Adhyaya 116
Āraṇyaka Parva, Adhyāya 116: Jamadagni–Reṇukā Narrative and the Kārtavīrya Conflict (Akṛtavraṇa’s Account)
Upa-parva: Rāma-Jāmadagnya–Reṇukā–Kārtavīrya Episode (Āraṇyaka Parva: ṛṣi-lineage and vow-consequence narrative)
Akṛtavraṇa narrates Jamadagni’s ascetic attainment and his marriage to Reṇukā, from whom five sons are born, Rāma being the youngest. During a bathing occasion, Reṇukā sees King Citraratha sporting in water with his wife and, through a moment of covetous attention, loses composure and returns distressed. Jamadagni discerns her lapse and censures her; he orders the sons in sequence to execute their mother, but the elder sons, mentally unsettled, do not respond and are cursed into a stupefied, animal-like condition. When Rāma arrives, Jamadagni commands him to carry out the act; Rāma complies with an axe. Jamadagni’s anger subsides and he grants boons: Reṇukā’s restoration, her forgetfulness of the event, the brothers’ return to normalcy, and Rāma’s martial invincibility and longevity. The narrative then shifts to a later aggression: Kārtavīrya (Anūpa’s ruler) arrives at the āśrama; despite being honored, he rejects the reception, seizes the sacrificial cow and calf, and damages the hermitage. On Rāma’s return, Jamadagni reports the violation; Rāma confronts Kārtavīrya in battle and cuts down his many arms. In retaliation, Kārtavīrya’s sons attack Jamadagni in Rāma’s absence and kill the unarmed ascetic, departing thereafter. Rāma returns carrying fuel-sticks, finds his father slain, and laments—closing the chapter on grief and the consolidation of a retaliatory causal trajectory.
Chapter Arc: लोमश ऋषि युधिष्ठिर को भृगुवंशी आश्रम की कथा में और गहरे ले जाते हैं—जहाँ तप, गृहस्थ-धर्म और राजबल का टकराव एक ही क्षण में रक्त बनकर फूट पड़ता है। → जमदग्नि-रेणुका का शांत आश्रम-जीवन, पुत्रों का वन जाना, और कार्तवीर्य अर्जुन का आगमन—राजा का वैभव और अधिकार-भाव आश्रम की मर्यादा पर चढ़ बैठता है। रेणुका के प्रसंग से आरम्भ हुई आज्ञापालन-परंपरा अब पिता के अपमान और आश्रम-धर्म की रक्षा की कसौटी बन जाती है। → कार्तवीर्य के अत्याचार/लूट के बाद प्रतिशोध की ज्वाला भड़कती है; अंततः संघर्ष का चरम ‘जमदग्नि-वध’ में प्रकट होता है—तपस्वी पिता का रक्त गिरते ही परशुराम के भीतर क्षात्र-तेज और ब्राह्म-शाप, दोनों एक साथ जाग उठते हैं। → जमदग्नि के वध से कथा का नैतिक संतुलन टूट जाता है और परशुराम के लिए प्रतिज्ञा-मार्ग खुलता है—अब यह केवल व्यक्तिगत शोक नहीं, अधर्म के विरुद्ध वंशगत दायित्व बन जाता है। → पिता के वध का समाचार परशुराम तक पहुँचते ही अगला कदम अनिवार्य हो उठता है—क्या वह क्षमा करेगा, या पृथ्वी को क्षत्रियों से रिक्त करने वाली प्रतिज्ञा लेगा?
