Adhyaya 190
अध्याय १९० — वामदेव-वाम्य-वृत्तान्तः (The Vāmadeva Horses Episode and the Ethics of Promise)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya-upākhyāna (Exempla on Truth, Vows, and Consequence)
Vaiśaṃpāyana reports that a Pāṇḍava requests Mārkaṇḍeya to speak further, and Mārkaṇḍeya begins an illustrative account. A king, entering a charming forest-lake, sees a striking maiden gathering flowers and singing. She identifies herself simply as a maiden and states she can be obtained only ‘by a condition’ (samaya), which the king accepts; she later disappears after descending into a well/pond, leaving the king searching in vain. In grief and anger, the king initiates a severe frog-killing campaign, believing frogs responsible for his loss. The frog-king Āyu, disguised as an ascetic, intervenes and explains that the maiden Suśobhanā is his daughter and has deceived many kings; he gives her to the king and pronounces a lineage consequence tied to her prior untruthfulness. The narrative then shifts to a second dharma-test: during a hunt, the king seeks swift horses and learns of Vāmadeva’s famed pair. Vāmadeva lends them on the explicit condition of prompt return after the task. The king later resolves not to return them, prompting Vāmadeva’s demand and a charged exchange that frames vow-breaking as a grave fault with cosmic-legal repercussions. Coercive pressures and escalating threats culminate in the king’s entanglement in wrongdoing; resolution is achieved through prescribed expiatory action and the queen/princess’s intercession, after which the king returns the horses and is released from culpability. The chapter’s thematic center is the binding nature of promises, the danger of desire-driven judgment, and the corrective role of ascetic authority in re-aligning royal power with dharma.
Chapter Arc: वन के एकांत में तपस्वी ब्रह्मर्षि (विप्रर्षि) पितृ-भक्ति और कठोर ब्रह्मचर्य के बल पर दिव्य साक्षात्कार की देहरी पर खड़ा है—और स्वयं नारायण उसके सामने प्रकट होकर उसके तप का कारण बताते हैं। → देवता-कार्य की सिद्धि हेतु भगवान अपने स्वरूप-रहस्य का विस्तार करते हैं: ‘नारा’ (जल) का नामकरण, ‘नारायण’ की व्युत्पत्ति, जगत् के पंचमहाभूत और स्थावर-जंगम का उद्गम-लय—और यह भी कि वही वसन, शयन, विलय तथा संवर्तक अग्नि हैं। श्रोता का विस्मय बढ़ता है; वह समस्त लोकों को देखकर भी अर्थ-ग्रहण में डगमगाता है। → नारायण का विराट्-घोष: ‘मत्तः प्रादुर्भवन्त्येते मामेव प्रविशन्ति च’—समस्त वेद, वर्ण-व्यवस्था, पंचमहाभूत, त्रैलोक्य और प्रलय-चक्र सब उसी से निकलते और उसी में लीन होते हैं; सहस्र युगों के अंत में होने वाले प्रलय का अधिपति वही शंख-चक्र-गदा-धारी विश्वात्मा है। → भगवान श्रोता की पितृभक्ति, शरणागति और ब्रह्मचर्य की प्रशंसा कर उसे ‘श्रेय’ और ‘सुखोदय’ का आश्वासन देते हैं—यह ज्ञान-प्रकाश केवल विस्मय नहीं, साधक के कल्याण का साधन है। → नारायण के इस विराट्-तत्त्व के बाद श्रोता के लिए अगला प्रश्न उभरता है—इस ज्ञान का आचरण-रूप क्या है, और लोक-धर्म के भीतर इसका प्रयोग कैसे हो?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल १४४ श्लोक हैं) हि आय ० (0) हि २ 7 -अट्टमन्नं शिवो वेदो ब्राह्मणाश्व चतुष्पथा: | केशो भगं समाख्यातं शूलं तद् विक्रयं विदु: ।।
భగవానుడు పలికెను—హే విప్రా! దేవతలకైనా నా తత్త్వం యథార్థంగా తెలియదు. అయితే నీపై స్నేహంతో, నేను ఈ జగత్తును ఎలా సృష్టిస్తానో చెప్పుదును.
Verse 2
पितृभक्तो$सि विप्रर्षे मां चैव शरणं गत: । ततो दृष्टो$स्मि ते साक्षाद् ब्रह्मचर्य च ते महत्
హే విప్రర్షీ! నీవు పితృభక్తుడవు, అలాగే నా శరణు కూడా పొందావు. అందుకే నేను నీకు సాక్షాత్తుగా దర్శనమిచ్చాను; నీ మహత్తర బ్రహ్మచర్యాచరణ కూడా దీనికి కారణమైంది.
Verse 3
अपां नारा इति पुरा संज्ञाकर्म कृतं मया | तेन नारायणो&प्युक्तो मम तत् त्वयनं सदा
దేవుడు పలికెను—పూర్వకాలంలో జలాలకు ‘నారా’ అనే నామాన్ని నేనే నియమించాను. ఆ ‘నారా’యే నిత్యం నా అయనం (ఆశ్రయస్థానం) కనుక నేను ‘నారాయణుడు’ అని ప్రసిద్ధుడను.
Verse 4
अहं नारायणो नाम प्रभव: शाश्वृतो5व्यय: । विधाता सर्वभूतानां संहर्ता च द्विजोत्तम
దేవుడు పలికెను—నేను ‘నారాయణుడు’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడను; నేనే సమస్తానికి మూలము, శాశ్వతుడను, అవ్యయుడను. ఓ ద్విజోత్తమా! సమస్త భూతాలకు విధాతనూ, ప్రళయంలో సంహర్తనూ నేనే.
