Adhyaya 45
Arjuna Honored in Indra’s Court; Lomāśa’s Audience; Indra’s Disclosure of Lineage and Mission (Book 3, Chapter 45)
Upa-parva: Indraloka-gamana / Divyāstra-adhigama Episode (Arjuna in Indra’s abode)
Vaiśaṃpāyana reports that the gods and Gandharvas, acting in accordance with Indra’s intent, honor Arjuna with formal offerings and conduct him into Purandara’s residence. Arjuna resides in his father’s abode, receiving instruction in major celestial weapons together with their saṃhāra (methods of withdrawal/containment), and is further directed to learn divine music, dance, and instruments from the Gandharva Citrasena, who is assigned as his companion. The wandering sage Lomāśa arrives to see Indra, observes Arjuna seated near Indra, and internally questions how a kṣatriya has attained such a station. Indra, discerning the thought, explains that Arjuna is not merely human: he is Indra’s son born to Kuntī, present for the purpose of acquiring weapons. Indra then identifies Kṛṣṇa (Hṛṣīkeśa) and Arjuna (Dhanaṃjaya) as the ancient ṛṣi-pair Nara–Nārāyaṇa associated with Badarī, linking their incarnation to the task of relieving Earth’s burden. Indra outlines the threat posed by the Nivātakavaca adversaries and states Arjuna’s capacity to counter them. Finally, Indra commissions Lomāśa to return to Kāmyaka forest to inform Yudhiṣṭhira not to worry—Arjuna will return soon, now properly trained—and advises pilgrimage and protective vigilance against dangers during forest wandering. Lomāśa assents and reaches Kāmyaka, where he finds Yudhiṣṭhira surrounded by ascetics and his brothers.
Chapter Arc: इन्द्र, स्वर्ग में अर्जुन के तेज और संयम को देखकर, गन्धर्वराज चित्रसेन को एकान्त में बुलाकर एक गुप्त कार्य सौंपते हैं—उर्वशी को अर्जुन के पास भेजना। → चित्रसेन उर्वशी के पास पहुँचकर अर्जुन के गुणों का वर्णन करता है—एकाकी रक्षक, प्रियंवद, मानयिता, और स्वर्गफल का अधिकारी। उर्वशी के भीतर आकर्षण जागता है; वह इन्द्र की आज्ञा और अपने मन के प्रणय—दोनों के बीच खिंचती है। → उर्वशी स्पष्ट स्वीकार करती है कि इन्द्र के नियोग और चित्रसेन के वर्णन से वह अर्जुन के गुणसमूह पर मोहित हो गई है और उसके पास जाने का निश्चय करती है। → चित्रसेन को अनुमति देकर उर्वशी कहती है कि वह स्वयं सुखपूर्वक अर्जुन के पास जाएगी; दूत का कार्य पूर्ण होता है और स्वर्ग की योजना आगे बढ़ती है। → उर्वशी का अर्जुन के समीप गमन—और अर्जुन की प्रतिक्रिया—अगले प्रसंग के लिए उत्कंठा छोड़ देती है।
Shlokas
Verse 1
/ हि आय न [छुक हि ० पजञज्चचत्वारिशो< ध्याय: चित्रसेन और उर्वशीका वार्तालाप वैशम्पायन उवाच आदावेवाथ त॑ शक्रश्नित्रसेनं रहो5ब्रवीत् । पार्थस्य चक्षुरुर्वश्यां सक्तं विज्ञाय वासव:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ జనమేజయా! ఒకసారి వాసవుడు (ఇంద్రుడు) పార్థుడు (అర్జునుడు) ఉర్వశీపై దృష్టి ఆసక్తమైందని గ్రహించి, గంధర్వరాజు చిత్రసేనుని పిలిపించి, ఆరంభములోనే ఏకాంతముగా అతనితో ఈ విషయమును చెప్పెను।
Verse 2
गन्धर्वराज गच्छाद्य प्रहितो5प्सरसां वराम् । उर्वशीं पुरुषव्याघप्र सोपातिष्ठतु फाल्गुनम्
“గంధర్వరాజా! నా ఆజ్ఞతో నేడు అప్సరలలో శ్రేష్ఠురాలైన ఉర్వశీ వద్దకు వెళ్ళుము. ఓ పురుషవ్యాఘ్రా! ఉర్వశీ ఫాల్గుణుడు (అర్జునుడు) సేవలో నిలిచియుండునట్లు చేయుటకే నిన్ను పంపుచున్నాను.”
