Adhyaya 61
दमयन्त्याः अरण्यविहारः — Damayantī’s Passage through the Wilderness
Upa-parva: Nalopākhyāna (The Narrative of Nala and Damayantī)
Bṛhadaśva describes Damayantī after killing a hunter: she proceeds alone through a fearsome, empty forest filled with predators, thieves, and varied flora and terrain. Overwhelmed by separation, she laments and repeatedly addresses Nala by recalling his assurances and the ethical weight of truth. She petitions an approaching ‘lord of the forest’ (a fierce beast) for knowledge of Nala and then turns to a prominent mountain, offering reverent praise and self-identification (as Bhīma’s daughter and Nala’s wife) while asking whether Nala has been seen. She reaches an ascetic hermitage populated by disciplined sages; they initially wonder if she is a deity, and she clarifies her human identity and marital crisis. The sages, through ascetic insight, predict an auspicious outcome: she will soon see Nala restored and ruling. When the hermitage and sages vanish, she questions whether it was dreamlike or extraordinary providence. Continuing, she addresses an aśoka tree as a symbolic agent of grief-removal. Finally, she encounters a large merchant caravan crossing a river; her disheveled appearance provokes fear, ridicule, and pity. The caravan questions her identity (deity/yakṣī/rākṣasī), and she asserts her human royal status, seeking news of Nala. The caravan leader, Śuci, states he has not seen Nala and identifies their destination as the land of the Cedi king Subāhu, framing the next movement of the episode.
Chapter Arc: पुष्कर राज्य-हरण के बाद हँसते हुए नल को फिर द्यूत के लिए उकसाता है—और दाँव अब धन-धान्य नहीं, स्वयं दमयन्ती तक पहुँच जाता है। → नल पर कलि-प्रभाव और पराजय का बोझ बढ़ता जाता है; वन-प्रस्थान में दम्पति भूख, थकान और अपमान झेलते हैं। मार्ग में स्वर्ण-पंखों वाले पक्षी दिखते हैं; नल उन्हें पकड़कर भोजन की आशा करता है। → पक्षी ‘अक्ष’ (जुए के पासे) रूप धारण कर नल के वस्त्र छीन लेते हैं और कहते हैं कि वे उसके वस्त्र हरने आए थे—नल नग्न, दीन और पूर्णतः असहाय खड़ा रह जाता है। → दमयन्ती नल को धैर्य देती है और विदर्भ की ओर सुरक्षित मार्गों का संकेत करती है; नल भी उसे त्यागने की इच्छा न होने की बात कहकर आश्वस्त करता है, पर परिस्थितियाँ उन्हें अलगाव की ओर धकेलती हैं। → दमयन्ती को विदर्भ-मार्ग पर भेजने की योजना बनती है—पर क्या नल साथ रह पाएगा, या कलि-ग्रस्त विवेक उन्हें अलग कर देगा?
Shlokas
Verse 1
हम () हि २ 7 एकषेष्टितमो< ध्याय: नलका जूएमें हारकर दमयन्तीके साथ वनको जाना और पक्षियोंद्वारा आपदग्रस्त नलके वस्त्रका अपहरण बृहृदश्च उवाच ततस्तु याते वार्ष्णेये पुण्यश्लोकस्य दीव्यत: । पुष्करेण हतं राज्यं यच्चान्यद् वसु किंचन
బృహదశ్వుడు పలికెను—యుధిష్ఠిరా! వార్ష్ణేయుడు వెళ్లిన తరువాత, పాశక్రీడలో నిమగ్నుడైన పుణ్యశ్లోకుడు నలరాజుని రాజ్యమును మరియు ఇతర ధనమంతటిని పుష్కరుడు గెలిచి తీసికొనెను।
Verse 2
ह्ृतराज्यं नलं राजन् प्रहसन् पुष्करो<ब्रवीत् | द्यूत॑ं प्रवर्ततां भूय: प्रतिपाणो5स्ति कस्तव
బృహదశ్వుడు పలికెను—రాజ్యాన్ని కోల్పోయిన నలుని చూసి పుష్కరుడు నవ్వుతూ అన్నాడు—“మళ్లీ పాశక్రీడ సాగిద్దామా? ఓ రాజా, ఇప్పుడు నీ వద్ద పణంగా పెట్టడానికి ఏముంది?”
