Adhyaya 202
पञ्चमहाभूतगुण-इन्द्रियनिग्रह-उपदेशः | Teaching on the Qualities of the Five Elements and Sense-Control
Upa-parva: Mārkaṇḍeya–Dharmavyādha Saṃvāda (Didactic Discourse on Elements and Sense-Control)
Mārkaṇḍeya introduces the continuation of a Brahmin’s inquiry to the Dharmavyādha, requesting a precise account of the pañca-mahābhūtas and their guṇas. The Dharmavyādha enumerates earth, water, fire, air, and ether, assigning sensory qualities in a graded scheme: earth with five (sound, touch, form, taste, smell), water with four (sound, touch, form, taste), fire with three (sound, touch, form), air with two (sound, touch), and ether with one (sound). He notes these fifteen guṇas as foundational to embodied worlds and indicates that balance supports prosperity, while disequilibrium leads the embodied self to transition to another body in time. The discourse then distinguishes the ‘manifest’ (vyakta) as that produced/known through the senses, and the ‘unmanifest’ (avyakta) as inferred and beyond direct sense-grasp. The chapter pivots to a yoga-oriented ethic: the senses, when released or restrained, are linked to outcomes described as well-being or suffering; indriya-dhāraṇa is presented as the complete method in this frame. Using the chariot analogy—body as chariot, self as controller, senses as horses—the text emphasizes vigilant governance of mind and senses; uncontrolled sense-following carries away discernment like wind driving a boat. Concentrated study and meditation upon these faculties yields a contemplative result (dhyānaja phala).
Chapter Arc: वनवास के बीच धर्मराज युधिष्ठिर दीर्घायु, निष्कल्मष तपस्वी मार्कण्डेय से प्रश्न करते हैं—ऐसे मुनि जिनकी दृष्टि देव-दानव-राक्षस, राजवंश और ऋषिवंश तक फैली है, वे धर्म के गूढ़ प्रसंगों को स्पष्ट करें। → युधिष्ठिर के आग्रह पर मार्कण्डेय ‘धौन्धुमार’ उपाख्यान आरम्भ करते हैं—धुन्धु नामक महासुर लोक-उत्सादन के लिए घोर तप में प्रवृत्त है; उसके उभार से त्रैलोक्य पर संकट की छाया पड़ती है और यह प्रश्न उठता है कि उसे कौन रोकेगा। → विष्णु का वचन/आदेश निर्णायक बनता है—योगबल से समर्थ एक ‘पार्थिवोत्तम’ (राजर्षि) तुम्हारे निर्देश से ‘धुन्धुमार’ बनेगा; विष्णु यह कहकर अंतर्धान हो जाते हैं, और दैवी संकल्प मानव-कर्तव्य में रूपांतरित हो जाता है। → मार्कण्डेय कथा को इस बिंदु तक स्थिर करते हैं कि धुन्धु के विनाश का उपाय दैवी अनुग्रह और तप-तेज से संयुक्त राजधर्म में निहित है—लोक-रक्षा हेतु योग्य पुरुष का उदय निश्चित है। → धुन्धु के घोर तप और उसके वधकर्ता के उदय की घोषणा के बाद अगला प्रश्न खुला रह जाता है—वह राजर्षि कौन है, और किस प्रकार धुन्धु का संहार होगा?