Verse 5
अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शक्रश्नाहं सुराधिप: । अहं वैश्रवणो राजा यम: प्रेताधिपस्तथा
నేనే విష్ణువును, నేనే బ్రహ్మను, నేనే దేవాధిపతి శక్రుడు (ఇంద్రుడు). నేనే రాజ వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు), అలాగే ప్రేతాధిపతి యముడును కూడా నేనే.
Verse 6
अहं शिवश्न सोमश्ष॒ कश्यपो5थ प्रजापति: । अहं धाता विधाता च यज्ञश्षाहं द्विजोत्तम,विप्रवर! मैं ही शिव, चन्द्रमा, प्रजापति कश्यप, धाता, विधाता और यज्ञ हूँ
ఓ ద్విజోత్తమా! నేనే శివుడను, నేనే సోముడు (చంద్రుడు), అలాగే నేనే ప్రజాపతి కశ్యపుడు. నేనే ధాత, విధాత; నేనే యజ్ఞము కూడా.
Verse 7
अग्निरास्यं क्षिति: पादौ चन्द्रादित्यौ च लोचने । द्यौर्मूर्धा खं दिश: श्रोत्रे तथा5प: स्वेदसम्भवा:
అగ్ని నా ముఖము, భూమి నా పాదములు, చంద్రుడు సూర్యుడు నా నేత్రములు. ద్యులోకం నా శిరస్సు; ఆకాశమూ దిక్కులూ నా చెవులు; జలమైతే నా స్వేదమునుండి ఉద్భవించింది.
Verse 8
सदिशं च नभ: कायो वायुर्मनसि मे स्थित: । मया क्रतुशतैरिष्टं बहुभि: स्वाप्तदक्षिणै:
దిక్కులతో కూడిన ఆకాశమే నా దేహము; వాయువు నా మనస్సులో స్థితమై ఉన్నది. సముచితంగా ప్రసాదించిన విస్తార దక్షిణలతో నేను అనేక శత యజ్ఞములను ఆచరించితిని.
Verse 9
यजन्ते वेदविदुषो मां देवयजने स्थितम् । पृथिवयां क्षत्रियेन्द्राश्न पार्थिवा: स्वर्गकाड्क्षिण:
వేదవిదులు బ్రాహ్మణులు దేవయజ్ఞంలో స్థితమైన నన్ను—యజ్ఞపురుషుని—యజిస్తారు. ఈ భూమిపై స్వర్గాకాంక్ష గల క్షత్రియేంద్రులు, రాజులూ యజ్ఞముల ద్వారా నన్ను పూజిస్తారు. మరియు నేనే శేషుడై ఈ వసుంధరను ధరిస్తాను.
Verse 10
यजन्ते मां तथा वैश्या: स्वर्गलोकजिगीषया । चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेरुमन्दर भूषणाम्
అలాగే వైశ్యులు కూడా స్వర్గలోకాన్ని జయించాలనే కోరికతో నన్ను యజిస్తారు—నాలుగు సముద్రాల వరకు విస్తరించిన, మేరు-మందరాలతో అలంకృతమైన (అటువంటి) ఐశ్వర్యాన్ని ఆశిస్తూ.
Verse 11
वाराहं रूपमास्थाय मयेयं जगती पुरा
ఓ విప్రవరా! పూర్వకాలంలో ఈ భూమి జలంలో మునిగినప్పుడు, నేను వరాహరూపం ధరించి బలంతో దానిని జలముల నుండి పైకి ఎత్తితిని. ఓ విద్వన్మహాశయా! నేనే బడవాముఖ అగ్నిగా మారి నిత్యం సముద్రజలాన్ని పానము చేసి, ఆ జలాన్నే మళ్లీ వర్షరూపంగా కురిపిస్తాను. బ్రాహ్మణుడు నా ముఖము; క్షత్రియులు నా రెండు భుజాలు; వైశ్యులు నా రెండు తొడలుగా స్థితులై ఉన్నారు.
Verse 12
मज्जमाना जले विप्र वीयेणासीत् समुद्धृता । अग्निश्च वडवावक्त्रो भूत्वाहं द्विजसत्तम
ఓ విప్రా! భూమి జలంలో మునిగిపోతుండగా, నేను నా పరాక్రమంతో దానిని పైకి ఎత్తితిని. ఓ ద్విజసత్తమా! నేనే వడవాముఖ అగ్నిగా మారి నిత్యం సముద్రజలాన్ని పానము చేసి, ఆ జలాన్నే మళ్లీ వర్షరూపంగా కురిపిస్తాను.
Verse 13
पिबाम्यप: सदा दिद्वंस्ताश्वैवं विसृजाम्यहम् । ब्रह्म वक्त्र॑ भुजौ क्षत्रमूरू मे संस्थिता विश:
దేవుడు పలికెను—నేను నిత్యం జలములను పానము చేసి, అదే విధముగా వాటిని మరల విడుదల చేయుదును. బ్రాహ్మణుడు నా ముఖము; క్షత్రియులు నా రెండు భుజములు; వైశ్యులు నా తొడలుగా స్థితులై యున్నారు.
Verse 14
पादौ शूद्रा भवन्तीमे विक्रमेण क्रमेण च । ऋग्वेद: सामवेदश्च यजुर्वेदो5प्यथर्वण:
నా పాదములు శూద్రులని చెప్పబడును—విక్రమించి ముందుకు సాగుట, క్రమముగా అడుగులు వేయుట అనే క్రియలవలన. అలాగే వేదములు—ఋగ్వేదము, సామవేదము, యజుర్వేదము మరియు అథర్వవేదము.
Verse 15
यतय: शान्तिपरमा यतात्मानो बुभुत्सव:
దేవుడు పలికెను—శాంతినే పరమ లక్ష్యముగా గల యతులు, ఆత్మసంయములు, తత్త్వజ్ఞాన జిజ్ఞాసువులు—ఆ జ్ఞానులు నిత్యం నన్నే ధ్యానించి నన్నే ఉపాసించుదురు.
