Adhyaya 79
Kāmyake Arjuna-viyogaḥ — The Pandavas’ despondency in Kāmyaka during Arjuna’s absence
Upa-parva: Kāmyaka-vana-vihāra (Episode of life in Kāmyaka Forest during Arjuna’s absence)
Janamejaya inquires how the Pandavas fared in Kāmyaka Forest once Arjuna (Savyasācin/Dhanaṃjaya), regarded as their chief martial support, had departed. Vaiśaṃpāyana replies that the brothers became sorrow-oriented and unsettled, likened to beads with a displaced thread or birds with clipped wings; even the forest appears diminished without him. Despite this emotional and strategic deficit, the Pandavas continue their responsibilities: they procure forest food and hunt suitable (medhya) animals with clean arrows, then present provisions to Brahmins on a regular basis. Draupadī, remembering her absent husband, states that the flowering forest and the land itself seem empty without Arjuna; she recalls his presence through the sound of his bow and his distinctive vigor. Bhīma responds by affirming her sentiments and describing Arjuna’s formidable arms as the basis of collective confidence. Nakula and Sahadeva add recollections of Arjuna’s achievements (including acquisition of horses and earlier exploits connected with the Rājasūya context), and Sahadeva notes his distress upon seeing Arjuna’s empty seat. The chapter closes with expressed preference for leaving the forest, since Kāmyaka no longer appears agreeable without Arjuna.
Chapter Arc: नलोपाख्यान के उपसंहार की उजली छाया में युधिष्ठिर के मन में एक नया प्रकाश उतरता है—द्यूतविद्या का रहस्य जानकर वे पहली बार भीतर से दृढ़ और प्रसन्न होते हैं। → अर्जुन-वियोग से दग्ध हृदय वाले युधिष्ठिर (पूर्व श्लोक-संदर्भ) ब्राह्मणों से विविध ज्ञान पूछते रहे थे; अब नल की कथा से उन्हें यह बोध मिलता है कि विपरीत दैव और अस्थिर पुरुषार्थ के बीच भी धैर्य, नीति और विद्या मनुष्य को पुनः उठाती है। यह सीख उनके वर्तमान वनवास-जीवन पर सीधे लागू होती है। → युधिष्ठिर का ‘प्रतिगृह्याक्षहृदयं’—अक्ष-हृदय (द्यूत का मर्म) को ग्रहण करना—कथा का निर्णायक क्षण बनता है: हार की स्मृति पर विजय का पहला आंतरिक संकेत, और भविष्य के लिए विवेकपूर्ण तैयारी। → भीमसेन आदि भाइयों के साथ युधिष्ठिर हृष्टमन होते हैं; नलोपाख्यान का ‘महत्त्व’ (कीर्तन-श्रवण से आश्वासन, धैर्य, और विद्या का फल) युधिष्ठिर के शोक को नीति में रूपांतरित करता है। → अर्जुन की तपस्या और उसके लक्ष्य की ओर कथा का ध्यान मुड़ने की भूमिका बनती है—अब प्रश्न यह है कि यह नव-प्राप्त धैर्य और ज्ञान पाण्डवों को किस अगले उपाय तक ले जाएगा।
Shlokas
Verse 1
हि आय ० (0) है 2 एकोनाशीतितमो< ध्याय: राजा नलके आख्यानके कीर्तनका महत्त्व
బృహదశ్వుడు పలికెను—యుధిష్ఠిరా! నగరంలో శాంతి నెలకొని ప్రజలు హర్షించగా, సర్వత్ర మహోత్సవం జరుగుతుండగా, అప్పుడు రాజు నలుడు మహాసేనతో కలిసి విదర్భదేశానికి వెళ్లి దమయంతిని అక్కడి నుండి తీసుకొని వచ్చెను।
Verse 2
दमयन्तीमपि पिता सत्कृत्य परवीरहा । प्रास्थापयदमेयात्मा भीमो भीमपराक्रम:
దమయంతి తండ్రి భీముడు—అపరిమిత బలసంపన్నుడు, భయంకర పరాక్రమశాలి, శత్రువీర సంహారకుడు—విధివిధానాలతో ఆమెను సత్కరించి, దానాదులు సమర్పించి, తన కుమార్తెను గౌరవంతో పంపెను।
Verse 3
आगतायां तु वैदर्भ्या सपुत्रायां नलो नृपः । वर्तयामास मुदितो देवराडिव नन्दने
విదర్భకుమారి దమయంతి కుమారునితో కలిసి వచ్చినప్పుడు రాజు నలుడు పరమానందంతో ఉల్లసించెను. ఆనందంగా రాజధర్మములను, అతిథి-సత్కారములను నిర్వహించుచు, నందనవనంలో దేవరాజు ఇంద్రునివలె రాజుల మధ్య ప్రకాశించెను।
Verse 4
तथा प्रकाशतां यातो जम्बुद्वीपे स राजसु । पुन: शशास तदू् राज्यं प्रत्याहृत्य महायशा:
ఈ విధంగా అతడు జంబూద్వీపంలోని రాజుల మధ్య విశేషంగా ప్రకాశించెను. ఆ మహాయశస్వి నరేశుడు తన రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందిన తరువాత మళ్లీ దానిని పాలించెను।
Verse 5
ईजे च विविधैर्यज्नैरविधिवच्चाप्तदक्षिणै: । तथा त्वमपि राजेन्द्र ससुह्दद् यक्ष्यसेडचिरात्
అతడు విధివిధానాలతో, తగిన దక్షిణలతో కూడిన వివిధ యజ్ఞములను నిర్వహించెను. రాజేంద్రా! అలాగే నీవు కూడా నీ రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందిన తరువాత, సుహృదులతో కలిసి, త్వరలోనే యజ్ఞములను ఆచరించెదవు।
Verse 6
दुःखमेतादृशं प्राप्तो नल: परपुरंजय: । देवनेन नरश्रेष्ठ सभायों भरतर्षभ
బృహదశ్వుడు పలికెను—ఓ నరశ్రేష్ఠా, ఓ భరతవంశశ్రేష్ఠా, ఓ పురుషోత్తమా! శత్రుపురవిజయి మహారాజు నలుడు రాజసభలో జూదం కారణంగా తన భార్యతో కూడ ఇలాంటి మహాదుఃఖంలో పడి ఘోర విపత్తులో మునిగిపోయెను।
Verse 7
एकाकिनैव सुमहन्नलेन पृथिवीपते । दुःखमासादितं घोरें प्राप्तश्चाभ्युदय: पुन:,पृथ्वीपते! राजा नलने अकेले ही यह भयंकर और महान् दु:ख प्राप्त किया था; उन्हें पुनः अभ्युदयकी प्राप्ति हुई
బృహదశ్వుడు పలికెను—ఓ భూపతీ! రాజు నలుడు ఒంటరిగా ఘోరమైన, అత్యంత మహత్తరమైన దుఃఖాన్ని అనుభవించాడు; అయితే తరువాత అతడు మళ్లీ అభ్యుదయాన్ని, సంపదను పొందెను।
Verse 8
त्वं पुनर्भावृसहित:ः कृष्णया चैव पाण्डव । रमसे5स्मिन् महारण्ये धर्ममेवानुचिन्तयन्
బృహదశ్వుడు పలికెను—ఓ పాండవా, ఓ పాండునందనా! నీవు నీ సోదరులతోను కృష్ణా (ద్రౌపది)తోను కలిసి ఈ మహారణ్యంలో సంచరిస్తూ, నిరంతరం ధర్మాన్నే మనసులో తలచుచు నివసిస్తున్నావు।
Verse 9
ब्राह्मणैश्व महाभागैवेंदवेदाड़पारगै: | नित्यमन्वास्यसे राजंस्तत्र का परिदेवना
బృహదశ్వుడు పలికెను—ఓ రాజా! వేదవేదాంగాలలో పారంగతులైన మహాభాగ్యశాలి బ్రాహ్మణులు నిత్యం నీతోనే ఉంటారు; అటువంటి స్థితిలో నీకు శోకించవలసిన కారణం ఏముంది, ఓ రాజా?
Verse 10
कर्कोटकस्य नागस्यथ दमयन्त्या नलस्य च । ऋतुपर्णस्य राजर्षे: कीर्तन॑ं कलिनाशनम्,कर्कोटक नाग, दमयन्ती, नल तथा राजर्षि ऋतुपर्णकी चर्चा कलियुगके दोषका नाश करनेवाली है
బృహదశ్వుడు పలికెను—కర్కోటక నాగుడు, దమయంతి, నలుడు మరియు రాజర్షి ఋతుపర్ణుని కీర్తనం, స్మరణం కలిదోషాలను నశింపజేయునది।
Verse 11
इतिहासमिमं चापि कलिनाशनमच्युत । शक्यमाश्चसितु श्रुत्वा त्वद्विधेन विशाम्पते,महाराज! तुम्हारे-जैसे लोगोंको यह कलिनाशक इतिहास सुनकर आश्वासन प्राप्त हो सकता है
బృహదశ్వుడు పలికెను— ఓ అచ్యుతా, ఇదికూడా కలినాశకమైన ప్రాచీన ఇతిహాసము. దీనిని విని నీ వంటి వాడు— ఓ ప్రజాధిపతీ— నిశ్చయంగా ఆశ్వాసమును, హృదయస్థైర్యమును పొందగలడు.
