Adhyaya 276
Mārkaṇḍeya’s Consolation to the King: Exempla of Rāma and the Efficacy of Allies (मार्कण्डेयाश्वासनम्)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya-samvāda (Consolation and Exempla Discourse)
This chapter presents a structured reassurance delivered by the sage Mārkaṇḍeya. He affirms that the king’s present crisis is historically intelligible by recalling that even Rāma, famed for immense energy, encountered severe adversity due to forest-exile. The sage then directly prohibits grief, emphasizing the listener’s kṣatriya identity and the path of arm-strength and resolute decision. He asserts that no moral fault is visible in the king, and that even divine and anti-divine beings would falter on such a path—thus reframing suffering as a measure of difficulty rather than personal failure. Mārkaṇḍeya cites collective victories (e.g., Vṛtra’s defeat by Indra with the Maruts) to foreground the practical advantage of coordinated support. He contrasts this with Rāma’s recovery of Vaidehī and defeat of Daśagrīva despite being ‘without assistance,’ and then highlights the Pandavas’ own demonstrated capacity: the retrieval of Draupadī and the subjugation of Jayadratha. He concludes that great-souled leaders do not succumb to grief. Vaiśaṃpāyana closes the unit by noting the king’s renewed steadiness after being consoled.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के समक्ष रामोपाख्यान में राक्षस-वंश की जड़ें खुलती हैं—रावण, कुम्भकर्ण, विभीषण, खर और शूर्पणखा की उत्पत्ति, उनकी तपस्या और वर-प्राप्ति का वृत्तांत आरम्भ होता है। → लंकापुरी में वैभवशाली वैश्रवण (कुबेर) का निवास और राक्षसी परिचारिकाओं का प्रसंग आते ही सत्ता-प्रतिस्पर्धा की छाया गहराती है; उधर रावण और उसके भ्राताओं की कठोर तपस्या (भूमि-शयन, आहार-संयम, पर्णाहार) उन्हें अलौकिक सामर्थ्य की ओर धकेलती है। → ब्रह्मा वरदान देते हुए सीमा रेखा खींचते हैं—देव, दानव, गन्धर्व आदि से अभय, पर ‘मनुष्य’ से नहीं; इसी क्षण रावण का भविष्य-बीज पड़ता है, और उसका नामकरण-भाव भी उभरता है: जो लोकों को रुलाए, वही ‘रावण’। → वर-प्राप्ति के साथ रावण का अहं और भय-उत्पादन स्पष्ट होता है—दशग्रीव का बल देवताओं में भी आतंक जगाता है; कथा यह स्थापित करती है कि तपस्या से शक्ति तो मिलती है, पर मर्यादा-विहीन इच्छा उसे विनाश की ओर मोड़ देती है। → वरदान की ‘मनुष्य-अपवाद’ वाली शर्त भविष्य के निर्णायक प्रतिद्वन्द्वी की ओर संकेत करती है—अब प्रश्न यह है कि कौन-सा मनुष्य इस अभय-ढाल को भेदेगा?
Shlokas
Verse 1
ऑड2 # () ऑणआ अप पज्चसप्तर्त्याधिकाद्वेशततमो< ध्याय: रावण
మార్కండేయుడు పలికెను—రాజా! పులస్త్యుని క్రోధమునుండి, అతని అర్ధదేహమునుండి వెలిసినట్లుగా ‘విశ్రవా’ అనే ముని ప్రాదుర్భవించాడు. క్రోధావిష్టుడై అతడు వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు) పై కోపదృష్టిని వేసెను॥
Verse 2
बुबुधे तं तु सक्रोध॑ पितरं राक्षसे श्वर: । कुबेरस्तत्प्रसादार्थ यतते सम सदा नूप
యుధిష్ఠిరా! రాక్షసాధిపతి కుబేరుడు నా తండ్రి నాపై క్రోధించాడని తెలిసికొనగానే, సదా సమచిత్తుడై తండ్రి ప్రసన్నత కొరకు నిరంతరం ప్రయత్నించెను॥
Verse 3
स राजराजो लड्कायां न्न्यवसन्नरवाहन: । राक्षसी: प्रददौ तिस्र: पितुर्वे परिचारिका:
రాజాధిరాజుడైన కుబేరుడు లంకలోనే నివసించెను. మనుష్యులు మోసే వాహనముపై ప్రయాణించుటచేత అతడు ‘నరవాహనుడు’ అని ప్రసిద్ధి పొందెను. తండ్రి విశ్రవుని సేవార్థం మూడు రాక్షసీ కన్యలను పరిచారికలుగా నియమించెను॥
Verse 4
ता: सदा तं महात्मानं संतोषयितुमुद्यता: । ऋषिं भरतशार्दूल नृत्यगीतविशारदा:
ఆ ముగ్గురు స్త్రీలు సదా ఆ మహాత్మ ఋషిని సంతోషపెట్టుటకు యత్నించుచుండిరి. ఓ భరతశార్దూలా! నృత్యగీతములలో వారు విశారదులు; ఋషిని తృప్తిపరచుటకే నిరంతరం శ్రమించిరి.