Verse 16
कामक्रोधद्वेषमुक्ता नि:संगा वीतकल्मषा: । सत्त्वस्था निरहड्कारा नित्यमध्यात्मकोविदा:
కామము, క్రోధము, ద్వేషము నుండి విముక్తులై, నిరాసక్తులై, కల్మషరహితులై, సత్త్వములో స్థితులై, నిరహంకారులై, నిత్యం అధ్యాత్మవిచక్షణులై ఉన్నవారే—ఆత్మసంయమము, అంతర్జ్ఞానము యొక్క ఆదర్శములు.
Verse 17
अहं संवर्तको वदह्विरहं संवर्तकोडनल:
దేవుడు పలికెను—నేనే సంభర్తక అగ్ని, నేనే సంభర్తక అనలము; నేనే సంభర్తక సూర్యుడు, నేనే సంభర్తక వాయువు. ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, ఆకాశములో కనిపించు నక్షత్రములన్నిటిని నా రోమకూపములుగా తెలుసుకొనుము. రత్నాకర సముద్రమును మరియు నాలుగు దిక్కులను నా వస్త్రము, నా శయ్య, నా నివాసస్థానముగా గ్రహించుము. దేవతల కార్యసిద్ధి కొరకు నేనే వీటిని వేర్వేరు రూపములలో సృజించితిని.
Verse 18
अहं संवर्तकः सूर्यस्त्वहं संवर्तकोडनिल: । तारारूपाणि दृश्यन्ते यान्येतानि नभस्तले
దేవుడు పలికెను—నేనే సంవర్తక సూర్యుడను; నేనే సంవర్తక వాయువును. ఆకాశగర్భంలో నక్షత్రరూపాలుగా కనిపించేవన్నీ నా స్వరూపప్రకాశాలేనని తెలుసుకో.
Verse 19
मम वै रोमकूपाणि विद्धि त्वं द्विजसत्तम । रत्नाकरा: समुद्राश्व॒ सर्व एव चतुर्दिशम्
దేవుడు పలికెను—ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, ఇవి నిశ్చయంగా నా రోమకూపాలేనని తెలుసుకో. రత్నాకర సముద్రాలు మరియు నాలుగు దిక్కులు—అవి కూడా నావే; అవే నా ఆవరణమూ, నివాసవిస్తారమూ.
Verse 20
वसनं शयनं चैव विलयं चैव विद्धि मे । मयैव सुविभक्तास्ते देवकार्यार्थसिद्धये
దేవుడు పలికెను—సముద్రం మరియు నాలుగు దిక్కులు నా వస్త్రము, నా శయ్య, నా నివాసస్థానమని తెలుసుకో. దేవకార్యసిద్ధి కొరకు నేనే వాటిని సువిభక్తంగా ఏర్పాటు చేసితిని.
Verse 21
साधुशिरोमणे! काम, क्रोध, हर्ष, भय और मोह--इन सभी विकारोंको मेरी ही रोमावली समझो
ఓ సాధుశిరోమణీ! కామం, క్రోధం, హర్షం, భయం, మోహం—ఈ వికారాలన్నిటినీ నా రోమావళిరూపములుగా తెలుసుకో.
Verse 22
प्राप्रुवन्ति नरा विप्र यत् कृत्वा कर्म शो भनम् । सत्यं दानं तपश्चोग्रमहिंसा चैव जन्तुषु
దేవుడు పలికెను—ఓ విప్రా! శుభకర్మలను ఆచరించి మనుష్యులు క్షేమాన్ని పొందుతారు. సత్యం, దానం, ఘోర తపస్సు, జీవుల పట్ల అహింస—ఇవి అన్నీ నా విధానమునుండి పుట్టినవే, నా లోనే సంచరిస్తాయి. నేను సమస్త ప్రాణుల్లో జ్ఞానాన్ని ప్రకాశింపజేసినప్పుడే వారు ప్రయత్నశీలులవుతారు; లేకపోతే తమ స్వేచ్ఛమాత్రంతో ఏదీ సాధించలేరు.
Verse 23
काम क्रोधं च हर्ष च भयं मोहं तथैव च । ममैव विद्धि रोमाणि सर्वाण्येतानि सत्तम
దేవుడు పలికెను—హే సత్తమా! కామము, క్రోధము, హర్షము, భయము, మోహము—ఇవన్నీ నా దేహరోమములవలెనే అని తెలుసుకొనుము. నా విధానముచేతనే అవి స్థాపింపబడి నా సత్తలోనే సంచరిస్తున్నవి. నేను ప్రాణులలో జ్ఞానమును ప్రకటించినప్పుడే వారు క్రియాశీలులగుదురు; లేనియెడల స్వేచ్ఛచేత ఏదియు చేయలేరు.
Verse 24
सम्यग् वेदमधीयाना यजन्ते विविधैर्मखै: । शान्तात्मानो जितक्रोधा: प्राप्रुवन्ति द्विजातय:
దేవుడు పలికెను—వేదమును సమ్యక్గా అధ్యయనం చేసి, శాంతచిత్తులై, క్రోధమును జయించిన ద్విజులు నానావిధ యజ్ఞములచేత నన్ను ఆరాధిస్తారు; వారే నన్ను పొందుదురు.
Verse 25
प्राप्तुंन शक्यो यो विद्वन् नरैर्दुष्कृतकर्मभि: । लोभाभिभूतै: कृपणैरनार्यरकृतात्मभि:
దేవుడు పలికెను—హే విద్వన్! దుష్కర్మములలో నిమగ్నులై, లోభముచేత ఆవరించబడి, కృపణులై, అనార్యులై, అజితాత్ములైన మనుష్యులు పొందలేని ఆ మహాఫలము నేనే అని తెలుసుకొనుము. యోగసేవిత మార్గము నేనే; శుద్ధాంతఃకరణులకైతే నేను సులభము, విమూఢులకైతే సర్వథా దుర్లభము.
