Adhyaya 7
Vidura’s Recall from Kāmyaka-vana and Reconciliation with Dhṛtarāṣṭra (विदुरानयनम् / क्षमायाचनम्)
Upa-parva: Vidurāgamana / Vidura–Dhṛtarāṣṭra Reconciliation Episode (Kāmyaka-vana context)
Vaiśaṃpāyana reports that after Vidura’s departure toward the Pandavas’ āśrama, Dhṛtarāṣṭra becomes acutely distressed, overwhelmed by remembrance of Vidura’s integrity and fraternal closeness. He collapses at the assembly threshold before the kings, regains consciousness, and instructs Saṃjaya to find Vidura and bring him back, stressing that Vidura had never wronged him and should not be lost due to the king’s own fault. Saṃjaya travels swiftly to Kāmyaka-vana, finds Yudhiṣṭhira seated with Vidura amid many brāhmaṇas and the Pandava brothers, and conveys Dhṛtarāṣṭra’s message. With Yudhiṣṭhira’s permission, Vidura returns to Gajāhvaya. Dhṛtarāṣṭra receives him with visible relief, confesses sleeplessness and bodily agitation caused by anxiety, embraces him, and asks forgiveness for angry speech. Vidura replies that he has already forgiven the offense, recognizing Dhṛtarāṣṭra as an elder, and articulates a dharmic disposition: righteous persons incline toward aiding the distressed without extended deliberation; he further states that he regards the sons of Pāṇḍu as he regards Dhṛtarāṣṭra’s own sons. The chapter closes with mutual appeasement and shared joy.
Chapter Arc: हस्तिनापुर के राजमहल में अज्ञानजनित मोह के अँधेरे में डूबा दुर्योधन शकुनि, कर्ण और दुःशासन को बुलाता है—पाण्डवों को वन में ही समाप्त करने का विचार उसके भीतर धधक रहा है। → विदुर के लौट आने और पाण्डवों के हितैषी होने की चर्चा दुर्योधन के भीतर ईर्ष्या और भय को और भड़काती है। कर्ण दुर्योधन के मनोभाव को भाँपकर क्रोध में आँखें फैलाकर शकुनि-दुःशासन पर तीखी दृष्टि डालता है और अपनी नीति/मत प्रकट करने को उद्यत होता है। → चारों की उग्र मंत्रणा निर्णायक रूप लेती है—वे रथों पर अलग-अलग चढ़कर, रोष और जोश से भरे, पाण्डव-वध के लिए वन की ओर कृतनिश्चय होकर निकल पड़ते हैं। → उनके प्रस्थान को दिव्य दृष्टि से जानकर लोकपूजित महर्षि कृष्णद्वैपायन व्यास स्वयं आते हैं और दुर्योधन सहित सबको रोकते हैं—राजनीतिक उन्माद पर धर्म-प्रज्ञा का अंकुश लगने लगता है। → व्यास का त्वरित आगमन और सिंहासनासीन दुर्योधन से संवाद का आरम्भ—अब प्रश्न यह है कि क्या दुर्योधन ऋषि-वचन से रुकेगा या हठ को और कठोर करेगा?
Shlokas
Verse 1
#2:8 #:23:.7 () हि २ 7 सप्तमो<्ध्याय: दुर्योधन
వైశంపాయనుడు పలికెను— జనమేజయా! విదురుడు వచ్చాడని, రాజు ధృతరాష్ట్రుడు అతనిని సాంత్వనపరచి నిలిపివేశాడని విని, ధృతరాష్ట్రుని కుమారుడైన రాజు దుర్యోధనుడు—దుష్టబుద్ధితో—తీవ్ర దుఃఖాగ్నితో దహించబడెను।
Verse 2
स सौबलेयमानाय्य कर्णदुःशासनौ तथा । अब्रवीद् वचन राजा प्रविश्याबुद्धिजं तम:,उसने शकुनि, कर्ण और दुःशासनको बुलाकर अज्ञानजनित मोहमें मग्न हो इस प्रकार कहा--
అతడు సౌబలేయుడైన శకుని, కర్ణుడు, దుఃశాసనుడిని పిలిపించి, అజ్ఞానజనితమైన అంధకారంలో మునిగి రాజు ఈ మాటలు పలికెను।
Verse 3
एष प्रत्यागतो मन्त्रो धृतराष्ट्रस्य धीमत: । विदुर: पाण्डुपुत्राणां सुहृद् विद्वान् हिते रत:
“ధృతరాష్ట్రుని బుద్ధిమంతుడైన మంత్రి విదురుడు తిరిగి వచ్చాడు. విదురుడు విద్వాంసుడు; పాండుపుత్రులకు నిజమైన సుహృదుడు, వారి హితంలో నిత్యం నిమగ్నుడు.”