Shlokas
Verse 1
न लक कल > यहाँ जो पिता आदि गुरुजन
వైశంపాయనుడు పలికెను—మహాభాగుడు మార్కండేయ ముని ముఖమున రాజర్షి ఇంద్రద్యుమ్నుడు మరల స్వర్గాన్ని పొందిన వృత్తాంతమును విని, పుణ్యమూ ధర్మదానమూ యొక్క నిజ తత్త్వమును గ్రహించదలచిన రాజు యుధిష్ఠిరుడు పాపరహితుడూ దీర్ఘాయుష్మంతుడూ తపోవృద్ధుడైన మార్కండేయ మహామునిని ప్రశ్నించెను।
Verse 2
युधिष्ठिरो महाराज पप्रच्छ भरतर्षभ । मार्कण्डेयं तपोवृद्ध दीर्घायुषमकल्मषम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—భరతశ్రేష్ఠుడైన మహారాజు యుధిష్ఠిరుడు తపోవృద్ధుడూ దీర్ఘాయుష్మంతుడూ పాపరహితుడైన మార్కండేయ ఋషిని ప్రశ్నించెను।
Verse 3
विदितास्तव धर्मज्ञ देवदानवराक्षसा: | राजवंशाक्ष विविधा ऋषिवंशाशक्ष शाश्वता:
ధర్మజ్ఞ మునీ! దేవులు, దానవులు, రాక్షసులు—ఇవన్నీ మీకు సుపరిచితమే. నానావిధ రాజవంశములనూ, శాశ్వతమైన ఋషివంశ పరంపరలనూ మీరు ఎరుగుదురు।
Verse 4
न ते>स्त्यविदितं किज्चिदस्मिल्लोके द्विजोत्तम । कथां वेत्सि मुने दिव्यां मनुष्योरगरक्षसाम्
హే ద్విజోత్తమా! ఈ లోకములో మీకు తెలియనిది ఏదియు లేదు. మునీ! మనుష్యులు, నాగులు, రాక్షసుల విషయమైన దివ్య కథలను మీరు ఎలా తెలిసికొందురు?
Verse 5
देवगन्धर्वयक्षाणां किन्नराप्सरसां तथा । द्विजश्रेष्ठ॒ इस लोकमें कोई ऐसी वस्तु नहीं जो आपसे अज्ञात हो। मुने! आप मनुष्य, नाग, राक्षस, देवता, गन्धर्व, यक्ष, किन्नर तथा अप्सराओंकी भी दिव्य कथाएँ जानते हैं ।।
దేవులు, గంధర్వులు, యక్షులు, కిన్నరులు, అప్సరసలు—వారి దివ్య కథలును మీరు ఎరుగుదురు. కనుక, హే ద్విజసత్తమా! నేను తత్త్వముగా వినదలచినది ఇదే—ఇక్ష్వాకువంశములో కువలాశ్వుడని ప్రసిద్ధుడైన ఆ విజేత రాజు పేరు మారి ‘ధుంధుమార’ అని ఎందుకు పిలువబడెను?
Verse 6
कुवलाश्च इति ख्यात इक्ष्वाकुरपराजित: । कथं नामविपर्यासाद् धुन्धुमारत्वमागत:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఇక్ష్వాకువంశానికి చెందిన అజేయ రాజు ‘కువలాశ్వ’ అని ప్రసిద్ధుడై ఉండగా, నామవిపర్యాసం వల్ల అతడు ‘ధుంధుమార’ అని ఎలా పిలువబడెను?
Verse 7
एतदिच्छामि तत्त्वेन ज्ञातुं भार्गवसत्तम । विपर्यस्तं यथा नाम कुवलाश्वस्य धीमत:,'भगुश्रेष्ठ! बुद्धिमान् राजा कुवलाश्वके इस नाम-परिवर्तनका यथार्थ कारण मैं जानना चाहता हूँ
ఓ భార్గవశ్రేష్ఠా! నేను సత్యంగా తెలుసుకోవాలని కోరుతున్నాను—బుద్ధిమంతుడైన రాజు కువలాశ్వ యొక్క పేరు ఎలా మారింది? ఆ మార్పుకు నిజమైన కారణాన్ని చెప్పండి.
Verse 8
वैशम्पायन उवाच युधिष्ठिरेणैवमुक्तो मार्कण्डेयो महामुनि: । धौन्धुमारमुपाख्यानं कथयामास भारत,वैशम्पायनजीने कहा--भारत! धर्मराज युधिष्ठिरके ऐसा कहनेपर महामुनि मार्कण्डेयने धुन्धुमारकी कथा प्रारम्भ की
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ భారతా! యుధిష్ఠిరుడు ఇలా పలికినప్పుడు మహాముని మార్కండేయుడు ధౌంధుమారుని ఉపాఖ్యానాన్ని చెప్పడం ప్రారంభించాడు.
