Adhyaya 140
कैलास-श्वेतगिरि-प्रवेशवर्णनम् (Approach to Śveta Mountain and Kailāsa; Lomāśa’s Warnings and Protective Instructions)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā Parva (Pilgrimage Catalogue and Sacred Geography Episode)
Lomāśa addresses the Pāṇḍavas, enumerating the mountains already traversed (including Maināka, Śveta, Kālaśaila) and pointing to a radiant, sevenfold manifestation of Gaṅgā associated with a pure (virajasa) sacred locale where fire is continuously kindled. He states that such sights are not readily accessible to ordinary perception and prescribes concentrated composure (samādhi) as a prerequisite for beholding these tīrthas. The party’s intended entry into Śveta mountain and Mandara is framed as passage into Kubera’s sphere, populated by vast numbers of swift gandharvas and multiplied hosts of yakṣas and kiṃpuruṣas, diverse in form and armament, devoted to the yakṣa-lord Māṇibhadra. Lomāśa stresses their power, speed, and the guarded, inaccessible nature of the mountains, including protection by formidable beings and rākṣasas aligned with Kubera. Kailāsa is described in grand measure and as a convergence point for devas and innumerable beings proceeding toward Kubera’s residence. The guidance culminates in an ethical-ritual protocol: proceed with tapas and self-restraint under protection, invoke auspicious guardianship (Varuṇa, Yama, Gaṅgā, Yamunā, the mountain), and maintain heightened care. Yudhiṣṭhira interprets Lomāśa’s unusual urgency as an indicator of exceptional danger, instructing the group to guard Kṛṣṇā (Draupadī) and practice increased purity. Vaiśaṃpāyana narrates a directive to Bhīma to protect Draupadī in Arjuna’s absence, and Yudhiṣṭhira reassures the twins (Nakula and Sahadeva) with restrained emotion, urging fearless, attentive movement.
Chapter Arc: लोमश ऋषि पाण्डवों को उत्तराखण्ड की ओर ले चलते हैं—उशीरबीज, मैनाक, श्वेत आदि पर्वत-प्रदेशों का नामोच्चार ही यात्रा की विराटता और दुर्गमता का संकेत देता है। → गंगा के सात धाराओं से सुशोभित, ‘विरज’ (रजोगुण-रहित) पुण्य-स्थान का वर्णन होते ही लोमश चेताते हैं कि यह अद्भुत तीर्थ साधारण मानुष-नेत्रों से सहज नहीं देखा जा सकता; संयम, समाधि और तप की आवश्यकता है। आगे कुबेर के सचिवों तथा रौद्र/मैत्र नामक राक्षसों के सामना होने की आशंका यात्रा को भय-छाया देती है। → लोमश पार्थ (युधिष्ठिर/अर्जुन-संदर्भित ‘कौन्तेय’) को आदेश देते हैं कि तप, दम और संयम से इन दुर्गम प्रदेशों में प्रवेश करो—मैं अपनी तपस्या से और भीमसेन अपने बल से तुम्हारी रक्षा करेंगे। फिर गंगा/शैलसुता से निवेदन कर पर्वत-मार्गों में प्रवेश हेतु ‘शर्म’ (अभय/कल्याण) माँगा जाता है—देवी-प्रार्थना और राक्षस-आशंका के बीच यात्रा का निर्णायक क्षण। → युधिष्ठिर भीम को द्रौपदी की रक्षा के लिए सावधान करते हैं—अर्जुन के दूर/अनुपस्थित होने पर भय के समय द्रौपदी का आश्रय भीम ही है। तत्पश्चात वे नकुल-सहदेव (यमौ) को साथ लेकर स्नेहपूर्वक ढाढ़स बँधाते हैं—‘मा भैष्टम्, अप्रमतौ आगच्छतम्’—और दल को अनुशासन व धैर्य में स्थिर करते हैं। → कुबेर-प्रदेश के राक्षसों से संभावित मुठभेड़ और कैलासादि गिरियों में वास्तविक प्रवेश का संकट अगले अध्यायों के लिए टलता हुआ भय बनकर रहता है।
Shlokas
Verse 1
हि >> न () है एकोनचत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: पाण्डवोंकी उत्तराखण्ड-यात्रा और लोमशजीद्वारा उसकी दुर्गमताका कथन लोगश उवाच उशीरबीजं मैनाकं गिरिं श्वेतं च भारत । समतीतो5सि कौन्तेय कालशैलं च पार्थिव
లోమశుడు పలికెను—“ఓ భారతా, ఓ కౌంతేయ రాజా! ఉశీరబీజ, మైనాక, శ్వేత, కాలశైల అనే పర్వతాలను దాటి నీవు ఇప్పుడు ఉత్తరయాత్రలో మరింత ముందుకు సాగివచ్చావు.”