Verse 5
पुष्पोत्कटा च राका च मालिनी च विशाम्पते । अन्योन्यस्पर्धया राजन् श्रेयस्कामा: सुमध्यमा:
ఓ విశాంపతే రాజా! వారి పేర్లు పుష్పోత్కటా, రాకా, మాలినీ. సుమధ్యములైన ఆ సుందరీమణులు తమ శ్రేయస్సును కోరుతూ, ఓ రాజన్, పరస్పర స్పర్ధతో మునిని సేవించిరి.
Verse 6
स तासां भगवांस्तुष्टो महात्मा प्रददौ वरान् । लोकपालोपमान् पुत्रानेकैकस्या यथेप्सितान्
వారిపై తృప్తిచెంది ఆ భగవాన్ మహాత్ముడు వరములు ప్రసాదించెను—ప్రతి ఒక్కరికీ ఆమె కోరినట్లుగా లోకపాలుల సమానమైన కుమారులను.
Verse 7
वे ऐश्वर्यशशाली महात्मा उनकी सेवाओंसे प्रसन्न हो गये और उनमेंसे प्रत्येकको उनकी इच्छाके अनुसार लोकपालोंके समान पराक्रमी पुत्र होनेका वरदान दिया ।।
వారి సేవచే ప్రసన్నుడైన ఆ ఐశ్వర్యవంత మహాత్ముడు ప్రతి ఒక్కరికీ ఆమె కోరినట్లుగా లోకపాలుల సమానమైన పరాక్రమశాలి కుమారుల వరమిచ్చెను. పుష్పోత్కటా గర్భమున రెండు కుమారులు జన్మించిరి—కుంభకర్ణుడు మరియు దశగ్రీవుడు (రావణుడు); వారు రాక్షసాధిపతులు, భూమిపై బలములో వారికి సాటి ఎవ్వరూ లేరు.
Verse 8
मालिनी जनयामास पुत्रमेक॑ विभीषणम् । राकायां मिथुनं जज्ञे खर: शूर्पणखा तथा,मालिनीने एक ही पुत्र विभीषणको जन्म दिया। राकाके गर्भसे एक पुत्र और एक पुत्री हुई। पुत्रका नाम खर था और पुत्रीका शूर्पणखा
మాలినీ ఒక కుమారుడైన విభీషణుని కనెను. రాకా గర్భమున జంటగా జన్మించిరి—ఒక కుమారుడు ఖరుడు, ఒక కుమార్తె శూర్పణఖ.
Verse 9
विभीषणस्तु रूपेण सर्वेभ्यो5भ्यधिको5भवत् । स बभूव महाभागो धर्मगोप्ता क्रियारति:,इन सब बालकोंमें विभीषण ही सबसे अधिक रूपवान्, सौभाग्यशाली, धर्मरक्षक तथा कर्तव्यपरायण थे
విభీషణుడు రూపంలో అందరిలోకెల్లా మిన్నగా నిలిచాడు. అతడు మహాభాగ్యవంతుడు, ధర్మరక్షకుడు, కర్తవ్యకర్మలలో రమించే వాడయ్యాడు.