Verse 3
शिष्टा ते दमयन्त्येका सर्वमन्यज्जितं मया । दमयन्त्या: पण: साधु वर्ततां यदि मन्यसे
బృహదశ్వుడు పలికెను—“నీ వద్ద దమయంతి ఒక్కరే మిగిలింది; మిగతా అంతా నేను గెలుచుకున్నాను. నీకు సమ్మతమైతే దమయంతినే పణంగా పెట్టి మళ్లీ పాశక్రీడ సాగనివ్వు.”
Verse 4
पुष्करेणैवमुक्तस्य पुण्यश्लोकस्य मन्युना | व्यदीर्यतेव हृदयं न चैनं किंचिदब्रवीत्,पुष्करके ऐसा कहनेपर पुण्यश्लोक महाराज नलका हृदय शोकसे विदीर्ण-सा हो गया, परंतु उन्होंने उससे कुछ कहा नहीं
బృహదశ్వుడు పలికెను—పుష్కరుడు అలా పలికినప్పుడు, కోపం మరియు దుఃఖంతో పుణ్యశ్లోకుడు నలుని హృదయం చీలినట్లైంది; అయినా అతడు అతనికి ఏ మాటా పలకలేదు।
Verse 5
ततः पुष्करमालोक्य नलः परममन्युमान् | उत्सृज्य सर्वगात्रे भ्यो भूषणानि महायशा:
బృహదశ్వుడు పలికెను—అనంతరం మహాయశస్సుగల నలుడు పుష్కరుని చూచి, తీవ్రమైన కోపంతో, తన శరీరమంతటినుండి ఆభరణాలను విసర్జించెను।
Verse 6
एकवासा हासंवीत: सुहृच्छोकविवर्धन: । निश्चक्राम ततो राजा त्यक्त्वा सुविपुलां श्रियम्
అప్పుడు మహాయశస్సుగల రాజు నలుడు తన విస్తారమైన రాజసంపదను విడిచిపెట్టి, ఆభరణాలు తొలగించి కేవలం ఒక వస్త్రమే ధరించి, కంబళి లేకుండా—సుహృదుల శోకాన్ని పెంచుతూ రాజభవనం నుండి బయలుదేరాడు।
Verse 7
दमयन्त्येकवस्त्राथ गच्छन्तं पृष्ठतो5न्वगात् । स तया बाह्ुतः सार्थ त्रिरात्रं नैघधोडवसत्
అప్పుడు ఒక్క వస్త్రమే ధరించిన దమయంతి, వెళ్తున్న రాజు నలుడి వెనుక వెనుకగా అనుసరించింది. నిషధాధిపతి ఆమెను వెంట తీసుకొని నగరానికి బయట మూడు రాత్రులు నిలిచాడు।
Verse 8
पुष्करस्तु महाराज घोषयामास वै पुरे । नले य: सम्यगातिछेत् स गच्छेद् वध्यतां मम,महाराज! पुष्करने उस नगरमें यह घोषणा करा दी--डुग्गी पिटवा दी कि “जो नलके साथ अच्छा बर्ताव करेगा, वह मेरा वध्य होगा”
మహారాజు పుష్కరుడు నగరమంతటా ఈ ప్రకటన చేయించాడు—“నలుడితో సద్భావంగా ప్రవర్తించే వాడు నా ఆజ్ఞచే వధింపబడును।”
Verse 9
पुष्करस्य तु वाक्येन तस्य विद्वेषणेन च | पौरा न तस्य सत्कारं कृतवन्तो युधिष्ठिर,युधिष्ठिर! पुष्करके उस वचनसे और नलके प्रति पुष्करका द्वेष होनेसे पुरवासियोंने राजा नलका कोई सत्कार नहीं किया
యుధిష్ఠిరా! పుష్కరుని ఆ మాటల వల్ల, అలాగే నలుడిపై అతనికి ఉన్న ద్వేషం వల్ల, పట్టణవాసులు రాజు నలుడికి ఎలాంటి సత్కారం చేయలేదు।
Verse 10
स तथा नगराभ्याशे सत्काराहों न सस्कृतः । त्रिरात्रमुषितो राजा जलमात्रेण वर्तयन्
ఇలా సత్కారానికి పూర్తిగా అర్హుడైనప్పటికీ రాజు నలుడు నగర సమీపంలో మూడు రాత్రులు కేవలం నీటితోనే జీవిస్తూ నిలిచాడు; అయినా అతనికి సత్కారం కలగలేదు।
Verse 11
पीड्यमान: क्षुधा तत्र फलमूलानि कर्षयन् | प्रातिष्ठत ततो राजा दमयन्ती तमन्वगात्,वहाँ भूखसे पीड़ित हो फल-मूल आदि जुटाते हुए राजा नल वहाँसे अन्यत्र चले गये। केवल दमयन्ती उनके पीछे-पीछे गयी
అక్కడ ఆకలితో బాధపడుతూ ఫలమూలాలను ఏరుకుంటూ రాజు నలుడు ఆ స్థలాన్ని విడిచి ముందుకు బయలుదేరాడు. కష్టాల్లోనూ అచంచలమైన భక్తితో దమయంతి ఒంటరిగా అతని వెంటే నడిచింది.