Verse 2
एषा गड़ा सप्तविधा राजते भरतर्षभ । स्थानं विरजसं पुण्य यत्राग्निर्नित्यमिध्यते
“ఓ భరతశ్రేష్ఠా! చూడు—ఇక్కడ గంగా ఏడు ధారలుగా ప్రకాశిస్తోంది. ఇది రజోగుణ ధూళి లేని పవిత్ర తీర్థస్థానం; ఇక్కడ అగ్నిదేవుడు నిత్యం ప్రజ్వలిస్తుంటాడు.”
Verse 3
एतद् वै मानुषेणाद्य न शव्यं द्रष्टमद्भुतम् । समाधिं कुरुताव्यग्रास्तीर्थान्येतानि द्रक्ष्यथ
“ఈ అద్భుతమైన తీర్థాన్ని ఈ రోజు వ్యగ్రచిత్తుడైన సాధారణ మనిషి చూడలేడు. కాబట్టి మీరు అందరూ కలతలేకుండా సమాధానంతో ఏకాగ్రులవండి; అప్పుడు ఈ సమస్త తీర్థాలను దర్శించగలరు.”
Verse 4
एतद् द्रक्ष्यसि देवानामाक्रीडं चरणाडुकितम् । अतिक्रान्तोडसि कौन्तेय कालशैलं च पर्वतम्
“ఇప్పుడు నీవు దేవతల క్రీడాస్థలాన్ని దర్శిస్తావు; అది వారి పాదముద్రలతో గుర్తింపబడింది. ఓ కౌంతేయా! నీవు కాలశైల పర్వతాన్ని కూడా దాటి వచ్చావు.”
Verse 5
श्वेतं गिरिं प्रवेक्ष्यामो मन्दरं चैव पर्वतम् । यत्र माणिवरो यक्ष: कुबेरश्वैव यक्षराट्
లోమశుడు అన్నాడు—“మేము శ్వేతగిరిలోను మంద్ర పర్వతంలోను ప్రవేశిస్తాము; అక్కడ యక్షుడు మాణివరుడు, యక్షాధిరాజుడు కుబేరుడు నివసిస్తారు.”
Verse 6
यह देवताओंकी क्रीडास्थली है, जो उनके चरणचिह्नोंसे अंकित है। एकाग्रचित्त होनेपर तुम्हें इसका भी दर्शन होगा। कुन्तीकुमार! अब तुम कालशैल पर्वतको लाँघकर आगे बढ़ आये। इसके बाद हम श्वेतगिरि (कैलास) तथा मन्दराचल पर्वतमें प्रवेश करेंगे, जहाँ माणिवर यक्ष और यक्षराज कुबेर निवास करते हैं ।।
లోమశుడు అన్నాడు—“ఇది దేవతల క్రీడాభూమి; వారి పాదముద్రలతో గుర్తింపబడింది. నీ మనస్సు ఏకాగ్రమైతే నీవు కూడా దీని దర్శనం పొందగలవు. కుంతీపుత్రా! నీవు కాలశైల పర్వతాన్ని దాటి ముందుకు వచ్చావు. ఇకపై మేము శ్వేతగిరి (కైలాసం) మరియు మంద్రాచలంలో ప్రవేశిస్తాము; అక్కడ యక్షుడు మాణివరుడు, యక్షాధిరాజుడు కుబేరుడు నివసిస్తారు. అక్కడ ఎనభై ఎనిమిది వేల వేగవంతమైన గంధర్వులు ఉన్నారు; ఓ రాజా, వారికంటే నాలుగు రెట్లు కింపురుషులు మరియు యక్షులు కూడా ఉన్నారు.”
Verse 7
अनेकरूपसंस्थाना नानाप्रहरणाश्ष ते । यक्षेन्द्र मनुजश्रेष्ठ माणिभद्रमुपासते
హే యక్షేంద్రా, హే మనుజశ్రేష్ఠా! వారు అనేక రూపాలలో స్థితులై, నానావిధ ఆయుధాలను ధరించి, మాణిభద్రుని ఉపాసన-సేవలలో నిమగ్నులై ఉంటారు.