Verse 10
दशग्रीवस्तु सर्वेषां श्रेष्ठो राक्षसपुड्भव: । महोत्साहो महावीरयों महासत्त्वपराक्रम:,रावणके दस मस्तक थे। वही सबमें ज्येष्ठ तथा राक्षसोंका स्वामी था। उत्साह, बल, धैर्य और पराक्रममें भी वह महान् था
దశగ్రీవుడైన రావణుడు పది తలలవాడు. అతడు అందరిలో జ్యేష్ఠుడు, రాక్షసుల నాయకుడు. అతనిలో మహోత్సాహం, మహావీర్యం, మహాసత్త్వం మరియు పరాక్రమం ఉన్నాయి.
Verse 11
कुम्भकर्ण शारीरिक बलमें सबसे बढ़ा-चढ़ा था। युद्धमें भी वह सबसे बढ़कर था। मायावी और रणकुशल तो था ही, वह निशाचर बड़ा भयंकर भी था
కుంభకర్ణుడు శారీరక బలంలో అందరిలోకెల్లా మిన్న; యుద్ధంలో కూడా అతడే శ్రేష్ఠుడు. అతడు మాయావి, రణకుశలుడు; అంతేకాదు రాత్రివేళ సంచరించే రాక్షసుడిగా అత్యంత భయంకరుడూ.
Verse 12
खरो धनुषि विक्रान्तो ब्रह्मद्विट॒ पिशिताशन: । सिद्धविघ्नकरी चापि रौद्री शूर्पणखा तथा
ఖరుడు ధనుర్విద్యలో అత్యంత పరాక్రమశాలి; బ్రాహ్మణద్వేషి, మాంసభక్షకుడు. అలాగే శూర్పణఖ రౌద్ర స్వభావంతో భయంకర రూపముగలది; సిద్ధ మునుల తపస్సుకు విఘ్నం కలిగించేది.
Verse 13
कुम्भकर्णो बलेनासीत् सर्वेभ्यो5भ्यधिको युधि । मायावी रणशौण्डश्न रौद्रश्न रजनीचर:
కుంభకర్ణుడు బలంతో యుద్ధంలో అందరిలోకెల్లా మిన్న; మాయావి, రణశౌండుడు, రౌద్ర స్వభావముగల రజనీచరుడు. వారందరూ వేదవేత్తలు, శూరులు, సుచరిత వ్రతస్థులు. వారు తండ్రితో కలిసి గంధమాదన పర్వతంపై ఆనందంగా నివసించేవారు.
Verse 14
ततो वैश्रवर्णं तत्र ददृशुर्नरवाहनम् | पित्रा सार्थ समासीनमृद्धया परमया युतम्,एक दिन नरवाहन कुबेर अपने महान् ऐश्वर्यसे युक्त होकर पिताके साथ बैठे थे। उसी अवस्थामें रावण आदिने उनको देखा
అప్పుడు వారు అక్కడ నరवाहన వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు)ను చూశారు—తండ్రితో కలిసి ఆసీనుడై, పరమ ఐశ్వర్యం మరియు తేజస్సుతో యుక్తుడై ఉన్నాడు.
Verse 15
जातामर्षस्ततस्ते तु तपसे धृतनिश्चया: । ब्रह्माणं तोषयामासुर्घोरेण तपसा तदा
అప్పుడు వారికి అమర్షం (ఈర్ష్య) కలిగింది; తపస్సు చేయాలని దృఢనిశ్చయం చేసుకొని, ఆ సమయంలో ఘోర తపస్సుతో బ్రహ్మదేవుని సంతుష్టిపరిచారు.
Verse 16
अतिष्ठदेकपादेन सहस््रं परिवत्सरान् | वायुभक्षो दशग्रीव: पञ्चाग्नि: सुसमाहित:,रावण सहस्रों वर्षोतक एक पैरसे खड़ा रहा। वह चित्तको एकाग्र रखकर पंचाग्निसेवन करता और वायु पीकर रहता था
దశగ్రీవుడు (రావణుడు) ఒక కాళ్లపై నిలబడి వెయ్యి సంవత్సరాలు తపించాడు. వాయువే ఆహారంగా చేసుకొని, పంచాగ్ని తపస్సు చేస్తూ మనస్సును సుసమాహితంగా ఏకాగ్రం చేసుకున్నాడు.