Shlokas
Verse 1
28 03.2 (9) #25:.# #25-7 षोडशाधिकशततमोब<्ध्याय: पिताकी आज्ञासे परशुरामजीका अपनी माताका मस्तक काटना और उन्हींके वरदानसे पुनः जिलाना
అకృతవ్రణుడు పలికెను—రాజా! మహాతపస్వి జమదగ్ని వేదాధ్యయనమునందు నిమగ్నుడై ఘోర తపస్సు ఆరంభించెను. అనంతరం శౌచము, సంతోషము మొదలైన నియమాచరణచేత సమస్త దేవతలను తన వశమునకు తెచ్చుకొనెను।
Verse 2
स प्रसेनजितं राजन्नधिगम्य नराधिपम् | रेणुकां वरयामास स च तस्मै ददौ नृप:,युधिष्ठिर! फिर राजा प्रसेनजितके पास जाकर जमदग्नि मुनिने उनकी पुत्री रेणुकाके लिये याचना की और राजाने मुनिको अपनी कन्या ब्याह दी
రాజా! జమదగ్ని ముని నరాధిపుడైన ప్రసేనజిత్తు రాజుని సమీపించి రేణుకను వరించెను; ఆ నృపుడు తన కుమార్తెను మునికి సమర్పించెను।
Verse 3
रेणुकां त्वथ सम्प्राप्य भार्या भार्गवनन्दन: । आश्रमस्थस्तया सार्ध तपस्तेपेडनुकूलया
రేణుకను భార్యగా పొందిన తరువాత, భృగువంశానందుడైన జమదగ్ని ఆశ్రమములోనే నివసిస్తూ, భర్తకు అనుకూలంగా నడిచే ఆ పతివ్రతతో కలిసి తపస్సు చేయసాగెను।
Verse 4
तस्या: कुमाराश्षत्वारो जज्ञिरे रामपज्चमा: । सर्वेषामजघन्यस्तु राम आसीज्जघन्यज:
ఆమె గర్భమునుంచి క్రమంగా నలుగురు కుమారులు జన్మించారు; ఐదవ కుమారుడిగా రాముడు (పరశురాముడు) జన్మించాడు. వయసులో తమ్ముడైనా గుణవీర్యాలలో అతడే అందరిలో శ్రేష్ఠుడు.
Verse 5
फलाहारेषु सर्वेषु गतेष्वथ सुतेषु वै । रेणुका सनातुमगमत् कदाचिन्नियतव्रता,एक दिन जब सब पुत्र फल लानेके लिये वनमें चले गये तब नियमपूर्वक उत्तम व्रतका पालन करनेवाली रेणुका स्नान करनेके लिये नदी-तटपर गयी
ఒకసారి ఆమె కుమారులందరూ ఫలాహారం కోసం అడవికి వెళ్లినప్పుడు, నియమవ్రతాన్ని ఆచరించే రేణుక నిర్ణీత సమయంలో స్నానార్థం నదీతీరానికి వెళ్లింది.
Verse 6
सा तु चित्ररथं नाम मार्तिकावतकं नृपम् ददर्श रेणुका राजन्नागच्छन्ती यदृच्छया
రాజా! స్నానం చేసి తిరిగి వస్తున్న రేణుక యాదృచ్ఛికంగా మార్తికావత దేశాధిపతి చిత్రరథుని చూచింది.
Verse 7
क्रीडन्तं सलिले दृष्टवा सभार्य पद्ममालिनम् | ऋद्धिमन्तं ततस्तस्य स्पृहयामास रेणुका
రాజా! నీటిలో భార్యతో కలిసి క్రీడిస్తూ, పద్మమాల ధరించిన ఆ సమృద్ధిశాలి నరపతిని చూసి రేణుకకు అతనిపై స్పృహ (కామన) కలిగింది.
Verse 8
व्यभिचाराच्च तस्मात् सा क्लिन्नाम्भसि विचेतना । प्रविवेशाश्रमं त्रस्ता तां वै भर्तान्वबुध्यत
ఆ వ్యభిచారభావం వల్ల రేణుక నీటిలోనే తడిసి చైతన్యహీనురాలిలా అయింది. తరువాత భయంతో ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించింది; కాని ఆమె భర్త ఆమె విషయమంతా తెలుసుకున్నాడు.