Verse 8
तेषामृद्धिरतीवात्र गतौ वायुसमाश्न ते । स्थानात् प्रच्यावयेयुयें देवराजमपि ध्रुवम्
ఇక్కడ వారి ఐశ్వర్యం అత్యంతంగా పెరిగింది; గమనంలో వారు వాయువుతో సమానులు. వారు కోరితే దేవరాజు ఇంద్రుని కూడా నిశ్చయంగా తన స్థానంనుండి తొలగించగలరు.
Verse 9
तैस्तात बलिभिर्गुप्ता यातुधानैश्व रक्षिता: । दुर्गमा: पर्वता: पार्थ समाधि परमं कुरु
తాతా! ఈ పర్వతాలు ఆ బలవంతులచే గుప్తంగా కాపాడబడి, యాతుధానులచే రక్షింపబడుతున్నందున దాటుటకు దుర్గమమైనవి. కనుక, హే పార్థా, నీవు పరమ సమాధి—అత్యున్నత ఏకాగ్రత—స్థాపించు.
Verse 10
कुबेरसचिवाश्रान्ये रौद्रा मैत्राश्न राक्षसा: । तै: समेष्याम कौन्तेय संयतो विक्रमेण च,कुबेरके सचिवगण तथा अन्य रौद्र और मैत्र नामक राक्षसोंका हमें सामना करना पड़ेगा; अतः तुम पराक्रमके लिये तैयार रहो
కుబేరుని సేవకులు, అలాగే రౌద్ర, మైత్ర అనే ఇతర రాక్షసులు మనకు ఎదురవుతారు. కనుక, ఓ కుంతీపుత్రా, నియమంతో స్థిరమైన పరాక్రమంతో సిద్ధంగా ఉండు.
Verse 11
कैलास: पर्वतो राजन् षड्योजनसमुच्छित: । यत्र देवा समायान्ति विशाला यत्र भारत
రాజా! అక్కడ ఆరు యోజనాల ఎత్తుతో కైలాస పర్వతం నిలిచి ఉంది; అక్కడ దేవతలు సమాగమం చేస్తారు. ఓ భారతా, దాని సమీపంలో విశాలా నగరం ఉంది.
Verse 12
असंख्येयास्तु कौन्तेय यक्षराक्षसकिन्नरा: । नागा: सुपर्णा गन्धर्वा: कुबेरसदनं प्रति,कुन्तीनन्दन! कुबेरके भवनमें अनेक यक्ष, राक्षस, किन्नर, नाग, सुपर्ण तथा गन्धर्व निवास करते हैं
ఓ కుంతీపుత్రా, కుబేరుని సదనాన్ని ఆశ్రయించి అసంఖ్యాక యక్షులు, రాక్షసులు, కిన్నరులు, నాగులు, సుపర్ణులు, గంధర్వులు నివసిస్తారు.
Verse 13
तान् विगाहस्व पार्थद्य तपसा च दमेन च । रक्ष्यमाणो मया राजन् भीमसेनबलेन च,महाराज कुन्तीनन्दन! तुम भीमसेनके बल और मेरी तपस्यासे सुरक्षित हो तप एवं इन्द्रियसंयमपूर्वक रहते हुए आज उन तीर्थोमें स्नान करो
ఓ పృథాపుత్రా, తపస్సుతోను ఇంద్రియనిగ్రహంతోను ఆ పవిత్ర జలాల్లో ప్రవేశించి స్నానం చేయి. రాజా, నీవు నా తపోబలంతోను భీమసేన బలంతోను రక్షింపబడుతున్నావు.
Verse 14
स्वस्ति ते वरुणो राजा यमश्षु समितिंजय: । गड़ा च यमुना चैव पर्वतश्न दधातु ते,राजा वरुण, युद्धविजयी यमराज, गंगा-यमुना तथा यह पर्वत तुम्हें कल्याण प्रदान करें
నీకు శుభం కలుగుగాక. రాజ వరుణుడు, సమరజయి యముడు, అలాగే గంగా-యమునలు మరియు ఈ పర్వతం—ఇవన్నీ నీకు క్షేమాన్ని ప్రసాదించుగాక.
Verse 15
मरुतश्न सहश्रि भ्यां सरितश्ष सरांसि च । स्वस्ति देवासुरेभ्यश्व वसुभ्यश्च महाद्युते
మహాద్యుతీ! సహస్రసంఖ్యల మరుత్గణాలు, నదులు, సరస్సులు నీకు మంగళం కలిగించుగాక. దేవులు, అసురులు, వసువుల నుండీ నీకు శుభం కలుగుగాక.