Verse 17
अध:शायी कुम्भकर्णो यताहारो यतव्रतः । विभीषण: शीर्णपर्णमेकम भ्यवहारयन्,कुम्भकर्णने भी आहारका संयम किया। वह भूमिपर सोता और कठोर नियमोंका पालन करता था। विभीषण केवल एक सूखा पत्ता खाकर रहते थे
కుంభకర్ణుడు నేలపై పడుకొని, ఆహారాన్ని నియంత్రించి, కఠిన వ్రతాలు పాటించేవాడు. విభీషణుడు మాత్రం ఒక ఎండిన ఆకును మాత్రమే తిని జీవించేవాడు.
Verse 18
उपवासरतिर्धीमान् सदा जप्यपरायण: । तमेव कालमातिष्ठत् तीव्रं तप उदारधी:,उनका भी उपवासमें ही प्रेम था। बुद्धिमान् एवं उदारबुद्धि विभीषण सदा जप किया करते थे। उन्होंने भी उतने समयतक तीव्र तपस्या की
అతడు ఉపవాసంలోనే ఆనందించేవాడు. బుద్ధిమంతుడూ, ఉదారబుద్ధియైన విభీషణుడు ఎల్లప్పుడూ జపానికి పరాయణుడై ఉండేవాడు; అతడూ అదే కాలం పాటు తీవ్రమైన తపస్సును ఆచరించాడు.
Verse 19
खर: शूर्पणखा चैव तेषां वै तप्यतां तप: । परिचर्या च रक्षां च चक्रतुर्हष्टमानसौ
మార్కండేయుడు పలికెను—ఖరుడు, శూర్పణఖ ఆనందిత మనస్సులతో తపస్సులో నిమగ్నులైన వారిని సేవించి రక్షించిరి; వారి వ్రతాచరణకు తోడ్పడి కాపలా కాచిరి.
Verse 20
खर और शूर्पणखा ये दोनों प्रसन्नमनसे तपस्यामें लगे हुए अपने भाइयोंकी परिचर्या तथा रक्षा करते थे ।। पूर्णे वर्षमहस्रे तु शिरश्छित्त्वा दशानन: । जुहोत्यग्नौ दुराधर्षस्तेनातुष्यज्जगत्प्र भु:
ఖరుడు, శూర్పణఖ—ఈ ఇద్దరూ ఆనందిత మనస్సులతో తపస్సులో నిమగ్నులైన తమ సోదరులకు సేవ చేసి రక్షించిరి. ఆపై వెయ్యేళ్లు పూర్తైనప్పుడు, దుర్ధర్షుడైన దశాననుడు (రావణుడు) తన తల నరికి యజ్ఞాగ్నిలో ఆహుతి చేసెను; ఆ ఘోర తపస్సుతో జగత్ప్రభువు ప్రసన్నుడయ్యెను.
Verse 21
एक हजार वर्ष पूर्ण होनेपर दुर्धर्ष दशाननने अपना मस्तक काटकर अग्निमें उसकी आहुति दे दी। उसके इस अदभुत कर्मसे लोकेश्चर ब्रह्माजी बहुत संतुष्ट हुए ।।
వెయ్యేళ్లు పూర్తైనప్పుడు దుర్ధర్షుడైన దశాననుడు తన మస్తకాన్ని నరికి అగ్నిలో ఆహుతి చేసెను. ఆ ఆశ్చర్యకర కర్మచేత లోకేశ్వరుడైన బ్రహ్మదేవుడు అత్యంత సంతుష్టుడయ్యెను. అప్పుడు బ్రహ్మదేవుడు స్వయంగా అక్కడికి వెళ్లి వారిని తపస్సు నుండి నివారించి, ఒక్కొక్కరికి వేర్వేరుగా వరదానాల ఆశ చూపించి ఇలా పలికెను—
Verse 22
ब्रह्मोवाच प्रीतो5स्मि वो निवर्तध्वं वरान् वृणुत पुत्रका: । यद् यदिष्टमृते त्वेकममरत्वं तथास्तु तत्
బ్రహ్ముడు పలికెను—పుత్రులారా, నేను మీపై ప్రసన్నుడను; ఇప్పుడు తపస్సు నుండి నివర్తించండి, వరాలను కోరండి. ఒక్కటి—అమరత్వం—దాన్ని తప్ప మీకు ఇష్టమైనదేదైనా అలాగే కలుగుగాక.