Verse 3
यथार्चितो गृहीतास्त्रो विद्यया मन्नियोगत: । तथा त्वया विधाततयं स्त्रीषु संगविशारद:
“అస్త్రవిద్యను గ్రహించిన తరువాత నా ఆజ్ఞతో నీవు విద్యల ద్వారా అర్జునుని గౌరవించినట్లే, అలాగే అతడు స్త్రీల సంగమంలో కూడా నిపుణుడగునట్లు నీవు ఏర్పాటుచేయుము.”
Verse 4
एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा सो<नुज्ञां प्राप्प वासवात् | गन्धर्वराजो5प्सरसमभ्यगादुर्वशीं वराम्,इन्द्रके इस प्रकार कहनेपर “तथास्तु” कहकर उनसे आज्ञा ले गन्धर्वराज चित्रसेन सुन्दरी अप्सरा उर्वशीके पास गये
అలా చెప్పబడినవాడు “తథాస్తు” అని పలికి, వాసవుడు (ఇంద్రుడు) నుండి అనుమతి పొందాడు. ఆపై గంధర్వరాజు చిత్రసేన ఉత్తమ అప్సరసైన ఊర్వశిని సమీపించాడు.
Verse 5
तां दृष्टवा विदितो हृष्ट: स्वागतेनार्चितस्तया । सुखासीन: सुखासीनां स्मितपूर्व वचो<ब्रवीत्
ఆమెను చూచి—గుర్తింపబడినవాడై—అతడు ఆనందించాడు. ఊర్వశి స్వాగతంతో అతనిని సత్కరించింది. అతడు సుఖంగా కూర్చున్న తరువాత, తానూ శ్రేష్ఠాసనంపై సౌఖ్యంగా కూర్చున్న ఊర్వశితో చిరునవ్వుతో మధురంగా పలికాడు.
Verse 6
विदितं ते<स्तु सुश्रोणि प्रहितो5हमिहागत: । त्रिदिवस्यैकराजेन त्वत्प्रसादाभिनन्दिना
హే సుశ్రోణీ! నీకు తెలియునుగాక—త్రిదివానికి ఏకైక రాజైన ఇంద్రుడు, నీ ప్రసాదాన్ని అభినందిస్తూ, నన్ను పంపాడు; ఆయన ఆజ్ఞచేతనే నేను ఇక్కడికి వచ్చాను.
Verse 7
यस्तु देवमनुष्येषु प्रर्यात: सहजैर्गुणै: । श्रिया शीलेन रूपेण व्रतेन च दमेन च । प्रख्यातो बलवीर्येण सम्मत: प्रतिभानवान्
మరియు దేవులలోనూ మనుష్యులలోనూ సహజగుణాలతో ప్రసిద్ధుడైనవాడు—శ్రీ, శీలం, రూపం కలవాడు; వ్రతం, దమం కలవాడు; బలవీర్యాలతో ఖ్యాతి పొందినవాడు; అందరికీ సమ్మతుడూ ప్రతిభావంతుడూ—
Verse 8
वर्चस्वी तेजसा युक्त: क्षमावान् वीतमत्सर: । साड्रोपनिषदान वेदांश्ष॒तुराख्यानपञ्चमान्
అతడు వర్చస్సుతో, తేజస్సుతో యుక్తుడు; క్షమాశీలుడు, మత్సరరహితుడు. ఉపనిషత్తులతో కూడిన వేదాలను, అలాగే ఆఖ్యానాలను ఐదవ శాఖగా భావించి, అన్నింటినీ అవగాహన చేసుకున్నవాడు.
Verse 9
यो<थीते गुरुशुश्रूषां मेधां चाष्टगुणा श्रयाम् । ब्रह्मचर्येण दाक्ष्येण प्रसवैर्वयसापि च
వైశంపాయనుడు పలికెను— గురువులకు భక్తితో శుశ్రూష చేసినవాడు, అష్టగుణసంపన్నమైన తీక్ష్ణ మేధను ఆశ్రయించినవాడు—బ్రహ్మచర్య నియమం, కార్యదక్షత, జీవన దశలతో వచ్చిన పరిపక్వత, వయస్సు బలముతో కూడి—ఆ బాధ్యతకు యోగ్యుడు.
