Adhyaya 118
तीर्थयात्रा: सागरतीर्थ-शूर्पारक-प्रभासगमनम् (Pilgrimage to Sea Tīrthas, Śūrpāraka, and Prabhāsa)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā (Pilgrimage Circuit) — Coastal and Western Sacred Sites
Vaiśaṃpāyana describes Yudhiṣṭhira’s sequential visitation of sacred fords and coastal holy places. The king, accompanied by his brothers and Draupadī, performs repeated ritual bathings (abhiṣeka), offerings to ancestors and deities, and substantial gifts to Brahmin specialists, while also commemorating Arjuna’s extraordinary feats and gaining joy through sage-approval. The itinerary moves through Draviḍa regions toward ocean-associated tīrthas, including Agastya-related sanctuaries, the Godāvarī’s sea-ward course, and the highly praised Śūrpāraka, where revered altars and divine abodes are enumerated (Vasus, Maruts, Aśvins, Indra, Viṣṇu, Savitṛ, Soma, Rudra, Sarasvatī, Siddhas, Pūṣan, and others). After diverse fasts and donations, the party reaches the famed Prabhāsa, where Yudhiṣṭhira undertakes a twelve-day austerity with minimal sustenance and ritual fire observances. Hearing of this intense tapas, Balarāma and Kṛṣṇa arrive with Vṛṣṇi chiefs; seeing the Pandavas’ hardship and Draupadī’s undeserved suffering, they respond with visible grief, then exchange formal honors and receive a full account of the exile and Arjuna’s mission for celestial weapons.
Chapter Arc: लोमश ऋषि परीक्षितनन्दन जनमेजय को बताते हैं कि सदाचारी पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर, भाइयों सहित अभिषिक्त-सा संयम धारण करके, समुद्रगामिनी पुण्य-धारा की ओर तीर्थयात्रा में आगे बढ़ते हैं। → युधिष्ठिर गोदावरी-प्रवाह और समुद्र-संबद्ध अनेक तीर्थों में क्रमशः स्नान-दान करते हुए देवगणों (वसु, मरुत, आदित्य), इन्द्र-विष्णु-सविता, चन्द्र-दिवाकर, वरुण, साध्य, धाता, पितृगण, रुद्र-गण तथा सरस्वती-सिद्धगण आदि के पुण्यायतनों का दर्शन करते हैं—यात्रा का विस्तार उनके मन में ‘कृतकृत्यता’ और ‘अभीष्ट-प्राप्ति’ की तीव्र आकांक्षा जगाता है। → समुद्र-तीर्थों का क्रम पूर्ण करते हुए वे शूर्पारक जैसे परमपुण्य स्थल का दर्शन करते हैं; वहीं तीर्थ-सम्पदा का समुच्चय उनके भीतर ‘धर्म-यात्रा’ की पराकाष्ठा बनकर उभरता है—देवताओं का तर्पण, ब्राह्मणों का सत्कार, और मन का परिपूर्ण होना। → युधिष्ठिर अपने भाइयों को उन महापुरुषों के वन-वास, पराक्रम और इन्द्र-लोक-गमन जैसी कथाओं/प्रसंगों का स्मरण कराते हैं; यह सुनकर पाण्डव (और साथ के महात्मा) दुःखार्ति से आँसू बहाते हैं—तीर्थयात्रा बाह्य से अंतर्मुखी शुद्धि में परिणत होती है। → प्रभास-तीर्थ में आगे ‘यादव-पाण्डव समागम’ का प्रसंग सन्निकट है, जहाँ तीर्थयात्रा का फल मानवीय मिलन और राजधर्म के नए संकेतों में बदलने वाला है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशती र्थयात्राके प्रस॑ंगमें कार्तवीर्योपाख्यानविषयक एक सौ सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ११७ ॥। हि मय ० | है >> अष्टादशाधिकशततमोब&् ध्याय: युधिष्ठिरका विभिन्न तीथॉमें 24% प्रभासक्षेत्रमें पहुँचकर तपस्यामें प्रवृत्त होना और [का पाण्डवोंसे मिलना वैशम्पायन उवाच गच्छन् स तीर्थानि महानुभाव: पुण्यानि रम्याणि ददर्श राजा | सर्वाणि विप्रैरुषशोभितानि क्वचित् क्वचिद् भारत सागरस्य
వైశంపాయనుడు పలికెను—జనమేజయా! ముందుకు సాగుతూ మహానుభావుడైన రాజు యుధిష్ఠిరుడు సముద్రతీరంలోని పుణ్యమయమైన, రమణీయమైన సమస్త తీర్థాలను దర్శించాడు. ఆ తీర్థాలు ఎక్కడెక్కడో నివసించే బ్రాహ్మణుల వల్ల మరింత శోభిల్లుతున్నాయి.
