Shloka 60
निवातकवचवधः — Arjuna’s Neutralization of the Nivātakavacas
Vajra-astra deployment
नरेश्वर! उन्होंने मुझे सम्पूर्ण गान्धर्ववेद (संगीत-विद्या)-का अध्ययन कराया। राजन! वहाँ इन्द्रभवनमें अस्त्र-शस्त्रोंकी शिक्षा ग्रहण करते हुए मैं बड़े सम्मान और सुखसे रहने लगा। वहाँ सभी मनोवांछित पदार्थ मेरे लिये सुलभ थे। भरतश्रेष्ठ! मैं वहाँ कभी मनोहर गीत सुनता, कभी पर्याप्तरूपसे दिव्य वाद्योंका आनन्द लेता और कभी-कभी श्रेष्ठ अप्सराओंका नृत्य भी देख लेता था ।। तत् सर्वमनवज्ञाय तथ्यं विज्ञाय भारत | अत्यर्थ प्रतिगृह्माहमस्त्रेष्वेव व्यवस्थित:,भारत! इन समस्त सुख-सुविधाओंकी अवहेलना न करते हुए उन्हें स्वीकार करके भी मैं इनके असली रूपको जानकर--इनकी निःसारताको भलीभाँति समझकर अधिकतर अस्त्रोंके अभ्यासमें ही संलग्न रहता था। (गीत आदिमें कभी आसक्त नहीं हुआ)
arjuna uvāca | nareśvara! te māṃ samagra-gāndharvavedaṃ (saṅgīta-vidyāṃ) adhyāpayām āsuḥ | rājan! tatra indra-bhavane astrāṇāṃ śastrāṇāṃ ca śikṣāṃ gṛhṇan ahaṃ mahā-sammāna-sukhena nyavasam | tatra sarve manovāñchitāḥ padārthā mama sulabhā āsan | bharataśreṣṭha! ahaṃ tatra kadācit manohara-gītaṃ śṛṇomi, kadācit divya-vādyānāṃ paryāptaṃ rasaṃ bhuñje, kadācid api śreṣṭhāpsarasāṃ nṛtyaṃ paśyāmi || tat sarvam anavajñāya tathyaṃ vijñāya bhārata | atyarthaṃ pratigṛhṇāmi astrasv eva vyavasthitaḥ ||
అర్జునుడు అన్నాడు—ఓ నరేశ్వరా! వారు నాకు సంపూర్ణ గంధర్వవేదాన్ని, అనగా సంగీతవిద్యను, సమగ్రంగా నేర్పించారు. ఓ రాజా! ఇంద్రభవనంలో అస్త్రశస్త్రాల విద్యను గ్రహిస్తూ నేను అక్కడ మహా గౌరవంతో, సుఖసౌఖ్యాలతో నివసించాను; నాకు కావలసిన సమస్త వస్తువులు సులభంగా లభించేవి. ఓ భరతశ్రేష్ఠా! కొన్నిసార్లు మధుర గీతాలను వింటూ, కొన్నిసార్లు దివ్య వాద్యాల ఘననాదంలో పరవశిస్తూ, మరికొన్నిసార్లు శ్రేష్ఠ అప్సరల నృత్యాన్ని కూడా చూశాను. అయినా, ఓ భారతా! ఆ సుఖాలను తృణీకరించకుండా, వాటిని స్వీకరించినప్పటికీ, వాటి యథార్థ స్వరూపం మరియు నశ్వర నిస్సారతను గ్రహించి, నేను ప్రధానంగా అస్త్రాభ్యాసంలోనే స్థిరంగా నిమగ్నుడనై ఉన్నాను.
अजुन उवाच
Educational Q&A
One may accept legitimate comforts without contempt, yet remain inwardly discerning and unattached; true excellence comes from prioritizing one’s duty (here, a kṣatriya’s disciplined training in weapons) over sensory entertainment.
Arjuna recounts his stay in Indra’s heavenly palace: he learns music (Gandharva-veda) and receives instruction in weapons, enjoys celestial arts and luxuries, but keeps his focus primarily on mastering astras and śastras.