Verse 26
तं॑ मां महाफलं विद्धि नराणां भावितात्मनाम् | सुदुष्प्रापं विमूढानां मार्ग योगैर्निषेवितम्
భావితాత్ములైన మనుష్యులకు ఆ మహాఫలము నేనే అని తెలుసుకొనుము. విమూఢులకు నేను అత్యంత దుష్ప్రాప్యుడను; యోగములచేత నిషేవింపబడే మార్గము నేనే.
Verse 27
यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिर्भवति सत्तम | अभ्युत्थानमधर्मस्य तदा55त्मानं सृजाम्यहम्
దేవుడు పలికెను—హే సత్తమా! ధర్మహాని కలిగినప్పుడల్లా, అధర్మము బలపడినప్పుడల్లా, అప్పుడప్పుడే నేను నన్ను నేనే ప్రకటించుకొనుచున్నాను. హింసాప్రియ దైత్యులు దేవశ్రేష్ఠులకైనా అవధ్యులైపోయి, భయంకర రాక్షసులు లోకమున జన్మించి పీడించసాగినప్పుడు, నేను పుణ్యాత్ముల గృహములలో మానవదేహమును ధరించి అవతరిస్తాను; ఆ దైత్య-రాక్షసుల సమస్త ఉపద్రవమును శమింపజేస్తాను.
Verse 28
दैत्या हिंसानुरक्ताश्न अवध्या: सुरसत्तमै: । राक्षसाश्षापि लोकेड5स्मिन् यदोत्पत्स्यन्ति दारुणा:
దేవుడు పలికెను—హింసాప్రియులైన దైత్యులు శ్రేష్ఠ దేవతలకైనా వధించలేనివారైపోయి, ఈ లోకంలో భయంకర రాక్షసులు పుట్టి ప్రజలను పీడించసాగినప్పుడు, నేను ధర్మాత్ముల గృహాలలో మానవదేహంలో ప్రవేశించి అవతరిస్తాను; ఆ దైత్య-రాక్షసుల సమస్త ఉపద్రవాన్ని శమింపజేస్తాను।
Verse 29
तदाहं सम्प्रसूयामि गृहेषु शुभकर्मणाम् । प्रविष्टो मानुषं देहं सर्व प्रशमयाम्पहम्
అందుకే నేను శుభకర్మపరులైన సజ్జనుల గృహాలలో జన్మిస్తాను. మానవదేహంలో ప్రవేశించి సమస్త కల్లోలాన్ని శమింపజేస్తాను।
Verse 30
सृष्टवा देवमनुष्यांस्तु गन्धर्वोरगराक्षसान् । स्थावराणि च भूतानि संहराम्यात्ममायया
నేనే నా మాయాశక్తితో దేవతలు, మనుష్యులు, గంధర్వులు, నాగులు, రాక్షసులు మరియు స్థావర భూతాలను సృష్టిస్తాను; కాలం వచ్చినప్పుడు నా మాయ ద్వారానే వాటిని లయింపజేస్తాను।
Verse 31
कर्मकाले पुनर्देहमविचिन्त्यं सृजाम्पहम् । आविव्य मानुषं देहं मर्यादाबन्धकारणात्
కార్యకాలం నియతమైనప్పుడు నేను మళ్లీ అచింత్య స్వరూపమైన దేహాన్ని ప్రదర్శిస్తాను; మర్యాద (ధర్మసీమ) స్థాపన మరియు రక్షణ కోసం మానవదేహంలో ప్రవేశించి అవతరిస్తాను।
Verse 32
श्वेत: कृतयुगे वर्ण: पीतस्त्रेतायुगे मम । रक्तो द्वापरमासाद्य कृष्ण: कलियुगे तथा,सत्ययुगमें मेरे शरीरका रंग श्वेत, त्रेतामें पीला, द्वापरमें लाल और कलियुगमें काला होता है
కృతయుగంలో నా వర్ణం శ్వేతం, త్రేతాయుగంలో పీతం, ద్వాపరయుగానికి చేరితే రక్తం, అలాగే కలియుగంలో కృష్ణం అవుతుంది।
Verse 33
त्रयो भागा हुधर्मस्य तस्मिन् काले भवन्ति च । अन्तकाले च सन्प्राप्ते कालो भूत्वातिदारुण:
దేవుడు పలికెను— ఆ సమయంలో ధర్మానికి చెందిన మూడు భాగాలు ప్రబలంగా ప్రత్యక్షమవుతాయి. అంత్యక్షణం సమీపించినప్పుడు కాలమే అత్యంత భయంకరమై మారుతుంది.
Verse 34
अहं त्रिवर्त्मा विश्वात्मा सर्वतोकसुखावह:
దేవుడు పలికెను— నేనే త్రివిధ మార్గము, విశ్వాత్మను, సమస్త లోకాలకు సుఖప్రదాతను. సమస్త సృష్టికి కారణము నేనే—సర్వవ్యాపి, అనంతుడు, ఇంద్రియాల నియంత, మహాపరాక్రమశాలి. ఓ బ్రాహ్మణా, సమస్త భూతాల సంహారకమై, సమస్త లోకాలను కార్యప్రవృత్తికి ప్రేరేపించే ఈ అవ్యక్త కాలచక్రాన్ని నడిపించేది నేనే ఒక్కడను. ఓ మునిశ్రేష్ఠా, ఈ విధంగా నా స్వరూపభూతమైన ఆత్మ సమస్త ప్రాణుల హృదయాలలో సర్వత్ర సమ్యగ్గా స్థితమై ఉన్నది; అయినా, ఓ విప్రవరా, నన్ను యథార్థంగా ఎవరూ ఎరుగరు.