Verse 16
इन्द्रस्य जाम्बूनदपर्वताद् वै शृणोमि घोषं तव देवि गज्ले । गोपायैनं त्वं सुभगे गिरिभ्य: सर्वाजमीढापचितं नरेन्द्रम्
దేవి గంగే! ఇంద్రుని స్వర్ణమయ పర్వతం నుండి నీ ఉప్పొంగే గర్జనను నేను వింటున్నాను. సుభగే! అజమీఢ వంశంలో సర్వత్ర పూజితుడైన ఈ నరేంద్రుడు యుధిష్ఠిరుని పర్వతాల ప్రమాదాల నుండి కాపాడు.
Verse 17
ददस्व शर्म प्रविविक्षतो 5स्य शैलानिमाञ्छैलसुते नृपस्य । उक्त्वा तथा सागरगां स विप्रो यत्तो भवस्वेति शशास पार्थम्
శైలసుతే! ఈ పర్వతశ్రేణుల్లో ప్రవేశించదలచిన ఈ నృపునికి క్షేమాన్ని ప్రసాదించు. సముద్రగామినీ గంగను ఇలా సంభోదించి, ఆ విప్రుడు పార్థుడు (యుధిష్ఠిరుడు)ను ఆజ్ఞాపించాడు—“ఇప్పుడు నీవు ఏకాగ్రుడై, సంయమంతో ఉండు.”
Verse 18
युधिछिर उवाच अपूर्वोडयं सम्भ्रमो लोमशस्य कृष्णां च सर्वे रक्षत मा प्रमादम् | देशो हाय॑ दुर्गतमो मतो5स्य तस्मात् परं शौचमिहाचरध्वम्
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—సోదరులారా! మహర్షి లోమశునికి కలిగిన ఈ అకస్మాత్తు కలవరం అపూర్వమైనది. కాబట్టి మీరు అందరూ జాగ్రత్తగా ఉండి కృష్ణా (ద్రౌపది)ను రక్షించండి; నిర్లక్ష్యం చేయకండి. ఆయన అభిప్రాయం ప్రకారం ఈ ప్రాంతం అత్యంత దుర్గమం, ప్రమాదకరం; అందువల్ల ఇక్కడ పరమ శుచిత్వంతో, నియమశీలతతో ప్రవర్తించండి.
Verse 19
वैशम्पायन उवाच ततो<ब्रवीद् भीममुदारवीर्य कृष्णां यत्त: पालय भीमसेन । शून्येडर्जुनेडसंनिहिते च तात त्वामेव कृष्णा भजते भयेषु
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—అప్పుడు ఉదారవీర్యుడైన రాజు భీమసేనునితో ఇలా అన్నాడు—“భీమా! జాగ్రత్తగా ఉండి కృష్ణా (ద్రౌపది)ను కాపాడు. తాత! నిర్జన ప్రదేశంలో, అర్జునుడు సమీపంలో లేనప్పుడు, భయకాలంలో కృష్ణా నీదే ఆశ్రయం కోరుతుంది.”
Verse 20
ततो महात्मा स यमौ समेत्य मूर्थन्युपाप्राय विमृज्य गात्रे । उवाच तौ बाष्पकलं स राजा मा भैष्टमागच्छतमप्रमत्तौ
అప్పుడు మహాత్ముడైన రాజు యమజుల దగ్గరకు వెళ్లి, వారి శిరస్సులను స్నేహంతో ముద్దాడి, అవయవాలపై చేతులు రాసి ఆదరించాడు. కన్నీళ్లు పొంగగా ఇలా అన్నాడు—“సోదరులారా, భయపడకండి; అప్రమత్తంగా ముందుకు సాగండి.”
Verse 139
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां कैलासादिगिरिप्रवेशे एकोनचत्वारिंशदधिकशततमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారతం వనపర్వంలోని తీర్థయాత్రాపర్వంలో, లోమశుని తీర్థయాత్రా-ప్రసంగంలో, కైలాసాది పర్వతప్రదేశ ప్రవేశ వర్ణనతో నూట ముప్పై తొమ్మిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Frequently Asked Questions
The tension lies between the impulse to advance into revered but hazardous sacred terrain and the obligation to minimize risk to companions—resolved by prioritizing restraint, vigilance, and delegated protection (notably Draupadī’s safeguarding).
Sacred vision is framed as discipline-dependent: access to tīrthas and higher geographies requires samādhi-like attentiveness, sustained tapas, and dama, rather than mere physical travel or curiosity.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter instead functions as procedural meta-guidance, linking purity, restraint, and protective conduct to successful and safe engagement with sacred spaces and their custodial beings.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.