Adhyaya 307
Chapter Arc: वनवास की कठोरता के बीच एक ब्राह्मण अतिथि के आगमन/संभावित आगमन का प्रसंग उठता है—और कुन्ती (पृथा) स्वयं कहती है कि ब्राह्मण-पूजा ही उसका स्वभाव है तथा वह राजाज्ञा के बिना भी सेवा को तत्पर है। → समय-असमय (सायंकाल, प्रातः, रात्रि, अर्धरात्रि) अतिथि के आने की संभावना रखी जाती है; सेवा में आलस्य, मान और थकान बाधा बन सकते हैं, पर कुन्ती उन्हें त्यागकर विधिवत् परिचर्या का संकल्प करती है। साथ ही राजा (यहाँ युधिष्ठिर-स्वर) कुल-हित, आत्म-हित और धर्म-हित के लिए उसे निःशंक होकर यह कर्तव्य करने को कहता है। → अग्निशरण/अग्निहोत्र-गृह में तेजस्वी आसन, आहार आदि की सम्यक् व्यवस्था कर, कुन्ती शौच-परायण होकर देववत् ब्राह्मण की विधिपूर्वक सेवा करती है—यही अध्याय का कर्म-शिखर है, जहाँ ‘अतिथि’ को ‘देव’ मानने का आदर्श प्रत्यक्ष होता है। → राजा का अनुमोदन और उपदेश स्थिर हो जाता है: द्विजों के प्रति क्षमा, यथाशक्ति पूजा, और कुल-कल्याण हेतु अतिथि-सत्कार—कुन्ती का आचरण इस उपदेश को मूर्त रूप देता है।
Shlokas
Verse 1
अपना स२ (0 अवज असल चतुराधिकत्रिशततमो< ध्याय: कुन्तीका पितासे वार्तालाप और ब्राह्मणकी परिचर्या कुन्त्युवाच ब्राह्मुणं यन्त्रिता राजन्नुपस्थास्यामि पूजया । यथाप्रतिज्ञं राजेन्द्र न च मिथ्या ब्रवीम्पहम
కుంతీ పలికెను—రాజా! వ్రతనియమములలో నియమితురాలనై, నీ ప్రతిజ్ఞ ప్రకారము నేను నిరంతరం ఈ తపస్వి బ్రాహ్మణుని పూజా-పరిచర్యలకై ఉపస్థితురాలై ఉంటాను. రాజేంద్రా! నేను అసత్యము పలుకను।
Verse 2
एष चैव स्वभावो मे पूजयेयं द्विजानिति । तव चैव प्रियं कार्य श्रेयश्ष परमं मम,यह मेरा स्वभाव ही है कि मैं ब्राह्मणोंकी सेवा-पूजा करूँ और आपका प्रिय करना तो मेरे लिये परम कल्याणकी बात है ही
ద్విజులను (బ్రాహ్మణులను) పూజించి సేవించుట నా స్వభావమే. అలాగే నీకు ప్రియమైనదాన్ని చేయుట నా పరమ శ్రేయస్సు।
Verse 3
यद्येवैष्यति सायाह्वे यदि प्रातरथो निशि । यद्यर्थरात्रे भगवान् न मे कोपं करिष्यति
ఆ పూజనీయ బ్రాహ్మణుడు సాయంకాలమున వచ్చినా, ప్రాతఃకాలమున వచ్చినా, రాత్రియందు—అర్ధరాత్రియందుకూడా—వచ్చినప్పటికీ, నా మనస్సులో కోపము కలుగజేయడు. నేను ఎల్లప్పుడూ ఆయనకు యథోచిత పరిచర్య చేయుటకు సిద్ధముగా ఉంటాను।
Verse 4
लाभो ममैष राजेन्द्र यद् वै पूजयती द्विजान् | आदेशे तव तिष्ठन्ती हित कुर्या नरोत्तम
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ రాజేంద్రా! నా లాభమిదే—నీ ఆజ్ఞలో నిలిచి నేను ద్విజులను పూజించి సేవిస్తూ, ఓ నరశ్రేష్ఠా, నిత్యం నీ హితాన్ని సాధించుదును.
Verse 5
विसत्रब्धो भव राजेन्द्र न व्यलीकं द्विजोत्तम: । वसन प्राप्स्यति ते गेहे सत्यमेतद् ब्रवीमि ते
వైశంపాయనుడు పలికెను—మహారాజా! నిశ్చింతగా ఉండుము. ఈ ద్విజోత్తముడు కపటుడు కాడు. నీ గృహంలో నివసిస్తూ అతడు తన మనస్సుకు విరుద్ధమైనదేదీ చూడడు. ఇది నేను నీకు సత్యంగా చెప్పుచున్నాను.
