Mahabharata 3.201.4736 — Vana Parva, Adhyaya 201, Shloka 4736
Dharma-vyādha’s Analysis of Moral Decline and the Mahābhūta–Guṇa Schema (धर्मव्याधोपदेशः)
विश्रमेद् यत्र वै श्रान्त: पुरुषो5ध्वनि कर्शित: । उसके मार्ममें जलरहित शून्य आकाशमात्र है। वह देखनेमें बड़ा भयानक और दुर्गम है। वहाँ न तो वृक्षोंकी छाया है
viśramed yatra vai śrāntaḥ puruṣo 'dhvani karśitaḥ |
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—అది ప్రయాణంతో క్షీణించి అలసిపోయిన మనిషి విశ్రాంతి కోరుకునే స్థలం. కానీ అక్కడ నీరు లేదు—ఆకాశంలా శూన్యంగా విస్తరించిన ప్రదేశమే. అది చూడటానికి భయంకరమూ, దాటటానికి దుర్గమమూ; అక్కడ చెట్ల నీడ లేదు, నీరు లేదు, మార్గశ్రమతో అలసిన జీవి క్షణమైనా ఆగి విశ్రమించగల చోటు కూడా లేదు.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage underscores the ethical and psychological reality of travel and exile: hardship strips away comforts, testing endurance and resolve. It highlights how the wilderness can become a moral proving-ground where perseverance and restraint are required when even basic refuge—shade, water, rest—is absent.
Vaiśampāyana describes a frightening, difficult stretch of terrain encountered in the forest context: a barren expanse lacking water and shelter, where a weary traveller finds no place to rest. The description intensifies the sense of danger and deprivation characteristic of the Vana Parva’s wilderness episodes.
Ask anything about this verse
Curious about the meaning, context, or a word? Ask, and continue the conversation in the Vedapath app.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.