Verse 35
आविर्भू: सर्वगोडनन्तो हृषीकेश उरुक्रम: । कालचक्रं नयाम्येको ब्रह्मन्नहमरूपकम्
దేవుడు పలికెను— నేను ప్రత్యక్షుడను, సర్వవ్యాపిని, అనంతుడను—హృషీకేశుడను, ఇంద్రియాధిపతిని, ఉరుక్రముడను, మహాపరాక్రమశాలిని. ఓ బ్రాహ్మణా, రూపరహితమైన కాలచక్రాన్ని—అది సమస్తులను కార్యప్రవృత్తికి నడిపి, సమస్త ప్రాణుల లయాన్ని కలిగించేది—నేను ఒక్కడే నడుపుతాను.
Verse 36
शमन सर्वभूतानां सर्वलोककृतोद्यमम् | एवं प्रणिहित: सम्यड् ममात्मा मुनिसत्तम | सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश्चन
దేవుడు పలికెను— నేను సమస్త భూతాల శమనకర్తను, నియమకర్తను; సమస్త లోకాలను కార్యోద్యోగంలో ప్రవృత్తి చేయువాడను. ఓ మునిసత్తమా, ఈ విధంగా నా ఆత్మ సమ్యగ్గా స్థితమై ఉన్నది. అయినా, ఓ విప్రేంద్రా, సమస్త ప్రాణులలో నివసించినప్పటికీ నన్ను ఎవరూ ఎరుగరు.
Verse 37
सर्वलोके च मां भक्ता: पूजयन्ति च सर्वश: । यच्च किंचित् त्वया प्राप्तं मयि क्लेशात्मकं द्विज
దేవుడు పలికెను— సమస్త లోకాలలో నా భక్తులు అన్ని విధాలుగా నన్ను పూజిస్తారు. ఓ ద్విజా, నన్ను చేరుటకు నీవు అనుభవించిన కష్టమంతా నిశ్చయంగా నీ భవిష్యత్ క్షేమసుఖాలకు సాధనమగును. ఓ అనఘా, లోకంలో నీవు చూచిన స్థావర-జంగమములన్నిటిలోనూ, అక్కడక్కడా అదే రూపంలో నా భూతభావనమైన ఆత్మనే ప్రత్యక్షమైంది. సమస్త లోకాల పితామహుడైన బ్రహ్మా నా అర్ధాంగమే.
Verse 38
सुखोदयाय तत् सर्व श्रेयसे च तवानघ । यच्च किंचित् त्वया लोके दृष्टं स्थावरजड्रमम्
దేవుడు పలికెను—అనఘా! ఇది అంతా నీ భవిష్యత్ సుఖోదయానికీ శాశ్వత శ్రేయస్సుకీ కారణమే. బ్రాహ్మణా! నా సన్నిధికి రావడంలో నీవు అనుభవించిన కష్టమంతా కూడా రాబోయే కాలంలో నీ క్షేమానికీ ఆనందానికీ సాధనమవుతుంది. లోకంలో నీవు చూసిన స్థావర-జంగమ సమస్త రూపాలలో నా భూతభావన ఆత్మనే వ్యక్తమై ఉంది.
Verse 39
विहित: सर्वथैवासी ममात्मा भूतभावन: । अर्ध मम शरीरस्य सर्वलोकपितामह:
దేవుడు పలికెను—నీవు అన్ని విధాలా నాలోనే స్థితుడవు; భూతభావనుడైన నా ఆత్మస్వరూపమే ఇక్కడ వెల్లడైంది. బ్రాహ్మణా, నా సన్నిధికి రావడంలో నీవు భరించిన కష్టమంతా భవిష్యత్తులో నీ శ్రేయస్సుకూ సుఖానికీ సాధనమవుతుంది. అనఘా, లోకంలో నీవు చూసిన స్థావర-జంగమ సమస్తమూ నా భూతభావన స్వరూపమే ఆ ఆ రూపాలలో ప్రత్యక్షమైంది. మరియు సమస్త లోకాల పితామహుడైన బ్రహ్మా నా శరీరానికి అర్ధభాగంలా ఉన్నాడు.
Verse 40
अहं नारायणो नाम शड्खचक्रगदाधर: । यावद्युगानां विप्रर्षे सहस्रपरिवर्तनात्
దేవుడు పలికెను—నేను నారాయణుడను; శంఖ-చక్ర-గదాధారి. ఓ విప్రర్షే! సహస్ర యుగాల పరివర్తనాంతంలో వచ్చే ప్రళయం ఎంతకాలం కొనసాగుతుందో అంతకాలం మహానిద్రామాయతో సమస్త ప్రాణులను మోహింపజేసి నేను జలాలపై శయనిస్తాను. మునిసత్తమా! నేను నిజంగా శిశువు కాను; అయినా బ్రహ్ముడు మేల్కొనే వరకు శిశురూపం ధరించి ఇక్కడే ఉంటాను.
Verse 41
तावत् स्वपिमि विश्वात्मा सर्वभूतानि मोहयन् । एवं सर्वमहं कालमिहास्से मुनिसत्तम
దేవుడు పలికెను—అంతకాలం నేను విశ్వాత్మగా సమస్త ప్రాణులను మోహింపజేస్తూ నిద్రిస్తాను. మునిసత్తమా! ఈ విధంగా నేను సమస్త కాలమంతా ఇక్కడే ఉంటాను.
Verse 42
मया च दत्तो विप्राग्रय वरस्ते ब्रह्म॒रूपिणा
దేవుడు పలికెను—ఓ విప్రాగ్ర్యా, విప్రశిరోమణీ! బ్రహ్మర్షులు పూజించే నిన్ను నేను బ్రహ్మరూపం ధరించి, పునఃపునః సంతోషించి, నీకు ఇష్టమైన వరాన్ని ప్రసాదించాను. సమస్త చరాచర జగత్తు నశించి ఒకే మహాసముద్రంలో మునిగిపోయినదాన్ని చూసి నీవు వ్యాకులపడుతున్నావని నేను గ్రహించాను; అందుకే నీకు మళ్లీ జగద్దర్శనం కలిగించాను. బ్రహ్మర్షీ! నీవు నా శరీరంలో ప్రవేశించి సమస్త విశ్వాన్ని చూసి ఆశ్చర్యంతో మూర్ఛితుడై చైతన్యానికి రాలేకపోతున్నప్పుడు, నేను వెంటనే నిన్ను నా ముఖమార్గంగా బయటకు తీసివేశాను.