Verse 6
यत् प्रियं च द्विजस्यास्य हितं॑ चैव तवानघ । यतिष्यामि तथा राजन व्येतु ते मानसो ज्वर:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ నిర్దోష నరేశా! ఈ తపస్వి బ్రాహ్మణునికి ప్రియమైనదీ, నీకు హితమైనదీ అయినదే నేను చేయుటకు యత్నించుదును. రాజా, నీ మనస్సులోని ఆందోళన-జ్వరం తొలగిపోవుగాక.
Verse 7
ब्राह्मणा हि महाभागा: पूजिता: पृथिवीपते | तारणाय समर्था: स्युर्विपरीते वधाय च
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ భూపతీ! మహాభాగ బ్రాహ్మణులు యథావిధిగా పూజింపబడితే ఆశ్రితులను రక్షించి उद्धరించగలరు; కాని విరుద్ధంగా అవమానింపబడితే వినాశానికి కారణమగుదురు.
Verse 8
साहमेतद् विजानन्ती तोषयिष्ये द्विजोत्तमम् । न मत्कृते व्यथां राजन प्राप्स्यसि द्विजसत्तमात्
ఇది తెలిసికొని నేను ఆ ద్విజోత్తముని అన్ని విధాలా సంతృప్తిపరచుదును. రాజా! నా కారణంగా ఆ ద్విజశ్రేష్ఠుని నుండి నీకు ఏ కష్టమూ కలుగదు.
Verse 9
अपराधे5पि राजेन्द्र राज्ञामश्रेयसे द्विजा: । भवन्ति चवनो यद्वत् सुकन्याया: कृते पुरा
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—రాజేంద్రా, తప్పు మరెక్కడ ఉన్నా బ్రాహ్మణులు కొన్నిసార్లు రాజులకు అపశకునం కలిగించేందుకు ఉత్సుకులవుతారు. పూర్వకాలంలో సుకన్య చేసిన కార్యం వల్ల మహర్షి చ్యవనుడు రాజు శర్యాతిపై అనిష్టం కలిగించేందుకు సిద్ధమైనట్లే।
Verse 10
नियमेन परेणाहमुपस्थास्ये द्विजोत्तमम् । यथा त्वया नरेन्द्रेदं भाषितं ब्राह्मणं प्रति
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—నరేంద్రా, బ్రాహ్మణుని విషయమై నీవు చెప్పినట్లే, నేను అత్యంత నియమశీలతతో ఆ శ్రేష్ఠ ద్విజుని సేవలో నిలుస్తాను।
Verse 11
नरेन्द्र! आपने ब्राह्मणके प्रति बर्ताव करनेके विषयमें जो कुछ कहा है, उसके अनुसार मैं उत्तम नियमोंके पालनपूर्वक इन श्रेष्ठ ब्राह्मणकी सेवामें उपस्थित रहूँगी ।।
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—నరేంద్రా, బ్రాహ్మణుల పట్ల ప్రవర్తన గురించి నీవు చెప్పిన ప్రకారమే, నేను ఉత్తమ నియమాలను పాటిస్తూ ఈ శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణుల సేవలో నిలుస్తాను. కుంతీ ఇలా పలుకుతుండగా రాజు ఆమెను పదేపదే ఆలింగనం చేసుకొని ఆమె సంకల్పాన్ని సమర్థించాడు; తరువాత ఏది ఎలా చేయాలో—అన్నిటినీ స్పష్టంగా ఆదేశించాడు।
Verse 12
राजोवाच एवमेतत्् त्वया भद्रे कर्तव्यमविशड्कया । मद्धितार्थ तथा>>त्मार्थ कुलार्थ चाप्यनिन्दिते
రాజు అన్నాడు—భద్రే, అనిందితే, అవును—అదే సరి. ఎలాంటి సందేహం లేకుండా నీవు ఇదే విధంగా చేయాలి—నా హితార్థం, నీ హితార్థం, మన కుల హితార్థం కోసం కూడా।
Verse 13
एवमुक्त्वा तु तां कनन््यां कुन्तिभोजो महायशा: । पृथां परिददौ तस्मै द्विजाय द्विजवत्सल:,ब्राहणप्रेमी महायशस्वी राजा कुन्तिभोजने पुत्रीसे ऐसा कहकर उन आये हुए द्विजकी सेवामें पृथाको दे दिया
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—ఇలా చెప్పి, బ్రాహ్మణుల పట్ల స్నేహభావం గల మహాయశస్వి కుంతిభోజుడు ఆ కన్య పృథాను వచ్చిన ఆ ద్విజుని సేవకు అప్పగించాడు।
Verse 14
इयं ब्रह्मन् मम सुता बाला सुखविवर्धिता । अपराध्येत यत्र किंचिन्न कार्य हृदि तत् त्वया
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఓ బ్రాహ్మణా! ఇది నా కుమార్తె; ఇంకా బాలికే, సుఖంలో పెరిగింది. ఏ విషయంలోనైనా ఆమె తప్పు చేసినా, దానిని మీరు హృదయంలో పెట్టుకోకండి.
