Shloka 69
Kubera’s Fivefold Nīti and Protection of the Pāṇḍavas (वैश्रवणोपदेशः)
अपश्यन् भ्रमरारावान् मगज्जरीभिरविराजितान् | हिरण्यसदृशैः पुष्पैर्दावाग्निसदृशैरपि,खिले हुए कनेरके फूल उत्तम कर्णपूरके समान प्रतीत होते थे। इसी प्रकार वन- श्रेणियोंमें विकसित कुरबक नामक वृक्ष भी उन्होंने देखे, जो कामासक्त पुरुषोंको उत्कण्ठित करनेवाले कामदेवके बाणसमूहोंके समान जान पड़ते थे। इसी प्रकार उन्हें तिलकके वृक्ष दृष्टिगोचर हुए, जो वनश्रेणियोंके ललाटमें रचित सुन्दर तिलकके समान शोभा पा रहे थे। कहीं मनोहर मंजरियोंसे विभूषित मनोरम आम्रवृक्ष दीख पड़ते थे, जो कामदेवके बाणोंकी-सी आकृति धारण करते थे। उनकी डालियोंपर भौंरोंकी भीड़ गूँजती रहती थी। उन पर्वतोंके शिखरोंपर कितने ही ऐसे वृक्ष थे, जिनमें सुवर्णके समान सुन्दर पुष्प खिले थे। कुछ वक्षोंके पुष्प देखनेमें दावानलका भ्रम उत्पन्न करते थे। किन्हीं वृक्षोंके फूल लाल, काले तथा वैदूर्यमणिके सदृश धूमिल थे। इस प्रकार पर्वतीय शिखरोंपर विभिन्न प्रकारके पुष्पोंसे विभूषित वृक्ष बड़ी शोभा पा रहे थे
apaśyan bhramarārāvān magaṅjarībhir avirājitān | hiraṇyasadṛśaiḥ puṣpair dāvāgnisadṛśair api ||
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—వారు భ్రమరాల గుంజారంతో నిండిన వృక్షవనాలను, మంజరీలతో విరాజిల్లే తోటలను చూచిరి. కొన్ని పుష్పాలు స్వర్ణసమానంగా మెరిసెను; మరికొన్ని అగ్నివర్ణంతో దావానలమేనని భ్రమ కలిగించెను. ఈ విధంగా పర్వతశిఖరాలపై నానావిధ పుష్పిత వృక్షాలు శిఖరాలను అలంకరించెను; నిర్జన అరణ్యంలో సాగుచున్న ఆ యాత్రికుల మనస్సుల్లో ప్రకృతి వైభవం పట్ల విస్మయం మరింత పెరిగెను.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse primarily offers a contemplative vision of the forest’s richness: even in exile and hardship, the world displays beauty and order. It implicitly encourages steadiness of mind—learning to perceive abundance and meaning amid adversity.
The narrator describes what the travelers see in the wilderness: mountain groves filled with bee-hum and flowering trees, with blossoms compared to gold and to the blaze of a forest fire, emphasizing the vividness of the landscape.