Verse 9
मार्कण्डेय उवाच हन्त ते कथयिष्यामि शूणु राजन् युधिष्छिर । धर्मिष्ठमिदमाख्यानं॑ धुन्धुमारस्य तच्छृुणु
మార్కండేయుడు పలికెను—రాజా యుధిష్ఠిరా, విను; నేను నీకు వివరిస్తాను. ధుంధుమారుని ఈ ఆఖ్యానం ధర్మనిష్ఠమైనది; దానిని శ్రద్ధగా విను.
Verse 10
यथा स राजा इक्ष्वाकु: कुवलाश्वो महीपति: । धुन्धुमारत्वमगमत् तच्छृणुष्व महीपते,महाराज! इक्ष्वाकुवंशी राजा कुवलाश्व जिस प्रकार धुन्धुमार नामसे विख्यात हुए, वह सब श्रवण करो
ఓ మహారాజా! ఇక్ష్వాకువంశీయుడైన రాజు కువలాశ్వ ఏ విధంగా ‘ధుంధుమార’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడయ్యాడో, అది విను.
Verse 11
महर्षिविश्रुतस्तात उत्तड़क इति भारत । मरुधन्वसु रम्येषु आश्रमस्तस्य कौरव,भरतनन्दन! कुरुकुलरत्न! महर्षि उत्तड़कका नाम बहुत प्रसिद्ध है। तात! मरुके रमणीय प्रदेशमें उनका आश्रम है
భరతనందనా, కురుకులరత్నా! మహర్షులలో ప్రసిద్ధుడైన ఉత్తంకుడు అనే ఋషి ఉన్నాడు. తాత! మరుధన్వ అనే మనోహరమైన ఎడారి ప్రాంతాలలో అతని ఆశ్రమం ఉంది.
Verse 12
उत्तड़कस्तु महाराज तपो5तप्यत् सुदुश्चरम् । आरिराधयिषुर्विष्णुं बहून् वर्षमणान् विभु:,महाराज! प्रभावशाली उत्तड़कने भगवान् विष्णुकी आराधनाकी इच्छासे बहुत वर्षोंतक अत्यन्त दुष्कर तपस्या की थी
మహారాజా! ప్రభావశాలియైన ఉత్తంకుడు భగవాన్ విష్ణువును ప్రసన్నం చేయాలనే కోరికతో అనేక సంవత్సరాలు అత్యంత దుష్కరమైన తపస్సు చేశాడు.
Verse 13
तस्य प्रीत: स भगवान् साक्षाद् दर्शनमेयिवान् | दृष्टवैव चर्षि: प्रह्वस्तं तुष्टाव विविधै: स्तवै:
అతని తపస్సుకు ప్రసన్నుడైన భగవాన్ స్వయంగా ప్రత్యక్ష దర్శనం ఇచ్చాడు. దర్శనమాత్రానే మహర్షి వినయంతో వంగి, నానావిధ స్తోత్రాలతో ఆయనను స్తుతించసాగాడు.
Verse 14
उत्तडुक उवाच त्वया देव प्रजा: सर्वा: ससुरासुरमानवा: । स्थावराणि च भूतानि जड़मानि तथैव च
ఉత్తంకుడు పలికెను—దేవా! దేవతలు, అసురులు, మనుష్యులు సహా సమస్త ప్రజలు నీ నుండే ఉద్భవించారు. స్థావరములు, జంగమములు—సమస్త భూతప్రాణులు నీ సృష్టియే.
Verse 15
ब्रह्म वेदाश्न वेद्यं च त्वया सृष्टं महाद्युते । शिरस्ते गगन देव नेत्र शशिदिवाकरौ
మహాతేజస్సుగల ప్రభూ! బ్రహ్మ, వేదములు మరియు జ్ఞేయములన్నిటినీ నీవే సృష్టించావు. దేవా! ఆకాశం నీ శిరస్సు; చంద్రుడు, సూర్యుడు నీ నేత్రాలు.
Verse 16
निःश्वास: पवनश्चापि तेजोडग्निश्व तवाच्युत । बाहवस्ते दिश: सर्वा: कुक्षिश्नापि महार्णव:
ఉత్తంకుడు పలికెను— అచ్యుతా! నీ నిశ్వాసమే వాయువు; నీ తేజస్సే అగ్ని. సర్వ దిశలే నీ భుజములు; మహాసముద్రమే నీ ఉదరం. మహాతేజస్వీ పరమేశ్వరా! బ్రహ్మ, వేదములు, జ్ఞేయమగు సమస్తమును నీవే సృజించితివి. దేవా! ఆకాశమే నీ శిరస్సు; చంద్రసూర్యులే నీ నేత్రములు. పర్వతములు నీ ఊరులు; అంతరిక్షమే నీ నాభి. పృథివీదేవి నీ పాదములు; ఔషధములే నీ దేహరోమములు.
