Adhyaya 138
भरद्वाजपुत्रवधः (The Slaying of Bharadvāja’s Son and the Sage’s Lament)
Upa-parva: Lomāśa–Bharadvāja Episode (Āśrama-vṛttānta / Grief and Ritual Response)
Lomāśa reports that Bharadvāja, having completed svādhyāya and daily rites, returns to his hermitage carrying a bundle of kindling. Formerly the fires would rise in welcome, but now they do not, signaling disorder in the agnihotra. Observing the anomaly, Bharadvāja questions a blind śūdra household-guardian about the welfare of the āśrama and specifically whether his son has gone to Raibhya’s residence despite earlier prohibition. The guardian states that the son did go and has been killed by a stronger rākṣasa bearing a spear; the guardian had attempted to block the assailant at the doorway of the fire-house, but the youth was struck down. Hearing this, Bharadvāja takes up his lifeless son and laments: he reflects on the purpose of austerity, the bitterness that can arise even in a previously gentle person, and the cascading harm produced by anger and curse under distress. He then performs the cremation, kindles the fire fully, and enters the sacred fire thereafter, marking an extreme conclusion of grief framed by ritual action.
Chapter Arc: लोमश ऋषि तीर्थयात्रा के प्रसंग में भरद्वाज के आश्रम का दृश्य उठाते हैं—जहाँ प्रतिदिन स्वागत करने वाली अग्नियाँ आज मौन हैं, मानो किसी अनिष्ट का संकेत दे रही हों। → भरद्वाज अग्निहोत्र में विकृति देखकर गृहपाल शूद्र से पूछते हैं; शूद्र अत्यन्त अप्रिय वचन कहकर यवक्रीत के मारे जाने और पुत्र-हानि का समाचार देता है। भरद्वाज मृत पुत्र को उठाकर शोक-विलाप करते हैं और रैभ्य-मुनि के शाप/प्रतिशाप की स्मृति से क्रोध व विवशता और तीव्र हो उठती है। → पुत्रशोक से विह्वल भरद्वाज विलाप की पराकाष्ठा पर पहुँचकर पुत्र का दाह-संस्कार करते हैं और फिर स्वयं सुसमिद्ध अग्नि में प्रवेश कर जाते हैं—शोक, क्रोध और वैराग्य एक ही क्षण में दहक उठते हैं। → लोमश युधिष्ठिर को बताते हैं कि भरद्वाज का विलाप समाप्त हुआ, पुत्र का अन्त्येष्टि-कर्म हुआ, और ऋषि ने अग्नि-प्रवेश द्वारा अपने जीवन का समापन कर दिया; कथा एक शोकान्त निष्कर्ष पर ठहरती है। → भरद्वाज के अग्नि-प्रवेश के बाद रैभ्य-यवक्रीत-प्रसंग की शेष परिणति और उससे जुड़ी आगे की दैवी/ऋषि-परम्परा की प्रतिक्रिया अगले प्रसंग की ओर संकेत करती है।
Shlokas
Verse 1
अपना स२ (0 अवज असल सप्तत्रिशर्दाधिकशततमोब< ध्याय: भरद्वाजका पुत्रशोकसे विलाप करना
Lomaśa said: “O son of Kuntī, the sage Bharadvāja, having completed his daily Vedic recitation befitting a twice-born, took up a bundle of sacred fuel-sticks and entered his own hermitage.”
Verse 2
त॑ सम दृष्टवा पुरा सर्वे प्रत्युत्तिष्ठन्ति पावका: । न त्वेनमुपतिष्ठन्ति हतपुत्र॑ं तदाग्नय:
Formerly, whenever they saw him, all the sacred fires would rise up in reverent welcome. But now, seeing him bereft of his son, those very fires no longer rise to honor him—signaling a rupture in auspicious order and the withdrawal of ritual support in a moment of grief and moral disturbance.