Verse 12
क्षुधया पीड्यमानस्तु नलो बहुतिथेडहनि । अपश्यच्छकुनान् कांश्रिद्धिरण्यसदृशच्छदान्,इसी प्रकार नल बहुत दिनोंतक क्षुधासे पीड़ित रहे। एक दिन उन्होंने कुछ ऐसे पक्षी देखे, जिनकी पाँखें सोनेकी-सी थीं
ఇలా నలుడు అనేక దినాలు ఆకలితో బాధపడుతూ తిరుగుతూ ఉన్నాడు. ఒక రోజు అతడు బంగారంలా మెరిసే రెక్కలున్న కొన్ని పక్షులను చూశాడు.
Verse 13
स चिन्तयामास तदा निषधाधिपतिर्बली । अस्ति भक्ष्यो ममाद्यायं वसु चेदं भविष्यति
వాటిని చూసి బలవంతుడైన నిషధాధిపతి మనసులో ఇలా అనుకున్నాడు—“ఈ రోజు ఇవే నా ఆహారమవుతాయి; వీటి రెక్కలు నాకు ధనమవుతాయి.”
Verse 14
ततस्तान् परिधानेन वाससा स समावृणोत् | तस्य तद् वस्त्रमादाय सर्वे जम्मुर्विहायसा,तदनन्तर उन्होंने अपने अधोवस्त्रसे उन पक्षियोंको ढँक दिया। किंतु वे सब पक्षी उनका वह वस्त्र लेकर आकाशमें उड़ गये
ఆపై అతడు తన కిందివస్త్రంతో ఆ పక్షులను కప్పాడు; కానీ ఆ పక్షులన్నీ అతని వస్త్రాన్ని పట్టుకొని ఆకాశంలోకి ఎగిరిపోయాయి.
Verse 15
उत्पतन्तः खगा वाक्यमेतदाहुस्ततो नलम् | दृष्टवा दिग्वाससं भूमौ स्थितं दीनमधोमुखम्
ఎగిరిపోతూ ఆ పక్షులు నలుడితో ఈ మాటలు చెప్పాయి—భూమిపై దిక్కులే వస్త్రమై, దీనంగా, తల వంచి నిలిచిన అతడిని చూసి.