Verse 17
ऊरू ते पर्वता देव खं नाभिममधुसूदन । पादौ ते पृथिवी देवी रोमाण्योषधयस्तथा
ఉత్తంకుడు పలికెను— దేవా, మధుసూదనా! పర్వతములు నీ ఊరులు; అంతరిక్షమే నీ నాభి. పృథివీదేవి నీ పాదములు; ఔషధములే నీ దేహరోమములు. మహాతేజస్వీ పరమేశ్వరా! బ్రహ్మ, వేదములు, జ్ఞేయమగు సమస్తమును నీవే సృజించితివి. ఆకాశమే నీ శిరస్సు; చంద్రసూర్యులే నీ నేత్రములు; నీ నిశ్వాసమే వాయువు; నీ తేజస్సే అగ్ని. అచ్యుతా! సర్వ దిశలే నీ భుజములు; మహాసముద్రమే నీ ఉదరం.
Verse 18
इन्द्रसोमाग्निवरुणा देवासुरमहोरगा: । प्रह्दास्त्वामुपतिष्ठन्ति स्तुवन्तो विविध: स्तवै:
భగవాన్! ఇంద్రుడు, సోముడు, అగ్ని, వరుణుడు వంటి దేవతలు; అసురులు మరియు మహాబల నాగులు కూడా—ప్రహ్లాదాది సహితంగా—వివిధ స్తోత్రములతో నిన్ను స్తుతిస్తూ, కరజోడించి నీ సన్నిధిలో ఉపస్థితులై ఉంటారు.
Verse 19
त्वया व्याप्तानि सर्वाणि भूतानि भुवनेश्वर । योगिन: सुमहावीर्या: स्तुवन्ति त्वां महर्षय:,भुवनेश्वर! आपने सम्पूर्ण भूतोंको व्याप्त कर रखा है। महान् शक्तिशाली योगी और महर्षि आपका स्तवन करते हैं
ఉత్తంకుడు పలికెను— భువనేశ్వరా! సమస్త భూతములను నీవు వ్యాపించి ఉన్నావు. మహావీర్యశాలులైన యోగులు, మహర్షులు నిన్ను స్తుతిస్తారు.
Verse 20
त्वयि तुष्टे जगत् स्वास्थ्यं त्वयि क्रुद्धे महद् भयम् । भयानामपनेतासि त्वमेक: पुरुषोत्तम
ఉత్తంకుడు పలికెను— పురుషోత్తమా! నీవు ప్రసన్నుడైతే జగత్తు ఆరోగ్యంగా, స్థిరంగా, సుఖంగా ఉంటుంది; నీవు క్రుద్ధుడైతే మహాభయం దానిని ఆవరించును. సర్వ భయములను తొలగించువాడు నీవొక్కడివే.
Verse 21
देवानां मानुषाणां च सर्वभूतसुखावह: । त्रिभिविक्रमणैर्देव त्रयो लोकास्त्वया हृता:
ఉత్తంకుడు అన్నాడు—ఓ దేవా! మీరు దేవతలకు, మనుష్యులకు, సమస్త ప్రాణులకు సుఖాన్ని ప్రసాదించేవారు. బలిచక్రవర్తి దానాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని మీరు కేవలం మూడు అడుగులతోనే మూడు లోకాలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు.
Verse 22
असुराणां समृद्धानां विनाशश्व त्वया कृत: । तव विक्रमणैदेवा निर्वाणमगमन् परम्,आपने समृद्धिशाली असुरोंका संहार किया है। आपके ही पराक्रमसे देवता परम सुख- शान्तिके भागी हुए हैं
మీరు సమృద్ధిశాలులైన అసురులను సంహరించారు. మీ పరాక్రమబలంతో దేవతలు పరమ శాంతిని పొందారు—భయముక్తులై తమ ధర్మసిద్ధ హక్కును తిరిగి స్థాపించారు.