Verse 12
अस्थिरत्वं च संचिन्त्य पुरुषार्थस्य नित्यदा । तस्योदये व्यये चापि न चिन्तयितुमरहसि
బృహదశ్వుడు పలికెను— పురుషార్థఫలములు నిత్యము అస్తిరములు, నశ్వరములు అని ఎల్లప్పుడూ ఆలోచించి, అవి కలిగినప్పుడైనా పోయినప్పుడైనా నీవు చింతించకూడదు.
Verse 13
श्रुत्वेतिहासं नृपते समाश्चवसिहि मा शुच: । व्यसने त्वं महाराज न विषीदितुमहसि,नरेश! इस इतिहासको सुनकर तुम धैर्य धारण करो, शोक न करो, महाराज! तुम्हें संकटमें पड़नेपर विषादग्रस्त नहीं होना चाहिये
బృహదశ్వుడు పలికెను— ఓ రాజా, ఈ ఇతిహాసాన్ని విని ధైర్యం పొందుము; శోకించకు. ఓ మహారాజా, విపత్తులో నీవు విషాదపడకూడదు.
Verse 14
विषमावस्थिते दैवे पौरुषेडफलतां गते । विषादयन्ति नात्मानं सत्त्वोपाश्रयिणो नरा:
దైవము ప్రతికూలంగా నిలిచి, పురుషప్రయత్నము ఫలించనప్పుడు కూడా, సత్త్వగుణాశ్రయులు తమ అంతరంలో విషాదాన్ని కలిగించరు.
Verse 15
ये चेद॑ कथयिष्यन्ति नलस्य चरितं महत् । श्रोष्यन्ति चाप्यभीक्ष्णं वै नालक्ष्मीस्तान् भजिष्यति
నలుని మహాచరిత్రాన్ని ఎవరు చెప్పుదురో, ఎవరు దానిని మళ్లీ మళ్లీ వినుదురో, వారిని అలక్ష్మి చేరదు; దురదృష్టం వారిపై పట్టు సాధించదు.
Verse 16
अर्थास्तस्योपपत्स्यन्ते धन्यतां च गमिष्यति । जो राजा नलके इस महान् चरित्रका वर्णन करेंगे अथवा निरन्तर सुनेंगे, उन्हें दरिद्रता नहीं प्राप्त होगी। उनके सभी मनोरथ सिद्ध होंगे और वे संसारमें धन्य हो जायँगे ।।
బృహదశ్వుడు అన్నాడు—అతనికి ధనం స్వయంగా సముపార్జితమవుతుంది; అతడు ధన్యుడగును. నలుని ఈ మహాచరిత్రాన్ని చెప్పే రాజు గానీ, నిరంతరం వినే రాజు గానీ దారిద్ర్యానికి లోనుకాడు. అతని అన్ని కోరికలు నెరవేరుతాయి; లోకంలో ధన్యుడని కీర్తింపబడతాడు. ఈ ప్రాచీనమూ సదా ఉత్తమమూ అయిన పవిత్ర ఇతిహాసాన్ని విని మనిషి పుత్రపౌత్రులను, పశుసంపదను, జనులలో శ్రేష్ఠతను పొందుతాడు. అతడు ఆరోగ్యవంతుడై ఆనందచిత్తుడవుతాడు—ఇందులో సందేహం లేదు.
Verse 17
पुत्रान् पौत्रान् पशूंश्चापि लभते नृषु चाग्र्यताम् । आरोग्यप्रीतिमांश्नेव भविष्यति न संशय:
ఈ ప్రాచీనమూ ఉత్తమమూ అయిన పవిత్ర ఇతిహాసాన్ని నిరంతరం వింటే మనిషి పుత్రపౌత్రులను, పశుసంపద-సమృద్ధిని, జనులలో శ్రేష్ఠతను పొందుతాడు. అతడు ఆరోగ్యమూ అంతఃప్రసన్నతయూ అనుభవిస్తాడు—ఇందులో సందేహం లేదు.