Verse 16
उड़ते हुए उन पक्षियोंने राजा नलको दीनभावसे नीचे मुँह किये धरतीपर नग्न खड़ा देख उनसे कहा-- ।।
బృహదశ్వుడు పలికెను— “ఓ దుర్బుద్ధి రాజా! మేము పక్షులు కాము; మేము పాశాలము. నీ వస్త్రాలను అపహరించాలనే ఉద్దేశంతోనే ఇక్కడికి వచ్చాము. నీవు వస్త్రాలతోనే అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయినప్పుడు మాకు సంతోషం కలగలేదు।”
Verse 17
तान् समीपगतानक्षानात्मानं च विवाससम् | पुण्यश्लोकस्तदा राजन् दमयन्तीमथाब्रवीत्
రాజా, ఆ పాశాలు దగ్గరకు వస్తుండగా చూసి, తాను వస్త్రహీనుడైనట్లు గ్రహించిన పుణ్యశ్లోక నలుడు అప్పుడు దమయంతితో ఇలా అన్నాడు— “సాధ్వీ, భీరూ! వీరి కోపం వల్లనే నా రాజ్యశ్రీ పోయింది; నేను ఆకలితో, దుఃఖంతో బాధపడుతూ జీవనధారణకు అన్నం కూడా పొందలేకున్నాను. వీరి కారణంగానే నిషధ ప్రజలు నాకు సత్కారం చేయలేదు. ఇవే ఆ పాశాలు—ఇప్పుడు పక్షుల రూపం ధరించి నా వస్త్రాన్ని తీసుకెళ్తున్నాయి।”
Verse 18
येषां प्रकोपादैश्वर्यात् प्रच्युतो5हमनिन्दिते । प्राणयात्रां न विन्देयं दु:खित: क्षुधयान्वित:
“ఓ అనిందితా! వీరి కోపం వల్లనే నేను రాజ్యైశ్వర్యం నుండి పడిపోయాను. దుఃఖంతో, ఆకలితో బాధపడుతూ జీవనధారణకు అన్నం కూడా నాకు దొరకడం లేదు।”
Verse 19
येषां कृते न सत्कारमकुर्वन् मयि नैषधा: । इमे ते शकुना भूत्वा वासो भीरु हरन्ति मे
“వీరి కారణంగానే నిషధ ప్రజలు నాకు సత్కారం చేయలేదు; ఇవే ఇప్పుడు పక్షులై, ఓ భీరూ, నా వస్త్రాన్ని అపహరిస్తున్నాయి।”
Verse 20
वैषम्यं परम॑ प्राप्तो द:खितो गतचेतन: । भर्ता ते5हं निबोधेदं वचन हितमात्मन:
“నేను అత్యంత విషమస్థితికి చేరాను; దుఃఖంతో నా చైతన్యం క్షీణిస్తున్నది. నేను నీ భర్తను—కాబట్టి నీ హితార్థమైన ఈ మాటను గ్రహించు; విను।”
Verse 21
एते गच्छन्ति बहव: पन्थानो दक्षिणापथम् | अवन्तीमृक्षवन्तं च समतिक्रम्य पर्वतम्,'ये बहुत-से मार्ग हैं, जो दक्षिण दिशाकी ओर जाते हैं। यह मार्ग ऋक्षवान् पर्वतको लाँघकर अवन्ती-देशको जाता है
బృహదశ్వుడు అన్నాడు—దక్షిణాపథం వైపు వెళ్లే మార్గాలు అనేకం. ఋక్షవత్ పర్వతాన్ని దాటి అవంతీ దేశానికి చేరుతారు.
Verse 22
एष विन्ध्यो महाशैल: पयोष्णी च समुद्रगा । आश्रमाश्च महर्षीणां बहुमूलफलान्विता:
బృహదశ్వుడు అన్నాడు—ఇదిగో మహాశైలమైన వింధ్య పర్వతం; ఇదిగో సముద్రం వైపు ప్రవహించే పయోష్ణీ నది. ఇక్కడ మహర్షుల ఆశ్రమాలు కూడా ఉన్నాయి; మూలఫలాలు సమృద్ధిగా లభిస్తాయి.
Verse 23
एष पन्था विदर्भाणामसौ गच्छति कोसलान् | अतः परं च देशो<यं दक्षिणे दक्षिणापथ:
బృహదశ్వుడు అన్నాడు—ఇది విదర్భానికి వెళ్లే మార్గం; అది కోసలానికి వెళ్లేది. దీని తరువాత దక్షిణ దిశలో ఉన్న దేశం ‘దక్షిణాపథం’గా ప్రసిద్ధి.
Verse 24
एतद् वाक््यं नलो राजा दमयन्तीं समाहित: । उवाचासकृदार्तो हि भैमीमुद्दिश्य भारत,भारत! राजा नलने एकाग्रचित्त होकर बड़ी आतुरताके साथ दमयन्तीसे उपर्युक्त बातें बार-बार कहीं
ఓ భారతా! అప్పుడు రాజు నలుడు మనస్సును ఏకాగ్రం చేసుకొని దమయంతితో ఈ మాటలు చెప్పాడు; హృదయం వ్యాకులమై భైమిని ఉద్దేశించి మళ్లీ మళ్లీ పలికాడు.