Verse 23
पराभूताश्र दैत्येन्द्रास्त्वयि क्रुद्धे महाद्युते | त्वं हि कर्ता विकर्ता च भूतानामिह सर्वश:
ఓ మహాతేజస్వీ! మీరు క్రోధించినప్పుడు దైత్యేంద్రులూ పరాభవం చెందుతారు. ఎందుకంటే ఈ లోకంలో సమస్త భూతాలకు సర్వవిధాల కర్తా, సంహర్తా మీరు మాత్రమే.
Verse 24
एवं स्तुतो हृषीकेश उत्तड़केन महात्मना
ఈ విధంగా మహాత్ముడైన ఉత్తంకుడు స్తుతించగా హృషీకేశుడు (శ్రీకృష్ణుడు) ఆ భక్తి-స్తుతిని స్వీకరించాడు.
Verse 25
उत्तड्ुक उवाच पर्याप्तो मे वरो होष यदहं दृष्टवान् हरिम्
ఉత్తంకుడు అన్నాడు—ఓ హోషా! నాకు వరం చాలును; ఎందుకంటే నేను హరిని దర్శించాను.
Verse 26
विष्णुरुवाच प्रीतस्तेडहमलौल्येन भकक्त्या तव च सत्तम
విష్ణువు పలికెను—హే సద్గుణశ్రేష్ఠా! నీ లోభరాహిత్యముచేతను, నీ భక్తిచేతను నేను నీపై ప్రసన్నుడనయ్యాను.
Verse 27
मार्कण्डेय उवाच एवं स छन््द्यमानस्तु वरेण हरिणा तदा
మార్కండేయుడు పలికెను—ఇట్లా ఆ సమయంలో అతడు, హరిణము ఇచ్చెదనని చెప్పిన వరముచేత ప్రేరేపింపబడి ప్రలోభింపబడి, ప్రతిఫల ఆశతో బుద్ధి స్థిరపరచుకొని ముందుకు లాగబడెను.
Verse 28
यदि मे भगवन् प्रीत: पुण्डरीकनिभेक्षण,“भगवन्! कमलनयन! यदि आप मुझपर प्रसन्न हैं तो मेरी बुद्धि सदा धर्म, सत्य और इन्द्रियनिग्रहमें लगी रहे। मेरे स्वामी! आपके भजनका मेरा अभ्यास सदा बना रहे"
మార్కండేయుడు పలికెను—హే భగవన్, కమలనయనా! మీరు నాపై ప్రసన్నులైతే, నా బుద్ధి సదా ధర్మములోను సత్యములోను, ఇంద్రియనిగ్రహములోను నిమగ్నమై ఉండుగాక. హే నా స్వామీ! మీ భజన-స్మరణల అభ్యాసము నాకు ఎప్పటికీ నిలిచిపోకూడదు.
Verse 29
धर्मे सत्ये दमे चैव बुद्धिर्भवतु मे सदा । अभ्यासश्न भवेद् भक्त्या त्वयि नित्यं ममेश्वर
ధర్మములోను సత్యములోను, దమములోను నా బుద్ధి సదా స్థిరమగుగాక; హే నా స్వామీ, మీయందు భక్తితో నా ఉపాసనాభ్యాసము నిత్యము కొనసాగుగాక.
Verse 30
श्रीभगवानुवाच सर्वमेतद्धि भविता मत्प्रसादात् तव द्विज । प्रतिभास्यति योगश्न येन युक्तो दिवौकसाम्
శ్రీభగవానుడు పలికెను—హే ద్విజా! నా ప్రసాదముచేత ఇవన్నీ నీకు నిశ్చయంగా సిద్ధించును. మరియు ఆ యోగమును కూడా నీవు స్పష్టముగా గ్రహించెదవు; దానితో యుక్తుడై నీవు దేవుల స్థితిని పొందెదవు.