Verse 18
भयात् त्रस्यसि यच्च त्वमाह्नयिष्यति मां पुनः । अक्षज्ञ इति तत् ते5हं नाशयिष्यामि पार्थिव
రాజా! నీవు ఏ భయంతో వణుకుతున్నావో—ద్యూతవిద్యలో నిపుణుడెవడైనా మళ్లీ నన్ను జూదానికి పిలుస్తాడేమో అని—ఆ భయాన్ని నేను నీలో నుండి తొలగిస్తాను.
Verse 19
वेदाक्षह्वदयं कृत्स्नमहं सत्यपराक्रम । उपपद्यस्व कौन्तेय प्रसन्नो5हं ब्रवीमि ते
సత్యపరాక్రముడైన కుంతీపుత్రా! ద్యూతవిద్య యొక్క సంపూర్ణ హృదయం—అంతర్గత రహస్యం—నాకు తెలుసు. ఓ కౌంతేయా, దానిని స్వీకరించు; నేను ప్రసన్నుడై నీకు చెబుతున్నాను.
Verse 20
वैशम्पायन उवाच ततो ह्ृष्टमना राजा बृहदश्चमुवाच ह । भगवजन्नक्षहृदयं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—అప్పుడు హర్షచిత్తుడైన రాజు యుధిష్ఠిరుడు బృహదశ్వునితో ఇలా అన్నాడు—“భగవన్! ద్యూతవిద్య యొక్క ‘హృదయం’ను నేను తత్త్వంగా తెలుసుకోవాలని కోరుతున్నాను.”
Verse 21
ततो$क्षह्ददयं प्रादात् पाण्डवाय महात्मने । दत्त्वा चाश्वशिरो5गच्छदुपस्प्रष्ठं महातपा:
అప్పుడు ఆ మహాతపస్వి మహాత్ముడైన పాండవునికి ‘అక్షహృదయం’ను ప్రసాదించాడు. అది ఇచ్చి, ఆ మహాతపస్వి స్నానాచమనాది శుద్ధిక్రియల నిమిత్తం వెళ్లిపోయాడు.
Verse 22
तब महातपस्वी मुनिने महात्मा पाण्डुनन्दनको द्यूतविद्याका रहस्य बताया और उन्हें अश्वविद्याका भी उपदेश देकर वे स्नान आदि करनेके लिये चले गये ।।
అప్పుడు ఆ మహాతపస్వి ముని మహాత్ముడైన పాండునందనునికి ద్యూతవిద్య యొక్క గూఢరహస్యాన్ని బోధించి, అశ్వవిద్యను కూడా ఉపదేశించి, స్నానాచమనాది కర్మల నిమిత్తం ప్రస్థానమయ్యాడు. బృహదశ్వుడు వెళ్లిన తరువాత దృఢవ్రతుడైన రాజు యుధిష్ఠిరుడు వివిధ తీర్థాలు, పర్వతాలు, వనాల నుండి వచ్చిన తపస్వి బ్రాహ్మణుల నోట అర్జునుని (సవ్యసాచిని) వార్త విన్నాడు—“మనీషి అర్జునుడు వాయువే ఆహారంగా చేసుకొని ఘోర తపస్సులో నిమగ్నుడై ఉన్నాడు. మహాబాహువు కుంతీపుత్రుడు అత్యంత దుష్కర తపస్సులో స్థితుడై ఉన్నాడు; ఇంతటి కఠిన తపస్విని మునుపెన్నడూ చూడలేదు.”
Verse 23
ब्राह्मणेभ्यस्तपस्वि भ्य: सम्पतद्धभधयस्ततस्तत: । तीर्थशैलवने भ्यश्व समेतेभ्यो दृढव्रत:
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—వివిధ తీర్థాలు, పర్వతాలు, వనాల నుండి నానాదిక్కుల నుంచి వచ్చిన తపస్వి బ్రాహ్మణుల ద్వారా దృఢవ్రతుడైన రాజు యుధిష్ఠిరుడు సవ్యసాచియైన అర్జునుని వార్త విన్నాడు—“మనీషి అర్జునుడు వాయువే ఆహారంగా చేసుకొని ఘోర తపస్సులో నిమగ్నుడై ఉన్నాడు.”
Verse 24
इति पार्थों महाबाहुर्दुरापं तप आस्थित: । न तथा दुष्टपूर्वोडन्य: कश्रिदुग्रतपा इति
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—“ఇలా మహాబాహువైన పార్థుడు అత్యంత దుర్లభమైన తపస్సును ఆచరించాడు. ఇంతటి ఉగ్రతపస్వి మునుపెన్నడూ మరెవ్వరూ కనిపించలేదు.”