Verse 4
यावदस्य पुनर्बुद्धिं विदुरो नापकर्षति । पाण्डवानयने तावन्मन्त्रयध्वं हित॑ं मम
“విదురుడు తండ్రి మనసును మళ్లీ పాండవులను ఇక్కడికి తీసుకురావాలనే దిశగా తిప్పకముందే, అంతవరకు నా హితం గురించి మీరు సముచితంగా ఆలోచించి సలహా ఇవ్వండి.”
Verse 5
अथ पश्याम्यहं पार्थान् प्राप्तानिह कथंचन । पुन: शोषं गमिष्यामि निरम्बुर्निरवग्रह:,“यदि मैं किसी प्रकार पाण्डवोंको यहाँ आया देख लूँगा तो जलका भी परित्याग करके स्वेच्छासे अपने शरीरको सुखा डालूँगा
“ఏదో విధంగా పాండవులు ఇక్కడికి వచ్చినట్లు నేను చూసినయెడల, నేను మళ్లీ నీటిని కూడా విడిచి—ఏ నియంత్రణ లేకుండా—స్వచ్ఛందంగా నా శరీరాన్ని శుష్కింపజేసుకుంటాను.”
Verse 6
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत अरण्यपर्वमें विदुरप्रत्यागयमनविषयक छठा अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత వనపర్వాంతర్గత అరణ్యపర్వములో విదుర-ప్రత్యాగమనవిషయక ఆరవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది. “నేను విషము త్రాగుదును, లేదా ఉరివేసుకొని చనిపోదును, లేదా ఆయుధముతో నన్నే నేనే హతముచేసుకొందును, లేక మండుచున్న అగ్నిలో ప్రవేశించుదును; కాని పాండవులు మళ్లీ ఇక్కడ అభివృద్ధి చెంది వికసించుటను చూడుట నేను సహించలేను।”
Verse 7
शकुनिरुवाच कि बालिशमतिं राजन्नास्थितो5सि विशाम्पते । गतास्ते समयं कृत्वा नैतदेवं भविष्यति
శకుని పలికెను— “రాజా, ప్రజాపతీ! నీవు బాలులవలె అజ్ఞానభావనను ఆశ్రయించితివా? పాండవులు ఒప్పందము/ప్రతిజ్ఞ చేసి వనమునకు వెళ్లిరి; ఆ కాలప్రతిజ్ఞను భంగపరచి తిరిగి వచ్చెదరు—అది ఎట్టి పరిస్థితిలోనూ జరుగదు।” ఇతి శ్రీమహాభారతే వనపర్వణి అరణ్యపర్వణి వ్యాసాగమనే సప్తమోఽధ్యాయః।
Verse 8
सत्यवाक्यस्थिता: सर्वे पाण्डवा भरतर्षभ | पितुस्ते वचन तात न ग्रहीष्यन्ति कहिचित्,भरतवंशशिरोमणे! सब पाण्डव सत्य वचनका पालन करनेमें संलग्न हैं। तात! वे तुम्हारे पिताकी बात कभी स्वीकार नहीं करेंगे
వైశంపాయనుడు పలికెను— “భరతశ్రేష్ఠా! పాండవులందరు సత్యవాక్యమునందు, ప్రతిజ్ఞాపాలనయందు దృఢంగా నిలిచియున్నారు. తాత, వారు నీ తండ్రి మాటను ఎట్టి పరిస్థితిలోనూ స్వీకరించరు।”
Verse 9
अथवाते ग्रहीष्यन्ति पुनरेष्यन्ति वा पुरम् । निरस्य समयं सर्वे पणो5स्माकं भविष्यति,अथवा यदि वे तुम्हारे पिताकी बात मान लेंगे और प्रतिज्ञा तोड़कर इस नगरमें आ जायूँगे तो हमारा व्यवहार इस प्रकार होगा
వైశంపాయనుడు పలికెను— “లేదా వారు నీ తండ్రి మాటను స్వీకరించి, ఒప్పందాన్ని విస్మరించి మళ్లీ నగరానికి వచ్చెదరు; వారు అందరూ ఆ సమయప్రతిజ్ఞను త్రోసిపుచ్చితే, అప్పుడు పణము మనదే అవుతుంది।”
Verse 10