Verse 31
उत्सादनार्थ लोकानां धुन्धुर्नाम महासुर:
మార్కండేయుడు పలికెను—లోకాలను నాశనం చేయుటకై ధుంధు అనే మహాసురుడు ఉండెను।
Verse 32
राजा हि वीर्यवांस्तात इक्ष्वाकुरपराजित:
మార్కండేయుడు పలికెను—ప్రియ శిశువా! ఇక్ష్వాకు వంశంలో బృహదశ్వ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడైన, మహాపరాక్రమశాలి, ఎవరికీ అపరాజితుడైన రాజు ఉద్భవించును. అతని కుమారుడు పవిత్రాచారుడు, ఇంద్రియనిగ్రహముగలవాడు, కువలాశ్వ అనే పేరుతో ఖ్యాతి పొందును।
Verse 33
बृहदश्च इति ख्यातो भविष्यति महीपति: । तस्य पुत्र: शुचिर्दान्त: कुवलाश्व इति श्रुतः
బృహదశ్వ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడైన రాజు అవుతాడు. అతని కుమారుడు శుచియూ ఇంద్రియనిగ్రహముగలవాడై కువలాశ్వ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి పొందుతాడు।
Verse 34
स योगबलमास्थाय मामकं पार्थिवोत्तम: । शासनात् तव विद्रर्षे धुन्धुमारो भविष्यति । एवमुक्त्वा तु त॑ विप्रं विष्णुरन्तरधीयत
బ్రహ్మర్షీ! నీ ఆజ్ఞచేత ఆ నృపశ్రేష్ఠుడు నా యోగబలాన్ని ఆశ్రయించి ధుంధు రాక్షసుని సంహరించి లోకంలో ‘ధుంధుమార’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి పొందును. ఇలా ఆ విప్రునితో చెప్పి భగవాన్ విష్ణువు అంతర్ధానమయ్యెను।
Verse 200
इस प्रकार श्रीमह्या भारत वनप्वके अन्तर्गत मार्कण्डेययमास्यापर्वमें दानमाहात्म्यविषयक दो सौवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత వనపర్వాంతర్గత మార్కండేయ-సమాస్యాపర్వములో దానమాహాత్మ్యవిషయక రెండువందవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 233
आराधयित्वा त्वां देवा: सुखमेधन्ति सर्वश: । महाद्युते! आपके रुष्ट होनेसे ही दैत्यराज देवताओंके सामने पराजित हो जाते हैं। आप इस जगतके सम्पूर्ण प्राणियोंकी सृष्टि तथा संहार करनेवाले हैं। प्रभो! आपकी आराधना करके ही सम्पूर्ण देवता सुख एवं समृद्धि-लाभ करते हैं
మహాద్యుతీ! నిన్ను ఆరాధించినప్పుడే దేవతలు అన్ని విధాలా సుఖసంపదలను పొందుతారు. నీవు రుష్టుడైతే దైత్యరాజులు దేవతల ఎదుట పరాజయాన్ని పొందుతారు. ఈ జగత్తులోని సమస్త ప్రాణుల సృష్టి సంహారాలు నీవే చేయువాడవు. ప్రభో! నీ ఉపాసన ద్వారానే దేవగణము సుఖసమృద్ధిని పొందుతుంది.
Verse 243
उत्तड़कमब्रवीद् विष्णु: प्रीतस्ते5हं वरं वृणु । महात्मा उत्तड़कके इस प्रकार स्तुति करनेपर सम्पूर्ण इन्द्रियोंके प्रेरक भगवान् विष्णुने उनसे कहा--'सहर्ष! मैं तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ। तुम कोई वर माँगो”
ఉత్తడకుడు ఈ విధంగా స్తుతించగా, సమస్త ఇంద్రియాలకు ప్రేరకుడైన భగవాన్ విష్ణువు అతనితో ఇలా అన్నాడు— “సహర్ష! నేను నీపై అత్యంత ప్రసన్నుడను; ఒక వరం కోరుకో.”
Verse 253
पुरुष शाश्व॒तं दिव्यं स्रष्टारं जगत: प्रभुम् । उत्तड़कने कहा--भगवन्! समस्त संसारकी सृष्टि करनेवाले दिव्य सनातन पुरुष आप सर्वशक्तिमान् श्रीहरिका जो मुझे दर्शन मिला, यही मेरे लिये सबसे महान् वर है
ఉత్తడకుడు అన్నాడు— “భగవన్! జగత్తు సృష్టికర్తయైన దివ్య సనాతన పురుషా, సర్వశక్తిమాన్ శ్రీహరీ! నాకు లభించిన నీ దర్శనమే నా కోసం అత్యుత్తమ వరం.”