Verse 23
ब्रह्माजी बोले--पुत्रो! मैं तुम सबपर प्रसन्न हूँ, वर माँगो और तपस्यासे निवृत्त हो जाओ। केवल अमरत्वको छोड़कर जिसकी जो-जो इच्छा हो, उसके अनुसार वह वर माँगे। उसका वह मनोरथ पूर्ण होगा ।।
బ్రహ్ముడు పలికెను—పుత్రులారా, వరాలను కోరండి; తపస్సు నుండి నివర్తించండి. అమరత్వాన్ని తప్పించి మీకు ఏది ఇష్టమో ఆ వరాన్ని కోరండి; మీ మనోరథం నెరవేరును. ఇంకా, మీరు మహా సంకల్పంతో అగ్నిలో ఆహుతి చేసిన ఆ శిరస్సులన్నీ, మీ కోరిక ప్రకారమే, మీ దేహంలో మళ్లీ అలాగే ఉద్భవించును.
Verse 24
(तत्पश्चात् उन्होंने रावणकी ओर लक्ष्य करके कहा--) तुमने महत्त्वपूर्ण पद प्राप्त करनेकी इच्छासे अपने जिन-जिन मस्तकोंकी अग्निमें आहुति दी है, वे सब-के-सब पूर्ववत् तुम्हारे शरीरमें इच्छानुसार जुड़ जायँगे ।।
అప్పుడు రావణుని వైపు దృష్టి నిలిపి మార్కండేయుడు పలికెను—ఉన్నత పదవిని పొందాలనే కోరికతో నీవు అగ్నిలో ఆహుతి చేసిన ప్రతి శిరస్సు, పూర్వంలాగానే నీ దేహానికి నీ ఇష్టానుసారం మళ్లీ కలుస్తుంది. నీ దేహంలో ఏ వికృతి ఉండదు; నీవు కోరిన రూపాన్ని ధరించగలవు; యుద్ధంలో శత్రువులను జయిస్తావు—ఇందులో సందేహం లేదు।
Verse 25
रावण उवाच गन्धर्वदेवासुरतो यक्षराक्षसतस्तथा । सर्पकिन्नरभूते भ्यो न मे भूयात् पराभव:,रावण बोला--भगवन्! गन्धर्व, देवता, असुर, यक्ष, राक्षस, सर्प, किन्नर तथा भूतोंसे कभी मेरी पराजय न हो
రావణుడు పలికెను—భగవన్! గంధర్వులు, దేవతలు, అసురులు, యక్షులు, రాక్షసులు, సర్పులు, కిన్నరులు మరియు భూతుల చేత నా పరాభవం ఎప్పటికీ కలగకూడదు।
Verse 26
ब्रह्मोवाच य एते कीर्तिता: सर्वे न तेभ्यो5स्ति भयं तव । ऋते मनुष्याद् भद्गं ते तथा तद् विहितं मया
బ్రహ్ముడు పలికెను—నీవు పేర్కొన్న వారిలో ఎవరి వల్లనూ నీకు భయం ఉండదు. మనుష్యుని తప్ప మిగతా అందరి పట్ల నీవు నిర్భయుడవై ఉంటావు. నీకు మంగళం కలుగుగాక—మనుష్యుని వల్లనే నీకు భయం కలుగునట్లు ఈ నియమాన్ని నేనే విధించాను।
Verse 27
मार्कण्डेय उदाच एवमुक्तो दशग्रीवस्तुष्ट: समभवत् तदा | अवमेने हि दुर्बुद्धिर्मनुष्पानू पुरुषादक:
మార్కండేయుడు పలికెను—రాజా! బ్రహ్ముడు అలా చెప్పగానే దశగ్రీవుడు (రావణుడు) ఆ సమయంలో ఎంతో సంతోషించాడు. ఆ దుర్బుద్ధి, నరభక్షక రాక్షసుడు మనుష్యులను తృణీకరించేవాడు।
Verse 28
कुम्भकर्णमथोवाच तथैव प्रपितामहः । स वत्रे महतीं निद्रां तमसा ग्रस्तचेतन:
తదుపరి ప్రపితామహుడు బ్రహ్ముడు కుంభకర్ణునితో కూడా వరం కోరుకోమని చెప్పెను. కానీ అతని చిత్తం తమస్సు చేత గ్రస్తమై ఉండెను; అందుచేత అతడు వరంగా దీర్ఘకాలం నిలిచే మహా నిద్రను కోరెను।
Verse 29
तथा भविष्यतीत्युक्त्वा विभीषणमुवाच ह । वर वृष्णीष्व पुत्र त्वं प्रीतोडस्मीति पुन: पुन:
“అలానే జరుగును” అని చెప్పి బ్రహ్మదేవుడు విభీషణుని సమీపించి ఇలా పలికెను— “వత్సా! నేను నీపై అత్యంత ప్రసన్నుడను; కావున వరం కోరుకొనుము.” బ్రహ్మదేవుడు ఈ మాటను మళ్లీ మళ్లీ ధృవపరచెను.