Verse 25
ततः सा बाष्पकलया वाचा दु:खेन कर्शिता । उवाच दमयन्ती तं नैषधं करुणं वच:,तब दमयन्ती अत्यन्त दुःखसे दुर्बल हो नेत्रोंसे आँसू बहाती हुई गद्गद वाणीमें राजा नलसे यह करुण वचन बोली--
అప్పుడు దమయంతి దుఃఖంతో క్షీణించి, కన్నీళ్లతో గొంతు నిండగా, నిషధ రాజు నలునితో కరుణభరితమైన మాటలు పలికింది.
Verse 26
उद्वेजते मे हृदयं सीदन्त्यड्रानि सर्वश:ः । तव पार्थिव संकल्पं चिन्तयन्त्या: पुन: पुन:
నా హృదయం భయంతో కంపిస్తోంది; నా అవయవాలన్నీ శిథిలమవుతున్నాయి. ఓ రాజా, మీ సంకల్పాన్ని నేను మళ్లీ మళ్లీ తలచుకొనగా నాకు తీవ్రమైన ఆందోళన కలుగుతోంది.
Verse 27
ह्ृतराज्यं ह्ृतद्रव्यं विवस्त्र क्षुच्छूमान्वितम् । कथमुत्सृज्य गच्छेयमहं त्वां निर्जने वने
మీ రాజ్యం హరించబడింది, మీ ధనం పోయింది; మీరు వస్త్రరహితులై, ఆకలి మరియు కష్టంతో బాధపడుతున్నారు. ఈ నిర్జన అరణ్యంలో మిమ్మల్ని ఒంటరిగా వదిలి నేను ఎలా వెళ్లగలను?
Verse 28
“महाराज! आपका मानसिक संकल्प क्या है
మహారాజా! మీ మనస్సులో ఏర్పడుతున్న సంకల్పాన్ని నేను మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచించినప్పుడల్లా నా హృదయం కలవరపడుతుంది, నా అవయవాలన్నీ శిథిలమవుతాయి. మీ రాజ్యం హరించబడింది, ధనం నశించింది; మీ దేహంపై వస్త్రమైనా మిగలలేదు, మీరు ఆకలి మరియు శ్రమతో బాధపడుతున్నారు. ఇలాంటి స్థితిలో ఈ నిర్జన అరణ్యంలో మిమ్మల్ని అసహాయంగా వదిలి నేను ఎలా వెళ్లగలను? ఓ మహారాజా, ఈ భయంకర వనంలో మీరు అలసిపోయి, ఆకలితో బాధపడుతూ, పూర్వసుఖాన్ని తలచుకొని దుఃఖించేటప్పుడు, నేను సాంత్వనతో మీ అలసటను మరియు వేదనను తొలగిస్తాను.
Verse 29
न च भार्यासमं किंचिद् विद्यते भिषजां मतम् | औषध॑ सर्वदु:खेषु सत्यमेतद् ब्रवीमि ते,“चिकित्सकोंका मत है कि समस्त दु:ःखोंकी शान्तिके लिये पत्नीके समान दूसरी कोई औषध नहीं है; यह मैं आपसे सत्य कहती हूँ”
వైద్యుల అభిప్రాయం ప్రకారం భార్యతో సమానమైనది మరొకటి లేదు. సమస్త దుఃఖాలకు ఆమెనే ఔషధం—ఇది నేను మీకు సత్యంగా చెబుతున్నాను.
Verse 30
नल उवाच एवमेतद् यथा55त्थ त्वं दमयन्ति सुमध्यमे । नास्ति भार्यासमं मित्र नरस्यार्तस्य भेषजम्
నలుడు అన్నాడు—సుమధ్యమా దమయంతీ! నీవు చెప్పినదే సత్యం. బాధలో ఉన్న మనిషికి భార్యతో సమానమైన మిత్రమూ లేదు, ఔషధమూ లేదు.