Verse 43
असकृत् परितुष्टेन विप्रर्षिगणपूजित । सर्वमेकार्णवं दृष्टवा नष्ट स्थावरजड्रमम्
దేవుడు పలికెను—ఓ విప్రశిరోమణీ, బ్రహ్మర్షిగణపూజితుడా! నేను బ్రహ్మరూపమున నీపై పునఃపునః ప్రసన్నుడనై, నీవు కోరిన వరమును ప్రసాదించితిని. సమస్త చరాచర జగత్తు నశించి ఏకార్ణవములో లీనమైయుండుట చూచి నీవు వ్యాకులుడవితివని నేను గ్రహించితిని; అందుకే నీకు మరల జగద్దర్శనమును కలిగించితిని. ఓ బ్రహ్మర్షీ, నీవు నా శరీరాంతరములో ప్రవేశించి సమస్త విశ్వమును చూచి ఆశ్చర్యవిమూఢుడై చైతన్యమునకు రాలేకపోయినప్పుడు, నేను నిన్ను వెంటనే నా ముఖమార్గమున వెలుపలికి తీసితిని.
Verse 44
विक्लवो5सि मया ज्ञातस्ततस्ते दर्शितं जगत् । अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टोडसि यदा मम
దేవుడు పలికెను—నీవు వికలుడవితివని నేను గ్రహించితిని; అందుకే నీకు మరల జగత్తును చూపితిని. ఓ విప్రశిరోమణీ, నీవు నా శరీరాంతరములో ప్రవేశించి సమస్తమును చూచి ఆశ్చర్యవిమూఢుడై స్థైర్యమును పొందలేకపోయినప్పుడు, నేను నిన్ను వెంటనే నా ముఖమార్గమున వెలుపలికి తీసితిని.
Verse 45
दृष्टवा लोक॑ समस्तं च विस्मितो नावबुध्यसे । ततो$सि वकत्राद् विप्रषे द्रुतं निःसारितो मया
దేవుడు పలికెను—సమస్త లోకమును చూచి నీవు ఆశ్చర్యమున మునిగి స్పష్టచైతన్యమునకు రాలేకపోయితివి; అందుచేత, ఓ విప్రర్షీ, నేను నిన్ను వేగముగా నా ముఖమునుండి వెలుపలికి తీసితిని. సమస్త చరాచర జగత్తు నశించి ఏకార్ణవములో లీనమైయుండుట చూచి నీవు వ్యాకులుడవితివని నేను గ్రహించితిని; అందుకే నీకు మరల జగద్దర్శనమును ప్రసాదించితిని. నీవు నా శరీరాంతరములో ప్రవేశించి సమగ్ర విశ్వమును చూచి విమూఢుడై స్వస్థతకు తిరిగి రాలేకపోయినప్పుడు, నేను క్షణమాత్రములోనే నిన్ను వెలుపలికి విడుదల చేసితిని.
Verse 46
आखयातस्ते मया चात्मा दुर्जेयो हि सुरासुरै:
దేవుడు పలికెను—నేను నా స్వస్వరూపమును నీకు ప్రకటించితిని; అది దేవాసురులకైనా గ్రహించుట దుర్లభము. కాబట్టి, ఓ బ్రహ్మర్షీ, మహాతపస్వి భగవాన్ బ్రహ్మ జాగృతుడగువరకు, శ్రద్ధా విశ్వాసములతో సుఖముగా విహరించుము.
Verse 47
यावत् स भगवान ब्रह्मा न बुध्येत महातपा: । तावत् त्वमिह विप्रषें विश्रब्धश्नर वै सुखम्
దేవుడు పలికెను—ఆ మహాతపస్వి భగవాన్ బ్రహ్మ జాగృతుడగువరకు, ఓ బ్రహ్మర్షీ, నీవు ఇక్కడే భయసంశయములేకుండా, శ్రద్ధా విశ్వాసములతో సుఖముగా విహరించుము.
Verse 48
ततो विबुद्धे तस्मिंस्तु सर्वलोकपितामहे । एकीभूतो हि स्रक्ष्यामि शरीराणि द्विजोत्तम,द्विजश्रेष्ठ! सर्वलोकपितामह ब्रह्माके जागनेपर मैं उनसे एकीभूत हो समस्त शरीरोंकी सृष्टि करूँगा
హే ద్విజశ్రేష్ఠా! సర్వలోకపితామహుడైన బ్రహ్మ దేవుడు మేల్కొన్నప్పుడు, నేను ఆయనతో ఏకీభవించి సమస్త జీవుల నానావిధ శరీరాలను సృష్టిస్తాను.
Verse 49
आकाश पृथिवीं ज्योतिर्वायुं सलिलमेव च । लोके यच्च भवेच्छेषमिह स्थावरजड्रमम्,आकाश, पृथ्वी, अग्नि, वायु और जलका तथा इस संसारमें जो अन्य चराचर वस्तुएँ अवशिष्ट हैं, उन सबका निर्माण करूँगा
నేను ఆకాశం, భూమి, జ్యోతి (అగ్ని), వాయువు, జలము—మరియు ఈ లోకంలో మిగిలినదంతా, స్థావరమో జంగమమో, జడమై ఉన్నదైనా—అన్నిటినీ సృష్టిస్తాను.