सर्वे भवामो मध्यस्था राज्ञश्छन्दानुवर्तिन: । छिद्रं बहु प्रपश्यन्त: पाण्डवानां सुसंवृता:,हम सब लोग राजाकी आज्ञाका पालन करते हुए मध्यस्थ हो जायँगे और छिपे-छिपे पाण्डवोंके बहुत-से छिद्र देखते रहेंगे
వైశంపాయనుడు పలికెను— “మనం అందరం రాజు అభిప్రాయాన్ని అనుసరించి బయటకు మధ్యస్థులమని చూపుదాం; కానీ బాగా దాగి ఉండి, పాండవులలోని అనేక బలహీనతలను గమనిస్తూ ఉండుదాం।”
Verse 11
दुःशासन उवाच एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि मातुल । नित्यं हि मे कथयतस्तव बुद्धिर्विरोचते
దుఃశాసనుడు అన్నాడు—మహాప్రాజ్ఞుడా మామా! మీరు చెప్పినట్లే నిజం. మీరు మాట్లాడినప్పుడల్లా మీ బుద్ధి నుంచి వెలువడే ఉపదేశం నాకు ఎల్లప్పుడూ స్పష్టంగా ప్రకాశించి సరైనదిగా అనిపిస్తుంది.
Verse 12
कर्ण उवाच काममीक्षामहे सर्वे दुर्योधन तवेप्सितम् । ऐकमत्यं हि नो राजन् सर्वेषामेव लक्षये
కర్ణుడు అన్నాడు—దుర్యోధనా! నీకు కావలసిన కోరిక నెరవేరుటకే మేమందరం దృష్టి పెట్టాము. రాజా, ఈ విషయంలో మనందరిలో ఏకాభిప్రాయం ఉన్నదని నేను గమనిస్తున్నాను.
Verse 13
नागमिष्यन्ति ते धीरा अकृत्वा कालसंविदम् | आगमिष्यन्ति चेन्मोहात् पुनर्यूतेन तान् जय
కర్ణుడు అన్నాడు—ఆ ధీరులు కాలసంవిద (నిర్ధారిత కాల ఒప్పందం) పూర్తిచేయక ఇక్కడికి రారు. మోహవశాత్తు వారు వచ్చితే, పాచికల ఆట ద్వారానే వారిని మళ్లీ జయించు.
Verse 14
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु कर्णेन राजा दुर्योधनस्तदा । नातिदृष्टमना: क्षिप्रमभवत् स पराड्मुख:
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—జనమేజయా! కర్ణుడు అలా చెప్పగానే ఆ సమయంలో రాజు దుర్యోధనుడు ఎక్కువగా సంతోషించలేదు; వెంటనే ముఖం తిప్పి విముఖుడయ్యాడు.
Verse 15
उपलभ्य तत: कर्णो विवृत्य नयने शुभे । रोषाद् दुःशासनं चैव सौबलं च तमेव च
అప్పుడు అతని అంతరార్థాన్ని గ్రహించిన కర్ణుడు కోపంతో తన శుభ్రమైన కన్నులను విప్పి దుఃశాసనుడు, సౌబలుడు (శకుని) మరియు ఆ దుర్యోధనుని వైపు చూశాడు.
Verse 16
उवाच परमक्रुद्ध उद्यम्यात्मानमात्मना | अथो मम मतं यत् तु तन्निबोधत भूमिपा:
వైశంపాయనుడు పలికెను—అప్పుడు అతడు ఘోర క్రోధంతో ఉప్పొంగి, తన సంకల్పంతోనే తన ఉత్సాహాన్ని రగిలించి ఇలా అన్నాడు—“ఓ భూపాలులారా! ఈ విషయంలో నా అభిప్రాయమేమిటో వినండి.”
Verse 17
प्रियं सर्वे करिष्यामो राज्ञ: किड्करपाणय: । न चास्य शवनुमः स्थातु प्रिये सर्वे हमृतन्द्रिता:
“మనం అందరం రాజుకు సేవకులం—అతని చేతులు, భుజాలే మనం. కాబట్టి మనమంతా కలిసి అతనికి ఇష్టమైన కార్యాన్ని చేస్తాం. కానీ ఆలస్యానికి లోనై, అతని అభీష్టసాధనలో స్థిరంగా నిలవలేకపోతున్నాం.”