Verse 31
न चाहं त्यक्तकामस्त्वां किमलं भीरु शड्कसे । त्यजेयमहमात्मानं न चैव त्वामनिन्दिते
భీరువా! నేను నిన్ను విడిచిపెట్టాలని కోరను; నీవెందుకు ఇంతగా అనుమానపడుతున్నావు? అనిందితే! నేను నా ప్రాణాలనే త్యజించగలను గాని, నిన్ను మాత్రం వదలలేను।
Verse 32
दमयन्त्युवाच यदि मां त्वं महाराज न विहातुमिहेच्छसि । तत् किमर्थ विदर्भाणां पन्था: समुपदिश्यते,दमयन्तीने कहा--महाराज! यदि आप मुझे त्यागना नहीं चाहते तो विदर्भदेशका मार्ग क्यों बता रहे हैं?
దమయంతి చెప్పింది—మహారాజా! మీరు ఇక్కడ నన్ను విడిచిపెట్టాలని కోరనట్లయితే, విదర్భదేశానికి వెళ్లే మార్గాన్ని ఎందుకు చూపిస్తున్నారు?
Verse 33
अवैमि चाहं नृपते न तु मां त्यक्तुमहसि । चेतसा त्वपकृष्टेन मां त्यजेथा महीपते
నృపతీ! మీరు నన్ను త్యజించవలసినవారు కాదని నాకు తెలుసు; కానీ ఓ మహీపతే, ఈ ఘోర విపత్తు మీ మనసును లాక్కొని పోయింది—అందువల్ల మీరు నన్ను విడిచిపెట్టే స్థితికి కూడా చేరవచ్చు।
Verse 34
पन्थानं हि ममाभीक्ष्णमाख्यासि च नरोत्तम । अतो निमित्तं शोकं मे वर्धयस्यमरोपम,नरश्रेष्ट! आप बार-बार जो मुझे विदर्भदेशका मार्ग बता रहे हैं। देवोपम आर्यपुत्र! इसके कारण आप मेरा शोक ही बढ़ा रहे हैं
నరోత్తమా! మీరు పదేపదే నాకు విదర్భానికి వెళ్లే మార్గాన్ని చెబుతున్నారు; దేవోపమ ఆర్యపుత్రా! ఆ కారణంగానే నా శోకాన్ని మరింత పెంచుతున్నారు।
Verse 35
यदि चायमभिप्रायस्तव ज्ञातीन् व्रजेदिति । सहितावेव गच्छावो विदर्भान् यदि मन्यसे
మీ అభిప్రాయం దమయంతి తన బంధువుల వద్దకు వెళ్లాలన్నదైతే, మీరు సమ్మతిస్తే మనిద్దరం కలిసి విదర్భానికి వెళ్లుదాం।
Verse 36
विदर्भराजत्तत्र त्वां पूजयिष्यति मानद । तेन त्वं पूजितो राजन् सुखं वत्स्यसि नो गृहे,मानद! वहाँ विदर्भनरेश आपका पूरा आदर-सत्कार करेंगे। राजन्! उनसे पूजित होकर आप हमारे घरमें सुखपूर्वक निवास कीजियेगा
నలుడు పలికెను—మానదా! అక్కడ విదర్భరాజు నిన్ను యథోచితంగా పూజించి సత్కరిస్తాడు. రాజా! అతని చేత పూజింపబడి నీవు మా గృహంలో సుఖంగా నివసించగలవు॥
Verse 61
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नलकी वनयात्राविषयक इकसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత వనపర్వాంతర్గత నలోపాఖ్యానపర్వములో నలుని వనయాత్రావిషయక అరవై ఒకటవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది॥
Verse 63
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि नलवनयात्रायामेकषष्टितमो< ध्याय:
ఇతి శ్రీమహాభారత వనపర్వములో నలోపాఖ్యానపర్వాంతర్గత నలవనయాత్రలో అరవై ఒకటవ అధ్యాయం॥
Frequently Asked Questions
The chapter stages a conflict between despair and dharma: whether Damayantī should relinquish life amid abandonment and danger, or persist in truthful, disciplined searching grounded in marital commitment and ethical endurance.
Ethical agency is maintained through satya and dhṛti even when social protections fail; respectful speech, self-identification, and seeking lawful aid become practical instruments for survival and meaning.
No explicit phalaśruti is stated here; the closest meta-level signal is the ascetics’ predictive assurance, functioning as narrative validation that endurance aligned with dharma leads toward restoration within the larger exemplum.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.