Verse 2
स वृत्तवांस्तेषु कृताभिषेक: सहानुजः: पार्थिवपुत्रपौत्र: । समुद्रगां पुण्यतमां प्रशस्तां जगाम पारिक्षित पाण्डुपुत्र:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ పవిత్ర తీర్థాలలో విధివిధానంగా స్నానకర్మలు ఆచరించి, ధర్మాత్ముడైన పాండుపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుడు, రాజవంశసంతతి, తన అనుజులతో కలిసి ప్రయాణమై, ఓ పరీక్షిత్, సముద్రంలో కలిసే అత్యంత పుణ్యప్రదమైన ప్రసిద్ధ నదీ తీరాన్ని చేరెను।
Verse 3
तत्रापि चाप्लुत्य महानुभाव: संतर्पयामास सका सुरांश्व । द्विजातिमुख्येषु धनं गोदावरीं सागरगामगच्छत्
అక్కడ కూడా ఆ మహానుభావుడు స్నానమాచరించి దేవతలకు, పితృదేవతలకు తర్పణం సమర్పించాడు; ఉత్తమ బ్రాహ్మణులకు ధనదానం చేసి సముద్రగామినీ గోదావరి వైపు ప్రయాణమయ్యాడు।
Verse 4
ततो विपाप्मा द्रविडेषु राजन् समुद्रमासाद्य च लोकपुण्यम् । अगस्त्यतीर्थ च महापवित्रं नारीतीर्थान्यथ वीरो ददर्श
తర్వాత, ఓ రాజా, పాపరహితుడైన ఆ వీరుడు ద్రవిడదేశాలలో సంచరిస్తూ లోకానికి పుణ్యప్రదమైన సముద్రతీరాన్ని చేరెను. అక్కడ స్నానాది ఆచారాలు నిర్వహించి, పరమ పవిత్రమైన అగస్త్య తీర్థాన్ని మరియు ఇతర నారీ తీర్థాలను కూడా దర్శించెను।
Verse 5
तत्रार्जुनस्थाग्रय धनुर्धरस्य निशम्य तत् कर्म नरैरशक्यम् | सम्पूज्यमान: परमर्षिसड्घै: परां मुर्द पाण्डुसुत: स लेभे
అక్కడ శ్రేష్ఠ ధనుర్ధరుడైన అర్జునుని ఆ కార్యాన్ని—సాధారణ మనుష్యులకు అసాధ్యమైనదాన్ని—విని పాండుపుత్రుడు (యుధిష్ఠిరుడు) పరమానందాన్ని పొందెను. మహర్షుల సమూహాలచే సత్కరింపబడి అతని హర్షం మరింత పెరిగెను।
Verse 6
स तेषु तीर्थेष्वभिषिक्तगात्र: कृष्णासहाय: सहितो<्नुजैश्न । सम्पूजयन् विक्रममर्जुनस्य रेमे महीपाल पति: पृथिव्या:
ఆ తీర్థాలలో స్నానముచేసి శుద్ధదేహుడై, కృష్ణా (ద్రౌపది) సహాయంతో, అనుజులతో కూడి, భూమిపతి యుధిష్ఠిరుడు అర్జునుని విక్రమాన్ని గౌరవించి స్తుతిస్తూ అక్కడ ఆనందముగా విహరించెను।
Verse 7
ततः सहस्राणि गवां प्रदाय तीर्थेषु तेष्वम्बुधरोत्तमस्य । हृष्ट: सह भ्रातृभिरर्जुनस्य संकीर्तयामास गवां प्रदानम्
ఆపై మహాసముద్ర తీరాన ఉన్న ఆ తీర్తాలలో వేల సంఖ్యలో గోవులను దానం చేసి, సోదరులతో కూడి హర్షించిన యుధిష్ఠిరుడు అర్జునుని గోదానాన్ని పునఃపునః ప్రకటించి కీర్తించాడు।
Verse 8
