Adhyaya 8
Adhyāya 8 — Vidura’s Return and the Kaurava Counsel (Āraṇyaka-parva)
Upa-parva: Duryodhana–Śakuni–Karṇa Counsel on Vidura’s Return (Court Strategy Episode)
Vaiśaṃpāyana reports that upon hearing Vidura has returned and been pacified by the king, Duryodhana experiences agitation and convenes Śakuni, Karṇa, and Duḥśāsana. Duryodhana frames Vidura as a capable minister aligned with the Pāṇḍavas’ welfare and urges immediate consultation before Vidura can redirect Dhṛtarāṣṭra’s mind. He expresses despair at the prospect of the Pāṇḍavas’ return, using extreme language to signal perceived loss of advantage. Śakuni responds by appealing to the Pāṇḍavas’ commitment to truth and to the binding force of their agreement, arguing they will not accept the king’s reversal; he then proposes continued surveillance for vulnerabilities. Duḥśāsana endorses Śakuni’s reasoning, and Karṇa asserts collective alignment with Duryodhana’s aims. Noting Duryodhana’s dissatisfaction, Karṇa advances a more forceful plan: coordinated mobilization to confront the Pāṇḍavas while they are in the forest and socially constrained. The group assents and departs in separate chariots. Kṛṣṇa-Dvaipāyana Vyāsa, perceiving their movement with divine insight, arrives and restrains them, approaching the seated Dhṛtarāṣṭra to intervene.
Chapter Arc: व्यास धृतराष्ट्र के पास आते हैं और राजधर्म की कठोर वाणी में कहते हैं—‘महाप्राज्ञ! मेरे वचन सुनो’; क्योंकि पाण्डवों का वनवास अन्याय से हुआ है और उसका फल राज्य को भस्म कर सकता है। → व्यास स्पष्ट करते हैं कि उन्हें यह प्रिय नहीं कि दुर्योधन-पुरोगामी कौरवों ने निकृष्ट छल से पाण्डवों को वन भेजा। वे चेताते हैं कि तेरहवाँ वर्ष पूर्ण होते ही पाण्डव अपने अपमान और क्लेश को स्मरण कर क्रोध-विष को मुक्त करेंगे—और वह विष कौरवों पर ही गिरेगा। → व्यास धृतराष्ट्र के सामने दुर्योधन की ‘सुमन्दधी’ और ‘पापात्मा’ प्रवृत्ति को नग्न कर देते हैं—राज्य-लोभ से वह पाण्डवों के प्रति नित्य संक्रुद्ध है और उन्हें मारना चाहता है। फिर वे तीखा विकल्प रखते हैं: ‘यदि बुद्धि नहीं बदलती तो दुर्योधन को अकेला, असहाय, पाण्डवों के साथ वन भेज दो’—ताकि संसर्ग से स्नेह जागे या उसकी दुष्टता का परिणाम उसी पर पड़े। → व्यास धृतराष्ट्र को स्मरण कराते हैं कि विदुर, भीष्म, कृप, द्रोण और स्वयं व्यास जैसे हितैषी एक ही नीति कहते हैं—दुर्योधन के विचार की उपेक्षा महा-अनर्थ को जन्म देगी। साथ ही वे यह भी स्वीकारते हैं कि जन्मजात स्वभाव प्रायः नहीं छूटता; इसलिए राजा को अभी, ‘अर्थ के बढ़ने से पहले’, क्षम्य और उचित कार्य करना चाहिए। → धृतराष्ट्र के सामने प्रश्न खड़ा रह जाता है—क्या वह पुत्रमोह तोड़कर दुर्योधन को रोकेगा, या चेतावनी की उपेक्षा कर आने वाले विनाश को आमंत्रित करेगा?