Verse 10
एको वै रक्षिता चैव त्रिदिवं मघवानिव । अकत्थनो मानयिता स्थूललक्ष्य: प्रियंवद:
వైశంపాయనుడు పలికెను— అతడు నిజంగా ఒంటరిగా రక్షకుడు—మఘవాన్ (ఇంద్రుడు) దేవలోక స్వర్గాన్ని కాపాడినట్లు. అతడు గొప్పలు చెప్పని వాడు, ఇతరులను గౌరవించేవాడు; లక్ష్యం సూటిగా స్పష్టంగా ఉండేది; మధురంగా పలికేవాడు.
Verse 11
सुहृदश्चान्नपानेन विविधेनाभिवर्षति । सत्यवाक् पूजितो वक्ता रूपवाननहंकृत:
అతడు తన సుహృదులపై నానావిధమైన అన్నపానాలతో వర్షించెను. సత్యవాక్కు గలవాడు; వక్తగా పూజింపబడినవాడు; రూపవంతుడు, అహంకారరహితుడు.
Verse 12
भक्तानुकम्पी कान्तश्न प्रियश्न स्थिरसंगर: । प्रार्थनीयैर्गुणगणैमहेन्द्रवरुणोपम:
వైశంపాయనుడు పలికెను— అతడు భక్తులు, ఆశ్రితుల పట్ల కరుణగలవాడు; భోజనంలో మితాహారి; యుద్ధంలో అచంచలుడు. ప్రశంసనీయ గుణసమూహంతో అతడు కోరదగినవాడు, గౌరవార్హుడు—మహేంద్రుడు, వరుణుడి సమానంగా మహత్తరుడు.
Verse 13
विदितस्ते<र्जुनो वीर: स स्वर्गफलमाप्नुयात् । त्वं तु शक्राभ्यनुज्ञाता तस्य पादान्तिकं व्रज । तदेवं कुरु कल्याणि प्रसन्नस्त्वां धनंजय:
వైశంపాయనుడు పలికెను— “వీరుడైన అర్జునుడు నీకు తెలిసినవాడే; అతడు స్వర్గఫలాన్ని పొందును. కాని నీవు, శక్రుడు (ఇంద్రుడు) అనుమతి ఇచ్చినందున, అతని పాదాంతికానికి వెళ్ళుము. అట్లే చేయుము, కల్యాణీ—ధనంజయుడు (అర్జునుడు) నీపై ప్రసన్నుడగును.”
Verse 14
'सुन्दरी! जो अपने स्वाभाविक सदगुण
వైశంపాయనుడు పలికెను— “సుందరీ! నీవు వీరవర్యుడైన అర్జునుని బాగా తెలుసు—స్వాభావిక సద్గుణాలు, శ్రీ, శీలము, మనోహర రూపము, ఉత్తమ వ్రతము, ఇంద్రియనిగ్రహము వలన దేవతలలోను మనుష్యులలోను ప్రసిద్ధుడైనవాడు. బలపరాక్రమములచే అతని కీర్తి సర్వత్ర వ్యాపించింది. అందరికీ ప్రియుడు, ప్రతిభావంతుడు, ప్రభావశాలి, తేజస్వి, క్షమాశీలి, అసూయారహితుడు. షడంగములతో కూడిన చతుర్వేదములు, ఉపనిషత్తులు, పంచమవేదమైన ఇతిహాస-పురాణములను అధ్యయనం చేసినవాడు. గురుశుశ్రూషచే మరియు అష్టగుణసంపన్నమైన మేధాశక్తిచే అతనికి తీక్ష్ణబుద్ధి లభించింది. బ్రహ్మచర్యము, కార్యదక్షత, యౌవనవీర్యము, కులబలము వలన అతడు ఒంటరిగా దేవరాజ ఇంద్రునివలె స్వర్గలోకాన్ని రక్షించగలడు. తన గుణాలను తన నోటితో ఎప్పుడూ పొగడడు; ఇతరులను గౌరవిస్తాడు; అతి సూక్ష్మ విషయాన్నికూడా స్థూలమైనదానివలె త్వరగా గ్రహిస్తాడు; అందరికీ ప్రియమైన మాటలే పలుకుతాడు. సుహృదుల కొరకు నానావిధ అన్నపానముల సమృద్ధిని కలిగిస్తాడు; సదా సత్యమే పలుకుతాడు. సర్వత్ర గౌరవింపబడతాడు; వాగ్మి, సుందరరూపుడైనా అహంకారరహితుడు. తనను ప్రేమించే భక్తుల పట్ల అతని హృదయం అపార కరుణతో నిండినది. కాంతిమంతుడు, ప్రియుడు, ప్రతిజ్ఞాపాలకుడు, యుద్ధంలో అచంచలుడు. అతని సద్గుణాల పట్ల ఇతరులు ఆకాంక్షిస్తారు; ఆ గుణాల వలననే అతడు మహేంద్రుడు, వరుణుడివలె