स तानि तीर्थानि च सागरस्य पुण्यानि चान्यानि बहूनि राजन । क्रमेण गच्छन् परिपूर्णकाम: शूर्पारक॑ पुण्यतमं ददर्श
రాజా! సముద్రసంబంధమైనవీ, ఇతర అనేక పుణ్యతీర్థాలనూ క్రమంగా సందర్శిస్తూ, కోరికలు నెరవేరిన యుధిష్ఠిరుడు అత్యంత పుణ్యమైన శూర్పారక తీర్థాన్ని దర్శించాడు।
Verse 9
तत्रोदथे: कंचिदतीत्य देशं ख्यातं पृथिव्यां वनमाससाद । तप्तं सुरैस्तत्र तपः पुरस्ता- दिष्टं तथा पुण्यपरैनरिन्द्रै:
అక్కడ సముద్రంలోని ఒక భాగాన్ని దాటి, వారు భూమండలమంతటా ప్రసిద్ధమైన ఒక వనాన్ని చేరుకున్నారు। పూర్వకాలంలో అక్కడ దేవతలు తపస్సు చేశారు; పుణ్యశీల రాజులు యజ్ఞకర్మలను అనుష్ఠించారు।
Verse 10
स तत्र तामग्रयधनुर्धरस्य वेदीं ददर्शायतपीनबाहु: । ऋचीकपुत्रस्थ तपस्विसड्चै: समावृतां पुण्यकृदर्चनीयाम्
అక్కడ దీర్ఘమైన, దృఢమైన భుజాలు గల యుధిష్ఠిరుడు ఆ వనంలో ధనుర్ధరులలో శ్రేష్ఠుడు, ఋచీక వంశజుడు పరశురాముని వేదికను దర్శించాడు. అది పుణ్యాత్ములకు పూజనీయం; తపస్వుల సమూహాలు దానిని ఎల్లప్పుడూ చుట్టుముట్టి ఉండేవి।
Verse 11
ततो वसूनां वसुधाधिप: स मरुठ्गणानां च तथाश्रिनोशक्ष । वैवस्वतादित्य धने श्वराणा- मिन्द्रस्य विष्णो: सवितुर्विभोश्व
రాజా! అనంతరం ఆ మహాత్మ రాజు వసువులు, మరుత్గణాలు, అశ్వినీదేవతలు, యముడు, ఆదిత్యులు, ధనాధిపతి కుబేరుడు, ఇంద్రుడు, విష్ణువు, భగవాన్ సవితృ, శివుడు, చంద్రుడు మరియు సూర్యుడు, వరుణుడు, సాధ్యగణాలు, ధాత, పితృగణాలు, తన గణాలతో రుద్రుడు, సరస్వతి, సిద్ధసమూహం మరియు ఇతర శుభదేవతల అత్యంత పవిత్రమైన, మనోహరమైన మందిరాలను దర్శించాడు।
Verse 12
भवस्य चन्द्रस्य दिवाकरस्य पतेरपां साध्यगणस्य चैव । धातु: पितृणां च तथा महात्मा रुद्रस्य राजन् सगणस्य चैव
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాజా! అనంతరం ఆ మహాత్మ రాజు భవుడు (శివుడు), చంద్రుడు, సూర్యుడు, జలాధిపతి వరుణుడు, సాధ్యగణము, ధాత, పితృగణము, అలాగే గణములతో కూడిన మహాత్మ రుద్రుడు—వీరి పరమ పవిత్రములైన, మనోహరములైన ఆలయములను దర్శించెను.
Verse 13
सरस्वत्या: सिद्धगणस्य चैव पुण्याश्न ये चाप्यमरास्तथान्ये । पुण्यानि चाप्यायतनानि तेषां ददर्श राजा सुमनोहराणि
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాజు సరస్వతి, సిద్ధగణము, అలాగే పుణ్యాహుతులను స్వీకరించే ఇతర అమర దేవతల పరమ పవిత్రములైన, అత్యంత మనోహరములైన ఆలయములను కూడా దర్శించెను.