Shlokas
Verse 1
हि >> आय न [हुक हि 7 2 अष्टमो> ध्याय: व्यासजीका धृतराष्ट्रसे दुर्योधनके अन्यायको रोकनेके लिये अनुरोध व्यास उवाच धृतराष्ट्र महाप्राज्ञ निबोध वचनं मम । वक्ष्यामि त्वां कौरवाणां सर्वेषां हितमुत्तमम्
వ్యాసుడు పలికెను—“మహాప్రాజ్ఞ ధృతరాష్ట్రా, నా మాట వినుము. సమస్త కౌరవులకు పరమ హితకరమైన వచనాన్ని నీకు చెప్పుదును.”
Verse 2
न मे प्रियं महाबाहो यद् गता: पाण्डवा वनम् | निकृत्या निकृताश्चैव दुर्योधनपुरोगमै:,महाबाहो! पाण्डवलोग जो वनमें भेजे गये हैं, यह मुझे अच्छा नहीं लगा है। दुर्योधन आदिने उन्हें छलपूर्वक जूएमें हराया है
మహాబాహో! పాండవులు వనానికి వెళ్లడం నాకు ప్రీతికరం కాదు. దుర్యోధనుని నాయకత్వంలో వారు కపటంతో మోసపోయి పాశాలలో ఓడింపబడ్డారు.
Verse 3
ते स्मरन्त: परिक््लेशान् वर्षे पूर्णे त्रयोदशे । विमोक्ष्यन्ति विषं क्रुद्धा: कौरवेयेषु भारत
భారతా! పదమూడవ సంవత్సరం పూర్తయ్యాక వారు తమకు కలిగిన కష్టాలను స్మరించి క్రోధంతో కౌరవులపై విషాన్ని వెలువరిస్తారు—అంటే విషసమానమైన ఘాతుక ఆయుధప్రహారాలు చేస్తారు.
Verse 4
तदयं कि नु पापात्मा तव पुत्र: सुमन्दधी: । पाण्डवान् नित्यसंक्रुद्धों राज्यहेतोर्जिधांसति
ఇలా తెలిసికూడా నీ పాపాత్ముడైన, అతి మందబుద్ధి కుమారుడు ఎందుకు ఎల్లప్పుడూ కోపంతో మండుతూ రాజ్యార్థం పాండవులను చంపాలని కోరుతున్నాడు?
Verse 5
वार्यतां साध्वयं मूढ: शमं गच्छतु ते सुतः । वनस्थांस्तानयं हन्तुमिच्छन् प्राणान् विमोक्ष्यति
ఈ మూర్ఖుణ్ని వెంటనే ఆపు; నీ కుమారుడు శమాన్ని, నియంత్రణను పొందుగాక. వనంలో ఉన్న ఆ పాండవులను చంపాలని అతడు కోరితే, చివరకు తన ప్రాణాలనే కోల్పోతాడు.
Verse 6
यथा हि विदुरः प्राज्ञो यथा भीष्मो यथा वयम् | यथा कृपश्च द्रोणश्व॒ तथा साधुर्भवानपि,जैसे ज्ञानी विदुर, भीष्म, मैं, कृपाचार्य तथा द्रोणाचार्य हैं, वैसे ही साधुस्वभाव तुम भी हो
ప్రాజ్ఞుడైన విదురుడు ఎలా ఉన్నాడో, భీష్ముడు ఎలా ఉన్నాడో, మేము ఎలా ఉన్నామో, కృపుడు మరియు ద్రోణుడు ఎలా ఉన్నారో—అలాగే నీవు కూడా సద్గుణసంపన్నుడవు.
Verse 7
इस प्रकार श्रीमह्या भारत वनपवके अन्तर्गत अरण्यपर्वमें व्यासजीके आगमनसे सम्बन्ध रखनेवाला यसातवाँ अध्याय पूरा हुआ
వైశంపాయనుడు పలికెను—మహాప్రాజ్ఞా! స్వజనులతో కలహం చేయుట నిశ్చయంగా నిందనీయం. అది అధర్మాన్ని పెంచుతుంది, అపకీర్తిని వృద్ధి చేస్తుంది. కనుక, రాజా, నీ స్వజనులతో సంఘర్షణలో ప్రవేశించకు.