పూజ్యుడుగా భావింపబడతాడు. అటువంటి వీరవర్యుడైన అర్జునుని నీవు తెలుసు. స్వర్గాగమనఫలం అతనికి తప్పక లభించాలి. కాబట్టి దేవరాజ ఆజ్ఞ ప్రకారం ఈ రోజు అర్జునుని పాదసన్నిధికి వెళ్లు. కల్యాణీ! కుంతీపుత్రుడు ధనంజయుడు నీపై ప్రసన్నుడగునట్లు ప్రయత్నించు.” చిత్రసేనుడు ఇలా చెప్పగానే ఉర్వశి పెదవులపై చిరునవ్వు విరిసింది. ఆ ఆజ్ఞను తనకు మహాసన్మానంగా భావించింది. అనింద్య సుందరీ ఉర్వశి ఆనందంతో చిత్రసేనునితో ఇలా పలికింది—
Verse 15
यस्त्वस्य कथित: सत्यो गुणोद्देशस्त्वया मम । त॑ श्रुत्वाव्यथयं पुंसो वृणुयां किमतो<र्जुनम्
ఉర్వశి పలికెను— “గంధర్వరాజా! నీవు నాకు చెప్పిన అర్జునుని గుణాల సంక్షిప్త వివరణ అంతా సత్యమే. అది విని, ఇతరుల నోట కూడా అతని ప్రశంస విని, నా మనస్సు ఆ పురుషుని విషయమై వ్యాకులమైంది. కాబట్టి దీనికన్నా ఎక్కువగా నేను అర్జునుని ఏమి వరిస్తాను?”
Verse 16
महेन्द्रस्य नियोगेन त्वत्त: सम्प्रणयेन च । तस्य चाहं गुणौघेन फाल्गुने जातमन्मथा । गच्छ त्वं हि यथाकाममागमिष्याम्यहं सुखम्
ఉర్వశి పలికెను— “మహేంద్రుని ఆజ్ఞవలన, నీ ప్రేమపూర్వక మధ్యవర్తిత్వమువలన, అలాగే ఫాల్గునుని గుణసమూహమువలన నా హృదయంలో అతనిపట్ల కామభావము కలిగింది. కాబట్టి నీవు ఇష్టమొచ్చినట్లు వెళ్లు. సమయం వచ్చినప్పుడు నేను నా ఇష్టానుసారం, సుఖపూర్వకంగా అతని వద్దకు వస్తాను.”
Verse 45
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि इन्द्रलोकाभिगमनपर्वणि चित्रसेनोर्वशीसंवादे पज्चचत्वारिंशो5 ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారతం వనపర్వములోని ఇంద్రలోకాభిగమనపర్వములో చిత్రసేన-ఉర్వశీ సంభాషణ విషయక నలభై ఐదవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly addresses the ethics of capability: whether a leader may responsibly enter high-stakes conflict without adequate preparation. Indra’s counsel indicates that confronting formidable figures requires disciplined training and controlled power, not mere valor.
Arjuna’s role is framed within a larger cosmic and historical order: personal effort (training, discipline) operates inside a providential mission (bhūmer bhāra-avataraṇa), integrating agency with transcendental purpose.
No explicit phalaśruti formula appears here; the meta-function is achieved through Indra’s directive and reassurance to Yudhiṣṭhira, which positions the episode as narrative validation that ethical success in future engagements depends on prior qualification and guided instruction.
Ask anything about Adhyaya 45 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.