Verse 30
विभीषण उवाच परमापद्गतस्यापि नाथर्मे मे मतिर्भवेत् अशिक्षितं च भगवन ब्रद्मास्त्र प्रतिभातु मे
విభీషణుడు పలికెను— “భగవన్! ఎంతటి మహా ఆపద వచ్చినా నా మనస్సు అధర్మమునకు మొగ్గకూడదు. అలాగే, ప్రభో! నేర్చుకోకుండానే బ్రహ్మాస్త్ర ప్రయోగమూ ఉపసంహార విధానమూ నా హృదయంలో స్ఫురించుగాక.”
Verse 31
ब्रह्मोवाच यस्माद् राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रकर्शन । नाधर्मे धीयते बुद्धिरमरत्वं ददानि ते
బ్రహ్మదేవుడు పలికెను— “శత్రుసంహారకా! రాక్షసయోనిలో జన్మించినప్పటికీ నీ బుద్ధి అధర్మమున నిలవదు; అందుచేత (నీవు కోరిన వరానికి అదనంగా) నీకు అమరత్వమును కూడా ప్రసాదించుచున్నాను.”
Verse 32
मार्कण्डेय उवाच राक्षसस्तु वरं लब्ध्वा दशग्रीवो विशाम्पते | लड़कायाश्ष्यावयामास युधि जित्वा धनेश्वरम्
మార్కండేయుడు పలికెను— “రాజా! ఆ రాక్షసుడు దశగ్రీవుడు వరం పొందిన వెంటనే ముందుగా యుద్ధములో ధనాధిపతి కుబేరుని జయించి, లంకా రాజ్యమునుండి అతనిని వెలివేసెను.”
Verse 33
हित्वा स भगवॉल्लड्कामाविशद् गन्धमादनम् । गन्धर्वयक्षानुगतो रक्ष:किम्पुरुषै: सह
లంకను విడిచి ఆ ప్రతాపవంతుడు గంధమాదన పర్వతములో ప్రవేశించెను. అతనితో గంధర్వులు, యక్షులు, అలాగే రాక్షసులు మరియు కింపురుషులు కూడ ఉన్నారు.
Verse 34
भगवान् कुबेर लंका छोड़कर गन्धर्व, यक्ष, राक्षस तथा किम्पुरुषोंके साथ गन्धमादन पर्वतपर आकर रहने लगे ।।
మార్కండేయుడు పలికెను—రావణుడు దాడి చేసి బలవంతంగా కుబేరుడు (వైశ్రవణుడు) యొక్క పుష్పక విమానాన్ని అపహరించాడు. అప్పుడు కోపించిన వైశ్రవణుడు అతనిని శపించాడు—“ఈ విమానం ఇక నీకు వాహనమవదు. యుద్ధంలో నిన్ను సంహరించువాడినే ఇది మోసుతుంది. నేను నీ జ్యేష్ఠ భ్రాతనై గౌరవార్హుడను; నీవు నన్ను అవమానించితివి. అందుచేత నీ వినాశము శీఘ్రముగా సంభవించును.”
Verse 35
यस्तु त्वां समरे हन्ता तमेवैतद् वहिष्यति । अवमन्य गुरुं मां च क्षिप्रं त्वं न भविष्यसि
యుద్ధంలో నిన్ను సంహరించువాడినే ఈ విమానం మోసుతుంది. నన్ను—జ్యేష్ఠుడను, గురువును—అవమానించినందున నీవు ఎక్కువకాలం నిలువవు; నీ పతనం శీఘ్రమే.