Verse 3
वैकृतं त्वग्निहोत्रे स लक्षयित्वा महातपा: । तमन्ध॑ शूद्रमासीनं गृहपालमथाब्रवीत्
అగ్నిహోత్రంలో వికృతి కనిపించగానే మహాతపస్వి అక్కడ కూర్చున్న అంధ శూద్ర గృహపాలకుణ్ణి చూసి అతనితో ఇలా అన్నాడు।
Verse 4
अग्निहोत्रगृहमें यह विकृति देखकर उन महातपस्वी भरद्वाजने वहाँ बैठे हुए अन्धे गृहरक्षक शूद्रसे पूछा-- ।। कि नु मे नाग्नय: शूद्र प्रतिनन्दन्ति दर्शनम् । त्वं चापि न यथापूर्व कच्चित् क्षेममिहाश्रमे
అగ్నిహోత్రగృహంలో ఈ వికృతి చూసిన మహాతపస్వి భరద్వాజుడు అక్కడ కూర్చున్న అంధ శూద్ర గృహపాలకుణ్ణి ప్రశ్నించాడు— “ఓ శూద్రా! నా పవిత్ర అగ్నులు నా దర్శనాన్ని ఎందుకు స్వాగతించట్లేదు? నీవు కూడా మునుపటిలా లేవు—ఈ ఆశ్రమంలో క్షేమమేనా?”
Verse 5
कच्चिन्न रैभ्यं पुत्रो मे गतवानल्पचेतन: । एतदाचक्ष्व मे शीघ्रं न हि शुद्धयति मे मन:
“నా మందబుద్ధి కుమారుడు రైభ్యుని వద్దకు వెళ్లాడా? ఇది నాకు వెంటనే చెప్పు; నా మనస్సు శాంతించటం లేదు।”
Verse 6
शूद्र बवाच रैभ्यं यातो नूनमयं पुत्रस्ते मन्दचेतन: । तथा हि निहत: शेते राक्षसेन बलीयसा
శూద్రుడు అన్నాడు— “భగవన్! మీ మందచేతన కుమారుడు నిశ్చయంగా రైభ్యుని వద్దకు వెళ్లాడు. దాని ఫలితమే ఇది—అతడు మరింత బలవంతుడైన రాక్షసునిచేత హతుడై ఇక్కడ నేలపై పడి ఉన్నాడు।”
Verse 7
प्रकाल्यमानस्तेनायं शूलहस्तेन रक्षसा । अग्न्यागारं प्रति द्वारि मया दोर्भ्या निवारित:
“శూలం చేతబట్టి ఆ రాక్షసుడు ఇతనిని వెంటాడుతున్నాడు. ఇతడు అగ్న్యాగారంలోకి దూరబోతుండగా, నేను రెండు భుజాలతో పట్టుకుని ద్వారంలోనే ఆపివేశాను।”
Verse 8
ततः स विहताशो<त्र जलकामो<शुचिर्ध्रुवम् । निहतः सो$तिवेगेन शूलहस्तेन रक्षसा
అప్పుడు అతడు ఇక్కడ పూర్తిగా నిరాశచెందాడు. అశౌచస్థితిలో శుద్ధికై జలాన్ని కోరుతూ ఈ స్థలానికి వచ్చాడు; కాని నేను అడ్డుకున్నందువల్ల అతని ఆశ చచ్చిపోయింది. ఆ స్థితిలోనే శూలధారి రాక్షసుడు మహావేగంతో దాడి చేసి అతనిని చంపివేశాడు.
Verse 9
भरद्वाजस्तु तच्छुत्वा शूद्रस्य विप्रियं महत् । गतासुं पुत्रमादाय विललाप सुदुःखित:,शूद्रका कहा हुआ यह अत्यन्त अप्रिय वचन सुनकर भरद्वाज बड़े दुखी हो गये और अपने प्राणशून्य पुत्रको लेकर विलाप करने लगे
శూద్రుడు పలికిన ఆ అత్యంత అప్రియమైన కఠిన వాక్యాన్ని విని భరద్వాజుడు తీవ్ర శోకంలో మునిగిపోయాడు. ప్రాణం లేని తన కుమారుణ్ని ఎత్తుకొని అతడు ఘోర దుఃఖంతో విలపించసాగాడు.
