Shloka 18
नलस्य पुष्करजयो द्यूते
Nala’s Victory over Puṣkara in the Dice-Game
सचतां प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा | गृहीत्वा चाश्वह्नदयं राजन् भाज़ासुरिनृप:,युधिष्ठिर! ऋतुपर्णने भी शास्त्रीय विधिके अनुसार उनसे अश्वविद्या ग्रहण की। अश्वोंका रहस्य ग्रहण करके और निषधनरेश नलको पुनः द्यूतविद्याका रहस्य समझाकर दूसरा सारथि साथ ले राजा ऋतुपर्ण अपने नगरको चले गये
sa cātāṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā | gṛhītvā cāśvahṛdayaṃ rājan bhāṣāsuri-nṛpaḥ, yudhiṣṭhira! ||
అతడు శాస్త్రోక్త విధానానుసారం దానిని స్వీకరించాడు. ఓ రాజా యుధిష్ఠిరా! ‘అశ్వహృదయం’—అశ్వవిద్య యొక్క గూఢరహస్యాన్ని—గ్రహించిన ఋతుపర్ణుడు, ప్రతిగా నిషధాధిపతి నలునికి ‘ద్యూతహృదయం’—పాశక్రీడ రహస్యాన్ని—బోధించి, మరొక సారథిని వెంట తీసుకొని తన నగరానికి బయలుదేరెను.
नल उवाच
Educational Q&A
Knowledge and power should be exchanged and used within dharma: the verse highlights orderly, rule-governed conduct (vidhi) and reciprocal obligation. Skills like horse-lore or dice-lore are ethically neutral; their moral value depends on intention and application.
Ṛtuparṇa receives from Nala the secret of horse-knowledge (aśvahṛdaya/aśva-vidyā). In return he teaches Nala the secret of dice-play (dūta-vidyā). After arranging another charioteer, Ṛtuparṇa departs for his own city.