Verse 25
यथा धनंजय: पार्थस्तपस्वी नियतव्रतः । मुनिरेकचर: श्रीमान् धर्मो विग्रहवानिव
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—“ధనంజయుడైన పార్థుడు తపస్విలా నియమశీలుడై, కఠిన వ్రతాలతో జీవించినట్లే, ఒంటరిగా సంచరించేవాడు—ఆచరణలో ప్రకాశిస్తూ, ధర్మమే శరీరధారిగా నడిచినట్లు.”
Verse 26
“कुन्तीकुमार धनंजय जिस प्रकार नियम और व्रतका पालन करते हुए तपस्यामें संलग्न हैं, वह अद्भुत है। वे मौनभावसे रहते और अकेले ही विचरते हैं। श्रीमान् अर्जुन धर्मके मूर्तिमान् स्वरूप जान पड़ते हैं" ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాజా! మహావనంలో తన ప్రియ సోదరుడు అర్జునుడు తపస్సులో నిమగ్నుడై ఉన్నాడని విని పాండుపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుడు మళ్లీ మళ్లీ దుఃఖించెను. నియమవ్రతాల కఠినాచరణ, మౌనం, ఏకాంతచర్యల వార్త విని అతడు అర్జునుని ధర్మమూర్తిగా భావించెను; కాని స్నేహబంధం, బాధ్యతల బరువులో అదే ధర్మనిష్ఠ అతనికి శోకకారణమైంది.
Verse 27
दहामानेन तु हृदा शरणार्थी महावने । ब्राह्मणान् विविधज्ञानान् पर्यपृच्छद् युधिष्ठिर:
వైశంపాయనుడు పలికెను—అర్జున వియోగంతో దహించబడిన హృదయంతో, ఆశ్రయం మరియు ధైర్యం కోరుతూ యుధిష్ఠిరుడు ఆ మహావనంలో నివసించెను. అక్కడ వివిధ జ్ఞానసంపన్న బ్రాహ్మణులను అతడు మళ్లీ మళ్లీ ప్రశ్నించెను; తన మనసును బరువెక్కించిన శోకసంశయాలను వెల్లడించి ధర్మనిర్ణయాన్ని అన్వేషించెను.
Verse 78
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें पुष्करको हराकर राजा नलके अपने नगरमें आनेसे सम्बन्ध रखनेवाला अठठ्ठत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత వనపర్వాంతర్గత నలోపాఖ్యానంలో పుష్కరుని జయించి రాజు నలుడు తన నగరానికి తిరిగి వచ్చిన వృత్తాంతాన్ని వర్ణించే డెబ్బై ఎనిమిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 79
(प्रतिगृह्माक्षह्ददयं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । आसीद्धृष्टमना राजन् भीमसेनादिभिरय्युत: ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాజా! ‘అక్షహృదయం’ (ద్యూతవిద్య యొక్క గూఢరహస్యం) పొందిన కుంతీపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుడు భీమసేనాది సోదరులతో కలిసి కూర్చుని అంతరంగంలో సంతోషించెను. తర్వాత అతడు పక్కనే కూర్చున్న సోదరులను చూచెను; కాని అక్కడ అర్జునుడు కనబడక అతని కన్నులు కన్నీళ్లతో నిండెను. శోకంతో దహించుచు కౌంతేయుడు భీమసేనునితో పలికెను— యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—“భీమా! నీ తమ్ముడు పార్థుడిని నేను ఇక్కడ ఎప్పుడు చూస్తాను? నా కోసమే కురుశ్రేష్ఠుడు అర్జునుడు దుర్భరమైన తపస్సు చేస్తున్నాడు. మరియు నేను అతనికి ఈ ‘అక్షహృదయ’ జ్ఞానాన్ని ఎప్పుడు బోధించగలను? నేను పొందిన ఈ రహస్యాన్ని విని ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు నిశ్చయంగా ఆనందిస్తాడు—సందేహం లేదు.”
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to maintain communal duty and stability when the group’s principal protector is absent: emotional loss and reduced perceived security must be managed without abandoning obligations to dependents.
The chapter presents disciplined continuity: even amid grief and uncertainty, ethical action persists through structured service, regulated resource procurement, and truthful acknowledgement of vulnerability.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its significance is contextual, documenting exile ethics and the narrative function of Arjuna’s absence in shaping morale, planning, and later strategic orientation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.