Verse 14
तेषूपवासान् विबुधानुपोष्य दत्त्वा च रत्नानि महान्ति राजा । तीर्थेषु सर्वेषु परिप्लुताड़: पुन: स शूर्पारकमाजगाम
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ తీర్థాల సమీపంలో నివసించే విద్వాన్ బ్రాహ్మణుల ఉపవాసాలకు తగిన విధంగా సహాయముచేసి, వారికి వస్త్రాభరణములతో సత్కరించి, అమూల్య రత్నములను దానమిచ్చి, రాజు సమస్త తీర్థములలో స్నానమాచరించి; అనంతరం మళ్లీ శూర్పారక ప్రాంతమునకు చేరెను.
Verse 15
स तेन तीर्थन तु सागरस्य पुन: प्रयातः सह सोदरीयै: । द्विजै: पृथिव्यां प्रथितं महद्ि- स्तीर्थ प्रभासं समुपाजगाम
వైశంపాయనుడు పలికెను—సముద్రతీరంలోని ఆ తీర్థాన్ని దర్శించిన తరువాత, అతడు సోదరులతో కలిసి మళ్లీ ప్రయాణమై, తీరప్రాంత తీర్థమార్గమున సాగుతూ, భూమండలమంతట ప్రసిద్ధమైన ప్రభాస తీర్థమునకు చేరెను; అది మహానుభావ బ్రాహ్మణుల సాన్నిధ్యమువలన విశేషంగా ఖ్యాతి పొందినది.
Verse 16
तत्राभिषिक्त: पृथुलोहिताक्ष: सहानुजैर्देवगणान् पितृश्न । संतर्पयामास तथैव कृष्णा ते चापि विप्रा: सह लोमशेन
అక్కడ స్నానమాచరించి విశాలమైన ఎర్రని నేత్రములు గల రాజు యుధిష్ఠిరుడు సోదరులతో కలిసి దేవగణములకు, పితృదేవతలకు తర్పణమర్పించెను. అలాగే ద్రౌపది, వెంట వచ్చిన బ్రాహ్మణులు మరియు మహర్షి లోమశుడు కూడా అక్కడ స్నానము చేసి తర్పణము నిర్వహించిరి.
Verse 17
स द्वादशाहं जलवायुभक्ष: कुर्वन् क्षपाह:सु तदाभिषेकम् । समन्ततोःग्नीनुपदीपयित्वा तेपे तपो धर्मभूतां वरिष्ठ:
ధర్మాత్ములలో శ్రేష్ఠుడైన యుధిష్ఠిరుడు అక్కడ పన్నెండు రోజులు నీరు, వాయువు మాత్రమే ఆహారంగా చేసుకొని ఉన్నాడు. పగలు-రాత్రి పునఃపునః స్నానక్రియలు ఆచరించి, చుట్టూ అగ్నులను ప్రజ్వలింపజేసి ధర్మమూలమైన ఘోర తపస్సు చేశాడు.
Verse 18
तमुग्रमास्थाय तपश्चरन्तं शुश्राव रामश्न जनार्दनश्व । तौ सर्ववृष्णिप्रवरौ ससैन्यौ युधिष्ठिरं जग्मतुराजमीढम्
అప్పుడు రాముడు మరియు జనార్దనుడు (శ్రీకృష్ణుడు) మహారాజు యుధిష్ఠిరుడు ఘోర వ్రతాన్ని స్వీకరించి తీవ్రమైన తపస్సు చేస్తున్నాడని విన్నారు. వృష్ణివంశంలో శ్రేష్ఠులైన ఆ ఇద్దరూ సైన్యంతో కలిసి ఆజమీఢ వంశభూషణుడైన యుధిష్ఠిరుని దర్శించుటకు వెళ్లారు.
Verse 19
ते वृष्णय: पाण्डुसुतान् समीक्ष्य भूमौ शयानान् मलदिग्धगात्रान् अनर्तहतीं द्रौपदी चापि दृष्टवा सुदु:खिताश्लुक्रुशुरातनादम्
అక్కడికి వెళ్లిన వృష్ణులు పాండుపుత్రులు నేలపై పడుకొని ఉండటాన్ని చూశారు; వారి శరీరాలు ధూళి-మలినాలతో మసకబారిపోయాయి. అలాగే అటువంటి బాధను భరించలేక ఘోర దుస్థితిలో ఉన్న ద్రౌపదిని చూసి వారు అత్యంత దుఃఖించి ఆర్తనాదం చేశారు.
