्ठ तमृते का रतिर्वने
నకులుడు అన్నాడు—యుద్ధరంగంలో దేవతలే దివ్యకార్యాలను వర్ణించే ఆ యోధశ్రేష్ఠుడు ధనంజయుడు లేకుండా ఈ వనంలో మనకు ఏ ఆనందం ఉంటుంది?
Verse 24
उदीचीं यो दिशं गत्वा जित्वा युधि महाबलान् । गन्धर्वमुख्याञ्छतशो हयाँल्लेभे महाद्युति:
నకులుడు అన్నాడు—ఆ మహాతేజస్సు గలవాడు ఉత్తర దిశకు వెళ్లి యుద్ధంలో మహాబలవంతులైన గంధర్వ ప్రధానులను జయించి, వారి నుండి వందల కొద్దీ గుర్రాలను పొందాడు.
Verse 25
राज्ञे तित्तिरिकल्माषाउछीमतोडनिलरंहस: । प्रादाद् भ्रात्रे प्रिय: प्रेमणा राजसूये महाक्रतौ
నకులుడు అన్నాడు—మహాక్రతువైన రాజసూయ యజ్ఞంలో అతడు ‘తిత్తిరికల్మాష’ అనే అతి సుందరమైన, ప్రియమైన, వాయువేగంతో దూసుకుపోయే గుర్రాన్ని ప్రేమతో తన ప్రియ సోదరుడు ధర్మరాజ యుధిష్ఠిరునికి సమర్పించాడు.
Verse 26
तमृते भीमधन्वानं भीमादवरजं वने | कामये काम्यके वासं नेदानीममरोपमम्,भीमके छोटे भाई उन भयंकर थधनुर्धर देवोपम अर्जुनके बिना इस समय मुझे इस काम्यकवनमें रहनेकी इच्छा नहीं होती
నకులుడు అన్నాడు—భీముని కంటే చిన్నవాడైన, భయంకర ధనుర్ధరుడు, దేవసమాన పరాక్రమశాలి అర్జునుడు లేకుండా ఇప్పుడు ఈ కామ్యక వనంలో నివసించాలని నాకు కోరిక లేదు.
Verse 27
सहदेव उवाच यो धनानि च कन्याश्च युधि जित्वा महारथ: । आजहार पुरा राज्ञे राजसूये महाक्रतौ
సహదేవుడు అన్నాడు—యుద్ధంలో ధనమును, కన్యలను జయించి, పూర్వం మహారాజసూయ మహాక్రతువులో రాజునకు సమర్పించిన ఆ మహారథుని గురించే నేను చెప్పుచున్నాను.
Verse 28
यः समेतान् मृथे जित्वा यादवानमितलद्युति: । सुभद्रामाजहारैको वासुदेवस्य सम्मते
సహదేవుడు అన్నాడు—అపార తేజస్సుగల ఆ వీరుడు యుద్ధంలో సమవేతమైన యాదవులను జయించి, వాసుదేవుని (శ్రీకృష్ణుని) సమ్మతితో ఒంటరిగా సుభద్రను అపహరించాడు.
Verse 29
तस्य जिष्णोर्बूसीं दृष्टवा शून्यामिव निवेशने । ह्ृदयं मे महाराज न शाम्यति कदाचन
సహదేవుడు అన్నాడు—మహారాజా! జిష్ణు (అర్జునుడు) యొక్క ఆసనం కుటీరంలో శూన్యంగా, నివాసమే ఖాళీ అయినట్లుగా కనిపించగానే నా హృదయం ఎప్పటికీ శాంతించదు.
Verse 30
वनादस्माद् विवासं तु रोचये5हमरिंदम । न हि नस्तमृते वीर॑ं रमणीयमिदं वनम्
సహదేవుడు అన్నాడు—హే అరిం దమా! నేను ఈ వనాన్ని విడిచి ఇతరత్ర నివసించదలచుకున్నాను; ఎందుకంటే ఆ వీరుడు లేకుండా ఈ వనం మాకు రమణీయంగా లేదు.
Verse 79
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें ब॒हदश्षयमनविषयक उन्यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత వనపర్వాంతర్గత నలోపాఖ్యానంలో బృహదశ్వ-యమవిషయక తొంభైలో ఒకటవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 80
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि अर्जुनानुशोचने अशीतितमो<थध्याय: ।।
ఇట్లు శ్రీమహాభారత వనపర్వములోని తీర్థయాత్రాపర్వమందు అర్జునుని విషయమై పాండవుల అనుతాపాన్ని వర్ణించే ఎనభైవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Frequently Asked Questions
The doubt concerns comparative efficacy: what is the complete fruit of earth-circumambulating pilgrimage, and how merit is determined—by external rites and wealth-intensive yajñas or by disciplined conduct combined with tīrtha observance.
Merit is ethically conditioned: tīrtha travel is not presented as mechanical purification but as effective when joined to restraint, humility, truth, non-anger, purity, and compassionate regard for beings.
Yes. Repeated equivalences to major sacrifices (e.g., aśvamedha/agnīṣṭoma-like fruits) function as a phalaśruti framework that indexes ritual value, legitimizes pilgrimage within Vedic merit logic, and motivates disciplined participation.
Ask anything about Adhyaya 80 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.