Verse 36
विभीषणस्तु धर्मात्मा सतां मार्गमनुस्मरन् । अन्वगच्छन्महाराज श्रिया परमया युत:
మహారాజా! ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు సజ్జనుల మార్గాన్ని స్మరించుచూ అదే మార్గంలో నడిచెను; అందువల్ల అతడు పరమశ్రీతో యుక్తుడయ్యెను.
Verse 37
तस्मै स भगवांस्तुष्टो भ्राता क्षात्रे धनेश्वर: । सैनापत्यं ददौ धीमान् यक्षराक्षससेनयो:,बड़े भाई बुद्धिमान् भगवान् कुबेरने संतुष्ट होकर छोटे भाई विभीषणको यक्ष तथा राक्षसोंकी सेनाका सेनापति बना दिया
అతనిపై సంతుష్టుడైన ధనాధిపతి, క్షాత్రబలసంపన్నుడైన జ్యేష్ఠ భ్రాత కుబేరుడు, జ్ఞానవంతుడై, యక్ష-రాక్షస సేనలపై సేనాపత్యాన్ని అతనికి ప్రసాదించాడు.
Verse 38
राक्षसा: पुरुषादाश्ष पिशाचाश्न महाबला: । सर्वे समेत्य राजानमभ्यषिज्चन् दशाननम्,नरभक्षी राक्षस तथा महाबली पिशाच--सबने मिलकर दशमुख रावणको राक्षसराजके पदपर अभिषिक्त किया
నరభక్షక రాక్షసులు మరియు మహాబలవంతులైన పిశాచులు—అందరూ కూడి దశానన రావణుని రాజుగా అభిషేకించారు.
Verse 39
दशग्रीवश्व दैत्यानां देवानां च बलोत्कट: । आक्रम्य रत्नान्यहरत् कामरूपी विहड्भगम:
దశగ్రీవుడైన రావణుడు దైత్యులకూ దేవతలకూ బలంలో అత్యంత ప్రబలుడు. అతడు ఇష్టానుసారం రూపం ధరించగలడు; పక్షిలా ఆకాశంలోనూ సంచరించగల సమర్థుడు; బలమదంతో ఉన్మత్తుడై ఉండేవాడు. అతడు దైత్యులనూ దేవతలనూ దాడి చేసి, వారి వద్ద ఉన్న రత్నాలనూ రత్నసమానమైన వస్తువులనూ అన్నింటినీ అపహరించాడు.
Verse 40
रावयामास लोकान् यत् तस्माद्रावण उच्यते । दशग्रीव: कामबलो देवानां भयमादधत्
అతడు సమస్త లోకాలను ఏడిపించాడు; అందువల్లనే అతడు ‘రావణుడు’ అని పిలువబడాడు. ఇష్టానుసారం బలం పెరిగే దశగ్రీవుడు దేవతలకు నిరంతరం భయాన్ని కలిగించేవాడు.
Verse 274
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत रामोपाख्यानपर्वमें राम- रावणजन्मकथनविषयक दो सौ चौद्वत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత వనపర్వాంతర్గత రామోపాఖ్యానపర్వంలో రామ-రావణ జన్మవృత్తాంతాన్ని వివరించే రెండువందల డెబ్బై నాలుగవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 275
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि रावणादिवरप्राप्तौ पञ्चसप्तत्यधिकद्धिशततमो< ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత వనపర్వాంతర్గత రామోపాఖ్యానపర్వంలో రావణాది వరప్రాప్తి విషయక రెండువందల డెబ్బై ఐదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a ruler should respond to severe misfortune without abandoning duty: whether grief and self-reproach are justified, or whether steadiness and action consistent with kṣatriya ethics should prevail despite loss and humiliation.
Suffering is not proof of moral defect; it can accompany righteous conduct. Therefore, a leader should restrain despair, rely on disciplined judgment, and recognize the pragmatic force of capable allies and counsel.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary is narrative: Vaiśaṃpāyana reports the king’s restored composure, marking the discourse as a functional intervention that stabilizes leadership and continuity of dharma in exile.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.