Verse 18
वयं तु शस्त्राण्यादाय रथानास्थाय दंशिता: । गच्छाम: सहिता हन्तुं पाण्डवान् वनगोचरान्
“నా అభిప్రాయం ఇది—మనం కవచాలు ధరించి, రథాలెక్కి, ఆయుధాలు చేతబట్టి, కలిసి అడవిలో సంచరించే పాండవులను సంహరించేందుకు ముందుకు సాగుదాం.”
Verse 19
तेषु सर्वेषु शान्तेषु गतेष्वविदितां गतिम् । निर्विवादा भविष्यन्ति धार्तराष्ट्रस्त्था वयम्
“వారు అందరూ హతులై శాంతించిపోయి, అజ్ఞాత గతి—పరలోకానికి—చేరినప్పుడు, ధృతరాష్ట్ర కుమారులు మరియు మనమూ అన్ని కలహాల నుండి విముక్తులమవుతాం.”
Verse 20
यावदेव परिद्यूना यावच्छोकपरायणा: । यावम्मित्रविहीनाक्ष॒ तावच्छक्या मतं मम
“వారు కష్టాలతో క్షీణించి ఉన్నంతకాలం, శోకంలో మునిగి ఉన్నంతకాలం, మిత్రులు-సహాయం లేకుండా ఉన్నంతకాలం—నా అభిప్రాయం ప్రకారం అంతకాలమే యుద్ధంలో వారిని జయించగలం.”
Verse 21
तस्य तदू् वचन श्रुत्वा पूजयन्त: पुनः पुनः । बाढमित्येव ते सर्वे प्रत्यूचु: सूतजं तदा
అతని మాటలు విని అందరూ మళ్లీ మళ్లీ అతనిని సత్కరించారు. అప్పుడు సూతపుత్రుడైన కర్ణునికి ప్రతిగా వారందరూ—“బాఢమ్—అత్యుత్తమం, అలాగే కావాలి” అని మాత్రమే పలికారు.
Verse 22
एवमुकक््त्वा सुसंरब्धा रथै: सर्वे पृथक्पृथक् । निर्ययु: पाण्डवान् हन्तुं सहिता: कृतनिश्चया:
ఇలా పరస్పరం మాట్లాడుకొని, కోపావేశంతో ఉప్పొంగిన వారందరూ వేర్వేరు రథాలెక్కారు. ఒకే సంకల్పంతో ఏకమై, పాండవులను సంహరించాలనే దృఢనిశ్చయంతో వారు నగరాన్ని విడిచి బయలుదేరారు.
Verse 23
तान् प्रस्थितान् परिज्ञाय कृष्णद्वैपायन: प्रभु: । आजगाम विशुद्धात्मा दृष्टवा दिव्येन चक्षुषा
వారు అరణ్యదిశగా బయలుదేరినట్లు గ్రహించి, దివ్యదృష్టితో అన్నిటినీ చూచి, విశుద్ధాత్ముడైన మహర్షి కృష్ణద్వైపాయన వ్యాసుడు వెంటనే అక్కడికి వచ్చాడు.
Verse 24
प्रतिषिध्याथ तान् सर्वान् भगवॉल्लोकपूजित: । प्रज्ञाचक्षुषमासीनमुवाचा भ्येत्य सत्वरम्,उन लोकपूजित भगवान् व्यासने उन सबको रोका और सिंहासनपर बैठे हुए प्रज्ञाचक्षु धृतराष्ट्रके पास शीघ्र आकर कहा
అప్పుడు లోకపూజ్యుడైన భగవాన్ వ్యాసుడు వారందరినీ నిరోధించాడు. అనంతరం సింహాసనంపై కూర్చున్న ప్రజ్ఞాచక్షువైన ధృతరాష్ట్రుని వద్దకు వేగంగా వెళ్లి ఇలా అన్నాడు.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns repairing harm caused by anger and authority: whether a ruler who has spoken harshly can ethically restore a wronged counselor, and whether the counselor should return without compromising loyalty to those currently under his protection.
The chapter frames forgiveness and aid to the distressed as markers of dharmic character: ethical persons prioritize compassionate response and reconciliation, while leaders must actively seek to correct relational damage to preserve moral order.
No explicit phalaśruti is stated here; the closure functions as narrative meta-commentary by showing the stabilizing consequence of kṣamā and mutual appeasement within the epic’s broader ethics of counsel, kinship, and governance.
Ask anything about Adhyaya 7 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.