Verse 10
भरद्वाज उवाच ब्राह्मणानां किलार्थाय ननु त्वं तप्तवांस्तप: | द्विजानामनथधीता वै वेदा: सम्प्रतिभान्त्विति
భరద్వాజుడు పలికెను—బిడ్డా! బ్రాహ్మణుల హితార్థం నీవు నిశ్చయంగా ఘోర తపస్సు చేసావు. ద్విజులకు అధ్యయనం చేయకుండానే వేదజ్ఞానం ప్రత్యక్షమగునట్లు చేయడమే నీ ఉద్దేశ్యం.
Verse 11
तथा कल्याणशीलस्त्व॑ ब्राह्म॒णेषु महात्मसु । अनागा: सर्वभूतेषु कर्कशत्वमुपेयिवान्
అలాగే మహాత్ములైన బ్రాహ్మణుల పట్ల నీ స్వభావం అత్యంత కల్యాణకరమైనది. సమస్త ప్రాణుల పట్ల నీవు నిరపరాధివి; అయినా నీ స్వభావంలో కొంత కఠినత్వం ప్రవేశించింది.
Verse 12
लोमशजी कहते हैं--कुन्तीनन्दन! भरद्वाज मुनि प्रतिदिनका स्वाध्याय पूरा करके बहुत-सी समिधाएँ लिये आश्रममें आये। उस दिनसे पहले सभी अग्नियाँ उनको देखते ही उठकर स्वागत करती थीं
లోమశుడు చెప్పెను—కుంతీనందనా! భరద్వాజ ముని ప్రతిదిన స్వాధ్యాయాన్ని ముగించి అనేక సమిధలను తీసుకొని ఆశ్రమానికి వచ్చాడు. ఆ దినానికి ముందు అతనిని చూచిన వెంటనే అగ్నులన్నీ లేచి నిలబడి స్వాగతించేవి; కాని ఆ సమయంలో అతని కుమారుడు హతుడైనందున అతడు అశౌచస్థితిలో ఉన్నాడు, అందువల్ల అగ్నులు మునుపటిలా లేచి స్వాగతించలేదు. బిడ్డా! రైభ్యుని ఆశ్రమం వైపు చూడవద్దని నేను నిన్ను పదేపదే నిషేధించాను; అయినా నీవు దానిని చూడటానికి వెళ్లావు, ఆ దర్శనం నీకు కాలుడు, అంతకుడు, యముడిలా అయింది. అతడు మహాతేజస్సు కలవాడైనా అతని బుద్ధి ఘోరంగా వికృతమైంది. నా వృద్ధాప్యంలో నీవే ఏకైక కుమారుడని తెలిసినా, ఆ దుష్టుడు క్రోధవశుడైపోయాడు.
Verse 13
य:ः स जानन् महातेजा वृद्धस्यैकं ममात्मजम् | गतवानेव कोपस्य वशं परमदुर्मति:
భరద్వాజుడు అన్నాడు—అతడు మహాతేజస్సు కలవాడైనా పరమ దుర్మతి. నా వృద్ధాప్యంలో నీవే నా ఏకైక కుమారుడని తెలిసికూడా క్రోధవశుడయ్యాడు. తాతా! రైభ్యాశ్రమం వైపు చూడవద్దని నేను నిన్ను మళ్లీ మళ్లీ వారించాను; అయినా నీవు వెళ్లి చూశావు, ఆ చూపే నీకు మృత్యువులా, అంతకుడిలా, యముడిలా అయింది.
Verse 14
पुत्रशोकमनुप्राप्त एष रैभ्यस्य कर्मणा । त्यक्ष्यामि त्वामृते पुत्र प्राणानिष्टतमान् भुवि
భరద్వాజుడు అన్నాడు—రైభ్యుని ఈ కర్మవల్ల నాకు కుమారశోకం కలిగింది. కుమారా, నీవు లేకుండా ఈ భూమిపై నాకు అత్యంత ప్రియమైన ప్రాణాలనైనా నేను విడిచిపెడతాను.