Verse 8
समीक्षा यादृशी हास्य पाण्डवान् प्रति भारत । उपेक्ष्यमाणा सा राजन् महान्तमनयं स्पृशेत्
వ్యాసుడు పలికెను—ఓ భారతా! పాండవుల పట్ల అతడు దాచుకున్న ఉద్దేశం ఏ విధమైనదో పరిశీలించుము. రాజా, అది నిర్లక్ష్యమైతే—అది అణచి శాంతింపజేయకపోతే—అది మహా అనర్థముగా, మహా అణచివేతగా పరిణమించవచ్చు.
Verse 9
अथवायं सुमन्दात्मा वनं गच्छतु ते सुत: । पाण्डवै: सहितो राजन्नेक एवासहायवान्,अथवा तुम्हारा यह मन्दबुद्धि पुत्र अकेला ही दूसरे किसी सहायकको लिये बिना पाण्डवोंके साथ वनमें जाय
లేదా, రాజా, నీ ఈ మందబుద్ధి కుమారుడు పాండవులతో కలిసి వనానికి వెళ్లనివ్వు—ఒంటరిగా, ఎలాంటి సహాయకుడూ లేకుండా.
Verse 10
ततः संसर्गज: स्नेह: पुत्रस्य तव पाण्डवै: । यदि स्यात् कृतकार्योड्द्य भवेस्त्वं मनुजेश्वर
అనంతరం పాండవులతో సన్నిహిత సహవాసం వల్ల నీ కుమారునికి వారి పట్ల నిజమైన స్నేహం కలిగితే, ఓ మనుజేశ్వరా, నీవు ఈ రోజే నీ కార్యంలో కృతార్థుడవగుదువు.
Verse 11
अथवा जायमानस्य यच्छीलमनुजायते । श्रूयते तन्महाराज नामृतस्यापसर्पति
వ్యాసుడు పలికెను—మహారాజా, మరొకటి: జన్మతో పాటు పుట్టిన స్వభావం—అని వినబడుతుంది—తొలగదు; అమృతం ఇచ్చినా అది మారదు. కనుక ఈ విషయంలో భీష్ముడు, ద్రోణుడు, విదురుడు లేదా నీవు ఏది సమ్మతించునో దానిని ఆలోచించుము. యుక్తమైనదాన్ని ముందుగా చేయవలెను; దానివల్లనే నీ ప్రయోజనం సిద్ధించును.
Verse 12
कथं वा मन्यते भीष्मो द्रोणो5थ विदुरो5पि वा। भवान् वात्र क्षमं कार्य पुरा वोडर्थोडभिवर्धते
వ్యాసుడు పలికెను—అయితే భీష్ముని అభిప్రాయం ఏమిటి? ద్రోణునిది, విదురునిదీ ఏమిటి? ఈ విషయంలో నీ స్వంత నిర్ణయం ఏమిటి? ఇక్కడ నిజంగా యుక్తమైన మార్గాన్ని ముందుగా చేపట్టాలి; దానివల్లనే నీ ప్రయోజనం ఉత్తమంగా సిద్ధిస్తుంది।
Frequently Asked Questions
The chapter stages a tension between ethical governance through wise counsel (Vidura’s influence on Dhṛtarāṣṭra) and factional strategy that prioritizes advantage, including proposals to act before lawful agreements and moral restraints can reassert themselves.
Counsel (mantra) is shown as a decisive instrument of polity: when rulers fear corrective advice, they may substitute urgency and consensus rhetoric for discernment, thereby accelerating instability; restraint and right counsel function as stabilizers of dharma.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the meta-function is narrative: Vyāsa’s arrival operates as an authorial-ethical intervention, signaling that unchecked factional action is subject to higher corrective authority within the epic’s moral architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.