Verse 266
अवश्यं हि त्वया ब्रह्मन् मत्तो ग्राह्मो वरो द्विज । भगवान् विष्णु बोले--सज्जनशिरोमणे! मैं तुम्हारी लोभशून्यता एवं उत्तम भक्तिसे तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ। ब्रह्मन! तुम्हें मुझसे कोई वर अवश्य लेना चाहिये
భగవాన్ విష్ణువు అన్నాడు— “సజ్జనశిరోమణీ! నీ లోభరహితత్వం, ఉత్తమ భక్తి చూసి నేను అత్యంత ప్రసన్నుడను. కాబట్టి, బ్రాహ్మణా! నన్ను నుండి నీవు తప్పక ఒక వరం కోరాలి.”
Verse 303
त्रयाणामपि लोकानां महत् कार्य करिष्यसि । श्रीभगवान् बोले--ब्रह्मन! मेरी कृपासे यह सब कुछ तुम्हें प्राप्त हो जायगा। इसके सिवा तुम्हारे हृदयमें उस योगविद्याका प्रकाश होगा जिससे युक्त होकर तुम देवताओं तथा तीनों लोकोंका महान् कार्य सिद्ध कर सकोगे
శ్రీభగవాన్ అన్నాడు— “బ్రాహ్మణా! నా కృపవల్ల ఇవన్నీ నీకు లభిస్తాయి. అంతేకాదు, నీ హృదయంలో యోగవిద్య యొక్క ప్రకాశం ఉదయిస్తుంది; దానితో యుక్తుడై నీవు దేవతలకూ, మూడు లోకాలకూ మహత్తర కార్యాన్ని సాధించగలవు.”
Verse 313
तपस्यति तपो घोरं शृणु यस्तं हनिष्यति । विप्रवर! धुन्धु नामसे प्रसिद्ध एक महान् असुर है
మార్కండేయుడు పలికెను—అతడు ఘోర తపస్సు చేస్తున్నాడు; విను, అతనిని ఎవరు సంహరిస్తారో. ఓ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా! ధుంధు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడైన మహా అసురుడు మూడు లోకాలను నాశనం చేయుటకై తీవ్రమైన తపస్సు చేస్తున్నాడు. ఆ మహా దానవుని వధించు వీరుని పరిచయాన్ని నేను చెప్పుచున్నాను—విను.
Verse 2031
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि धुन्धुमारोपाख्याने एकाधिकद्विशततमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారతం వనపర్వములో, మార్కండేయ-సమాస్యాపర్వాంతర్గత ధుంధుమారోపాఖ్యానములో ద్విశత ద్వితీయ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Verse 2736
उत्तड़क: प्राञ्जलियरतव्रे वरं भरतसत्तम । मार्कण्डेयजी कहते हैं--भरतश्रेष्ठ इस प्रकार भगवान् विष्णुके द्वारा वर लेनेके लिये आग्रह होनेपर उत्तड्कने हाथ जोड़कर इस प्रकार वर माँगा
మార్కండేయుడు పలికెను—ఓ భరతశ్రేష్ఠా! భగవాన్ విష్ణువు ఉత్తంకుని వరం కోరుమని ప్రేరేపించినప్పుడు, ఉత్తంకుడు అంజలి ఘటించి ఈ విధంగా వరం కోరెను.
Frequently Asked Questions
The risk is cognitive and ethical drift: when mind follows roaming senses, discernment is ‘carried away,’ producing error and harmful outcomes; disciplined restraint is prescribed as prevention.
Cosmology and ethics are linked: understanding element-qualities and the manifest/unmanifest distinction supports a practice of indriya-dhāraṇa, presented as the operative basis of tapas and stable well-being.
A direct phalaśruti formula is not stated; however, the chapter explicitly frames a result: regulated senses lead to siddhi-like stability and ‘dhyānaja phala’ (a meditation-born outcome), while unregulated engagement leads to doṣa (fault) and suffering.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.