Verse 15
यथाहं पुत्रशोकेन देहं त्यक्ष्यामि किल्बिषी । तथा ज्येष्ठ: सुतो रैभ्यं हिंस्पाच्छीघ्रमनागसम्
భరద్వాజుడు అన్నాడు—నేను పాపకలుషితుడనై కుమారశోకంతో వ్యాకులమై దేహాన్ని విడిచిపెట్టబోతున్నట్లే, రైభ్యుని జ్యేష్ఠ కుమారుడు త్వరలోనే తన నిరపరాధ తండ్రిపై హింసచేసి—అతన్ని హతమార్చును.
Verse 16
सुखिनो वै नरा येषां जात्या पुत्रो न विद्यते । ते पुत्रशोकमप्राप्य विचरन्ति यथासुखम्
భరద్వాజుడు అన్నాడు—నిజంగా, విధివశాత్ కుమారుడు పుట్టని మనుష్యులే సుఖులు; ఎందుకంటే కుమారశోకాన్ని పొందక వారు లోకంలో యథాసుఖంగా సంచరిస్తారు.
Verse 17
ये तु पुत्रकृताच्छोकाद् भुशं व्याकुलचेतस: । शपन्तीष्टान् सखीनारततस्तिभ्य: पापतरो नु कः
భరద్వాజుడు అన్నాడు—కుమారునివల్ల కలిగిన శోకంతో తీవ్రంగా వ్యాకులచిత్తులై, తమ ఇష్టమైన మిత్రులకైనా శాపం పెట్టేవారికన్నా మరింత పాపులు ఇంకెవరు?
Verse 18
परासुश्न सुतो दृष्ट: शप्तश्नेष्ट: सखा मया । ईदृशीमापदं कोजत्र द्वितीयोडनुभविष्यति
భరద్వాజుడు అన్నాడు— నేను నా కుమారుని మరణాన్ని చూశాను; దుఃఖావేశంలో ప్రియ మిత్రునికి శాపం ఇచ్చాను. నన్ను తప్ప ఈ లోకంలో ఇలాంటి విపత్తును మరెవరు అనుభవిస్తారు?
Verse 19
लोगमश उवाच विलप्यैवं बहुविधं भरद्वाजो5दहत् सुतम् । सुसमिद्धं ततः पश्चात् प्रविवेश हुताशनम्
లోమశుడు అన్నాడు— ఈ విధంగా అనేక రీతులుగా విలపించిన భరద్వాజుడు తన కుమారుని దహనక్రియను అగ్నికి అప్పగించాడు. ఆపై అగ్ని బాగా ప్రజ్వలించిన తరువాత, అతడు స్వయంగా కూడా ఆ పవిత్ర అగ్నిలో ప్రవేశించాడు.
Verse 136
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशती र्थयात्राके प्रस॑ंगमें यवक्रीतोपाख्यानविषयक एक सौ छत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత వనపర్వాంతర్గత తీర్థయాత్రాపర్వంలో, లోమశుని తీర్థయాత్రా ప్రసంగంలో, యవక్రీతోపాఖ్యాన విషయక నూట ముప్పై ఆరవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 137
लोमशजी कहते हैं--युधिष्ठि!! इस तरह भाँति-भाँतिके विलाप करके भरद्वाजने अपने पुत्रका दाह-संस्कार किया। तत्पश्चात् स्वयं भी वे जलती आगमें प्रवेश कर गये ।।
లోమశుడు అన్నాడు— యుధిష్ఠిరా! ఈ విధంగా రకరకాలుగా విలపించి భరద్వాజుడు తన కుమారుని దహనసంస్కారాన్ని నిర్వహించాడు. అనంతరం అతడు స్వయంగా కూడా మండుతున్న అగ్నిలో ప్రవేశించాడు.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns ethical self-governance under bereavement: whether grief justifies harsh speech, curse, or retaliatory intent, and how one preserves dharma when emotional pain pressures judgment.
The chapter implies that ritual discipline and ethical restraint are tested most severely during loss; it also warns that anger and impulsive speech can multiply harm beyond the initiating tragedy.
No explicit phalaśruti is stated in the provided verses; the chapter’s meta-function is conveyed indirectly through exemplification—linking disrupted ritual order, grief discourse, and consequential action within the epic’s moral pedagogy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.