Verse 20
ततः स रामं॑ च जनार्दनं च कार्ष्णि च साम्बं च शिनेश्व पौत्रम् अन्यांश्व वृष्णीनुपगम्य पूजां चक्रे यथाधर्ममहीनसत्त्व:
అనంతరం ఆ మహా సంకటంలోనూ మనోబలం తగ్గని యుధిష్ఠిరుడు రాముడు, జనార్దనుడు (శ్రీకృష్ణుడు), కార్ష్ణి (ప్రద్యుమ్నుడు), సాంబుడు, శినిపౌత్రుడు (సాత్యకి) మరియు ఇతర వృష్ణుల వద్దకు వెళ్లి, ధర్మానుసారం వారందరికీ యథోచిత పూజా-సత్కారాలు చేశాడు.
Verse 21
ते चापि सर्वान् प्रतिपूज्य पार्था- स्तै: सत्कृता: पाण्डुसुतैस्तथैव । युधिष्ठिरं सम्परिवार्य राज- न्लुपाविशन् देवगणा यथेन्द्रम्
రాజా! పాండుపుత్రులచే సత్కరింపబడిన వృష్ణులు కూడా వారందరికీ యథోచిత ప్రతిపూజ చేశారు. అనంతరం వారు ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుని చుట్టూ అన్ని వైపులా కూర్చున్నారు—దేవగణాలు ఇంద్రుని చుట్టూ కూర్చునే విధంగా.
Verse 22
तेषां स सर्व चरित॑ परेषां वने च वासं परमप्रतीत: । अस्त्रार्थमिन्द्रस्य गतं च पार्थ निवेशनं हृष्टमना: शशंस
వైశంపాయనుడు పలికెను—అతడు సంపూర్ణ విశ్వాసంతో రాజు యుధిష్ఠిరునికి శత్రువుల సమస్త ప్రవర్తన, కుతంత్రాలు, అలాగే అరణ్యవాసపు వివరాలన్నీ యథావిధిగా నివేదించాడు. అనంతరం ఆశతో హర్షితమనస్సుతో—పార్థుడు (అర్జునుడు) దివ్యాస్త్రాల పొందుటకై ఇంద్రలోకమునకు వెళ్లినాడని తెలిపాడు; ఇది దాడి కోసం కాదు, రాబోయే శత్రుత్వంలో ధర్మరక్షణకై చేసిన వివేకపూర్వక సిద్ధత అని చెప్పాడు.
Verse 23
श्रुत्वा तु ते तस्य वच: प्रतीता- स्तांक्षापि दृष्टवा सुकुशानतीव । नेत्रोद्धवं सम्मुमुचुर्महार्हा दुःखार्तिजं वारि महानुभावा:
యుధిష్ఠిరుని మాటలు విని వారికి కొంత సాంత్వన కలిగింది; కానీ పాండవులు అత్యంత క్షీణించి బలహీనంగా ఉన్నదాన్ని చూసి ఆ పూజనీయ మహాత్మ వీరులు దుఃఖవేదనను ఆపుకోలేక, కన్నుల నుంచి శోకజలాన్ని విడిచారు.
Verse 118
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां प्रभासे यादवपाण्डवसमागमे अष्टादशाधिकशततमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారతం వనపర్వములోని తీర్థయాత్రాపర్వములో, లోమశుని తీర్థయాత్రా కథనంలో, ప్రభాసక్షేత్రంలో యాదవ-పాండవ సమాగమప్రసంగమునకు సంబంధించిన నూట పద్దెనిమిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Frequently Asked Questions
How a dispossessed ruler sustains public legitimacy: Yudhiṣṭhira reasserts kingship through purification rites, generosity, and controlled austerity rather than through immediate political power or coercion.
Dharma is practiced through consistent, observable disciplines—pilgrimage, offerings, and restraint—so that personal suffering is converted into communal stability and moral credibility.
No explicit standalone phalaśruti is stated in these verses; merit is conveyed implicitly through repeated emphasis on purification (abhiṣeka), sanctioned tīrthas, proper gifting, and the esteem of sages and allied leaders.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.