Verse 50
मार्कण्डेय उवाच इत्युक्त्वान्तर्हितस्तात स देव: परमाद्धुत: । प्रजाश्वैमा: प्रपश्यामि विचित्रा विविधा: कृता:
మార్కండేయుడు అన్నాడు—తాతా! ఇలా చెప్పి ఆ పరమాద్భుత దేవుడు అంతర్ధానమయ్యాడు. ఆయన కనుమరుగైన వెంటనే, నానావిధాలుగా విచిత్రంగా నిర్మితమైన ఈ ప్రజలు యథాతథంగా ఉద్భవించినట్లు నేను చూశాను.
Verse 51
एवं दृष्टं मया राजंस्तस्मिन् प्राप्ते युगक्षये । आश्चर्य भरतश्रेष्ठ सर्वधर्मभूतां वर
హే రాజా! యుగక్షయం వచ్చినప్పుడు నేను ఇవన్నీ నా కన్నులతో చూశాను. హే భరతశ్రేష్ఠా, సర్వధర్మధారులలో శ్రేష్ఠుడా! అది మహా ఆశ్చర్యకరమైన దృశ్యం.
Verse 52
य: स देवो मया दृष्ट: पुरा पद्मायतेक्षण: । स एष पुरुषव्याप्र सम्बन्धी ते जनार्दन:
హే పురుషవ్యాఘ్రా! ప్రళయకాలంలో నేను దర్శించిన కమలనేత్రుడైన ఆ దేవుడే ఈ జనార్దనుడు—నీ బంధువే; ఆయనే శ్రీకృష్ణుడు.
Verse 53
अस्यैव वरदानाद्धि स्मृतिर्न प्रजहाति माम् । दीर्घमायुश्न कौन्तेय स्वच्छन्दमरणं मम
ఆయన వరదానమే నా స్మృతిని విడువనీయదు; నాకు పూర్వజన్మస్మరణం నశించదు. ఓ కౌంతేయ, నా దీర్ఘాయుష్షు మరియు స్వేచ్ఛామరణమూ ఆయన కృపాప్రసాదమే.
Verse 54
स एष कृष्णो वार्ष्णेय: पुराणपुरुषो विभु: । आस्ते हरिरचिन्त्यात्मा क्रीडनज्जिव महाभुज:
ఇతడే వృష్ణివంశీయుడైన కృష్ణుడు—సర్వశక్తిమంతుడైన పురాణపురుషుడు. అచింత్యస్వరూపుడైన హరి ఇక్కడే ఉన్నాడు; మహాబాహువై క్రీడిస్తున్నట్లుగా కనిపిస్తున్నాడు. నేను ఒకప్పుడు బాలరూపంలో దర్శించిన ఆ సర్వవ్యాపి శ్రీహరియే ఇప్పుడు అవతరించి నానావిధ లీలలు ఆడుతున్నట్లు తోస్తున్నాడు.
Verse 55
एष धाता विधाता च संहर्ता चैव शाश्वत: । श्रीवत्सवक्षा गोविन्द: प्रजापतिपति: प्रभु:
ఇతడే శాశ్వత ప్రభువు—ధాత, విధాత, అలాగే సంహర్త కూడా. శ్రీవత్సచిహ్నంతో శోభించే వక్షస్థలమున్న గోవిందుడు ప్రజాపతులకూ అధిపతి.
Verse 56
दृष्टवेमं वृष्णिप्रवरं स्मृतिमामियमागता । आदिदेवमयं जिष्णुं पुरुषं पीतवाससम्,इन आदिदेवस्वरूप, विजयशील, पीताम्बरधारी पुरुष वृष्णिकुल-भूषण श्रीकृष्णको देखकर मुझे इस पुरातन घटनाकी स्मृति हो आयी है
ఈ వృష్ణికులశ్రేష్ఠుడైన, ఆదిదేవస్వరూపుడైన, అజేయుడైన, పీతాంబరధారియైన పురుషుణ్ని చూచి నాకు ఆ ప్రాచీన ఘటన స్మృతి కలిగింది.
Verse 57
सर्वेषामेव भूतानां पिता माता च माधव: । गच्छध्यमेनं शरणं शरण्यं कौरवर्षभा:
మాధవుడే సమస్త ప్రాణులకు తండ్రి మరియు తల్లి. ఆయనే శరణ్యుడు, శరణమిచ్చేవాడు. కాబట్టి, ఓ కౌరవశ్రేష్ఠులారా, మీరందరూ ఆయన శరణు పొందండి.