Verse 15
द्विजातयो महा भागा वृद्धबालतपस्थविषु । भवन्त्यक्रोधना: प्रायो हापराद्धेषु नित्यदा,“वृद्ध, बालक और तपस्वीजन यदि कोई अपराध कर दें, तो भी आप-जैसे महाभाग ब्राह्मण प्रायः कभी उनपर क्रोध नहीं करते
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఓ మహాభాగ బ్రాహ్మణులారా! ద్విజులు సాధారణంగా క్రోధరహితులే; ముఖ్యంగా వృద్ధులు, బాలులు, తపస్వులు తప్పు చేసినా, మీరు నిత్యం వారిపై కోపపడరు.
Verse 16
सुमहत्यपराधेऊपि क्षान्ति: कार्या द्विजातिभि: | यथाशक्ति यथोत्साहं पूजा ग्राह्मा द्विजोत्तम
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఓ ద్విజోత్తమా! సేవకుడు అతి గొప్ప అపరాధం చేసినా ద్విజులు క్షమను ఆచరించాలి; అతని శక్తి, అతని ఉత్సాహం మేరకు సమర్పించిన సేవా-పూజలను స్వీకరించాలి.
Verse 17
तथेति ब्राह्मणेनोक्ते स राजा प्रीतमानस: । हंसचन्द्रांशुसंकाशं गृहमस्मै न्न्यवेदयत्
వైశంపాయనుడు పలికెను— బ్రాహ్మణుడు “తథాస్తు” అని అనగానే రాజు హృదయం ఆనందంతో నిండింది. సంతోషించి, హంసవలెను చంద్రకిరణాలవలెను ప్రకాశించే నివాసగృహాన్ని అతనికి నివసించుటకు సమర్పించాడు.
Verse 18
तत्राग्निशरणे क्लृप्तमासनं तस्य भानुमत् | आहारादि च सर्व तत् तथैव प्रत्यवेदयत्
వైశంపాయనుడు పలికెను— అక్కడ అగ్నిశరణంలో (అగ్నిహోత్ర గృహంలో) అతనికి ప్రకాశవంతమైన, తగిన ఆసనం ఏర్పాటు చేయబడింది. అలాగే భోజనాది సమస్త సామగ్రి కూడా విధివిధానంగా అక్కడే సమర్పించబడింది.
Verse 19
निक्षिप्य राजपुत्री तु तन्द्री मानं तथैव च | आतस्थे परम यत्नं ब्राह्मणस्याभिराधने,राजकुमारी कुन्ती आलस्य और अभिमानको दूर भगाकर ब्राह्मणकी आराधनामें बड़े यत्नसे संलग्न हो गयी
రాజకుమారి నిద్రావశతను, అహంకారాన్ని విడిచి, బ్రాహ్మణుని ఆరాధనలో పరమ ప్రయత్నంతో నిమగ్నమైంది।
Verse 20
तत्र सा ब्राह्म॒णं गत्वा पृथा शौचपरा सती । विधिवत् परिचारह॑ देववत् पर्यतोषयत्
అక్కడ శౌచపరాయణమైన సతీ పృథా ఆ పూజ్య బ్రాహ్మణుని వద్దకు వెళ్లి, దేవునివలె విధివిధానంగా పరిచర్య చేసి ఆయనను పూర్తిగా సంతృప్తిపరచింది।
Verse 303
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपववके अन्तर्गत कुण्डलाहरणपर्वमें पृथाकोी उपदेशविषयक तीन सौ तीनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత వనపర్వములోని కుండలహరణపర్వమందు పృథా ఉపదేశవిషయక మూడు వందల మూడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 304
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि कुण्डलाहरणपर्वणि पृथाद्विजपरिचर्यायां चतुरधिकत्रिशततमो<ध्याय:
ఇతి శ్రీమహాభారత వనపర్వములో కుండలహరణపర్వమందు పృథా-ద్విజ-పరిచర్యావిషయక మూడు వందల ఏడవ అధ్యాయం సమాప్తం।
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.