Verse 58
वैशम्पायन उवाच एवमुक्ताश्न ते पार्था यमौ च पुरुषर्षभौ । द्रौपद्या सहिता: सर्वे नमश्नक्रुर्जनार्दनम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—జనమేజయా! ఈ మాటలు వినగానే కుంతీపుత్రులు యుధిష్ఠిరుడు, భీముడు, అర్జునుడు మరియు పురుషశ్రేష్ఠులైన జంటలు నకుల-సహదేవులు—అందరూ ద్రౌపదితో కలిసి లేచి జనార్దనుడు శ్రీకృష్ణునికి నమస్కరించారు।
Verse 59
स चैतान् पुरुषव्याप्र साम्ना परमवल्गुना । सान्त्वयामास मानाहों मनन््यमानो यथाविधि
వైశంపాయనుడు పలికెను—నరశ్రేష్ఠా! అప్పుడు పూజ్యుడు శ్రీకృష్ణుడు విధిపూర్వకంగా వారిని గౌరవించి, అత్యంత మధురమైన సాంత్వనవచనాలతో వారందరికీ అన్ని విధాలా ధైర్యం కలిగించాడు।
Verse 103
शेषो भूत्वाहमेवैतां धारयामि वसुन्धराम् । वेदवेत्ता ब्राह्मण देवयज्ञमें स्थित मुझ यज्ञपुरुषका यजन करते हैं। पृथ्वीका पालन करनेवाले क्षत्रियनरेश स्वर्गप्राप्तिकी अभिलाषासे इस भूतलपर यज्ञोंद्वारा मेरा यजन करते हैं। इसी प्रकार वैश्य भी स्वर्गलोकपर विजय पानेकी इच्छासे मेरी सेवा-पूजा करते हैं। मैं ही शेषनाग होकर मेरुमन्दरसे विभूषित तथा चारों समुद्रोंसे घिरी हुई इस वसुन्धराको अपने सिरपर धारण करता हूँ
దేవుడు పలికెను—నేనే శేషుడిగా మారి ఈ వసుంధరను ధరిస్తున్నాను. వేదవేత్తలైన బ్రాహ్మణులు దేవయజ్ఞాలలో స్థితులై నన్ను—యజ్ఞపురుషుణ్ని—యజిస్తారు. భూమిని పాలించే క్షత్రియ రాజులు స్వర్గప్రాప్తి కోరికతో ఈ భూతలమందే యజ్ఞాల ద్వారా నన్నే యజిస్తారు. అలాగే వైశ్యులు కూడా స్వర్గలోక విజయం కోరుతూ నా సేవా-పూజలు చేస్తారు. ఈ విధంగా నేనే శేషనాగుడై, మేరు-మందరాలతో అలంకృతమై, నాలుగు సముద్రాలతో చుట్టుముట్టబడిన ఈ భూమిని నా శిరస్సుపై ధరిస్తున్నాను।
Verse 163
मामेव सतत विद्राश्चिन्तयन्त उपासते । शान्तिपरायण
దేవుడు పలికెను—జ్ఞానులు, స్థిరచిత్తులు నన్నే నిరంతరం స్మరిస్తూ నన్నే ఉపాసిస్తారు. శాంతినే ఆశ్రయంగా చేసుకొని, వారు సంయములు, తత్త్వజిజ్ఞాసువులు. కామం, క్రోధం, ద్వేషం లేనివారు; ఆసక్తిశూన్యులు, నిష్పాపులు, సాత్త్వికులు. నిత్యం అహంకారరహితులై, అధ్యాత్మజ్ఞానంలో నిపుణులైన యతులు మరియు బ్రాహ్మణులు సదా నన్నే ధ్యానిస్తూ ఉపాసన చేస్తారు।
Verse 188
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें एक सौ अद्ठासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత వనపర్వాంతర్గత మార్కండేయసమాస్యాపర్వములో నూట ఎనభై ఎనిమిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 189
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि भविष्यकथने एकोननवत्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें भविष्यकथनविषयक एक सौ नवासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఇట్లు శ్రీమహాభారత వనపర్వములోని మార్కండేయసమాస్యపర్వమందు భవిష్యకథన విషయక నూట ఎనభై తొమ్మిదవ అధ్యాయం ముగిసెను।
Verse 336
त्रैलोक्यं नाशयाम्येक: कृत्स्नं स्थावरजड्रमम् । उस कलिकालमें तीन हिस्सा अधर्म और एक ही हिस्सा धर्म रहता है। प्रलयकाल आनेपर मैं ही अत्यन्त दारुण कालरूप होकर अकेला ही सम्पूर्ण चराचर त्रिलोकीका नाश करता हूँ
దేవుడు పలికెను—నేనే ఒంటరిగా స్థావరజంగమ సమేతంగా సమస్త త్రిలోకమును నాశనం చేయుదును. కలియుగమందు అధర్మము అధికమై ధర్మము క్షీణించినపుడు, ప్రళయకాలమున నేను దారుణ కాలరూపుడనై సమస్త జగత్తును ఉపసంహరించుదును।
Verse 413
अशिशु: शिशुरूपेण यावदब्रह्मा न बुध्यते । ब्रह्मर्ष! मैं शंख
దేవుడు పలికెను—ఓ బ్రహ్మర్షీ! నేను నిజముగా శిశువు కాను; అయినను బ్రహ్మదేవుడు మేల్కొనువరకు శిశురూపమున ఇక్కడ నిలిచియుందును. శంఖచక్రగదాధారి, విశ్వాత్ముడైన నారాయణుడు నేనే. సహస్రయుగాంతమున కలుగు ప్రళయము కొనసాగుచున్నంతకాలము, మహానిద్రారూప మాయచేత సమస్త ప్రాణులను మోహింపజేసి నేను జలములపై శయనించుదును. ఓ మునిశ్రేష్ఠా! బ్రహ్ముడు లేచే వరకు ఇలానే బాలరూపము ధరించి ఉండుదును।
Verse 1463
मत्तः प्रादुर्भवन्त्येते मामेव प्रविशन्ति च | ये शूद्र मेरे दोनों चरण हैं। मेरी शक्तिसे क्रमश: इनका प्रादुर्भाव हुआ है। ऋग्वेद
దేవుడు పలికెను—ఇవి అన్నియు నన్నుంచే ప్రాదుర్భవించును, నన్నే ప్రవేశించును. నా శక్తిచేత క్రమముగా ఇవి వ్యక్తమగును; కాలాంతరమున నాలోనే లీనమగును. ఋగ్వేదము, యజుర్వేదము, సామవేదము, అథర్వవేదము—ఇవి నన్నుంచే ప్రకాశించును, నాలోనే లయమగును।
Frequently Asked Questions
The chapter stages two linked dilemmas: whether grief justifies collective punishment (the frog-killing campaign) and whether a ruler may retain what was received under a conditional loan—testing the king’s fidelity to truth and agreement.
Desire and anger distort judgment; dharma is preserved through truthful speech, honoring conditions, and accepting corrective counsel—especially when obligations cross social roles (ascetic and ruler).
No explicit phalaśruti is presented in the supplied passage; the chapter’s meta-function is exemplum-based instruction, using narrative consequence as its interpretive frame rather than a stated recitational reward.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.