Verse 9
सतां दृष्टवा च्युतां धैर्याद् ब्राह्मया लक्ष्म्या विवर्जिताम् | धिकक््छब्देन महातेजा गर्हयामास वीर्यवान्
ఆమె ధైర్యం నుండి చ్యుతమై, బ్రాహ్మణోచితమైన తేజోఐశ్వర్యం (లక్ష్మి) నుండి వంచితమై ఉన్నదని చూచి, మహాతేజస్సు గల శక్తిమంతుడైన మహర్షి ‘ధిక్’ అని పలికి కఠిన నిందావచనాలతో ఆమెను గర్హించాడు।
Verse 10
ततो ज्येष्ठो जामदग्न्यो रुमण्वान् नाम नामत: । आजगाम सुषेणश्च वसुर्विश्वावसुस्तथा,इसी समय जमदग्निके ज्येष्ठ पुत्र रुमण्वान् वहाँ आ गये। फिर क्रमशः सुषेण, वसु और विश्वावसु भी आ पहुँचे
అప్పుడు జమదగ్ని యొక్క జ్యేష్ఠపుత్రుడు రుమణ్వాన్ అనే పేరుగలవాడు అక్కడికి వచ్చాడు. అతని తరువాత క్రమంగా సుషేణుడు, వసువు, విశ్వావసువూ వచ్చారు।
Verse 11
तानानुपूर्व्याद् भगवान् वधे मातुरचोदयत् | न च ते जातसंस्नेहा: किंचिदूचुविचेतस:
అప్పుడు భగవాన్ జమదగ్ని వారిని క్రమంగా తమ తల్లిని వధించమని ఆజ్ఞాపించాడు. కానీ తల్లిపట్ల స్నేహం ఒక్కసారిగా ఉప్పొంగడంతో వారు ఏ మాటా పలకలేక, మనస్సు స్థంభించి జడుల్లా నిలిచిపోయారు।
Verse 12
ततः शशाप तानू् क्रोधात् ते शप्ताश्चेतनां जहु: । मृगपक्षिसधर्माण: क्षिप्रमासज्जडोपमा:
అప్పుడు మహర్షి కోపంతో వారందరినీ శపించాడు. శాపగ్రస్తులైన వెంటనే వారు చైతన్యాన్ని కోల్పోయి, క్షణంలోనే మృగపక్షుల స్వభావంలా జడబుద్ధులయ్యారు।
Verse 13
ततो रामो<भ्ययात् पश्चादाश्रमं परवीरहा । तमुवाच महाबाहुर्जमदग्निर्महातपा:
ఆ తరువాత పరవీరహా రాముడు ఆశ్రమానికి వచ్చాడు. అక్కడ మహాతపస్సు గల మహాబాహువు జమదగ్ని అతనితో ఇలా అన్నాడు।
Verse 14
जहीमां मातरं पापां मा च पुत्र व्यथां कृथा: । तत आदाय परशुं रामो मातु: शिरोड5हरत्
అకృతవ్రణుడు అన్నాడు— “కొడుకా! నీ ఈ పాపినీ తల్లిని వెంటనే సంహరించు; మనస్సులో ఏ వ్యథనూ పెట్టుకోకు.” అప్పుడు రాముడు (పరశురాముడు) పరశువు ఎత్తి క్షణమాత్రంలో తల్లి శిరస్సును ఛేదించాడు।
Verse 15
ततस्तस्य महाराज जमदमग्नेर्महात्मन: । कोपो< भ्यगच्छत् सहसा प्रसन्नश्चाब्रवीदिदम्,महाराज! इससे महात्मा जमदग्निका कोप सहसा शान्त हो गया और उन्होंने प्रसन्न होकर कहा--
అనంతరం, మహారాజా, మహాత్ముడు జమదగ్ని యొక్క కోపం అకస్మాత్తుగా శాంతించింది; ఆయన ప్రసన్నుడై ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 16
ममेदं वचनात् तात कृतं ते कर्म दुष्करम् वृणीष्व कामान् धर्मज्ञ यावतों वाउ्छसे हृदा
“తాతా! నా మాట ప్రకారం నీవు ఇతరులకు అత్యంత దుష్కరమైన కార్యాన్ని సాధించావు. నీవు ధర్మజ్ఞుడవు; కాబట్టి నీ హృదయం కోరినన్ని వరాలు కోరుకో.”
Verse 17
स वत्रे मातुरुत्थानमस्मृतिं च वधस्य वै । पापेन तेन चास्पर्श भ्रातृणां प्रकृति तथा
అప్పుడు అతడు వరం కోరాడు— “నా తల్లి మళ్లీ జీవించి లేవాలి; తన వధ జరిగిన సంగతి ఆమెకు జ్ఞాపకం ఉండకూడదు; ఆ పాపం ఆమెను స్పర్శించకూడదు; నా సోదరులు కూడా పూర్వంలా సహజమైన ఆరోగ్యస్థితికి చేరాలి.”
Verse 18
अप्रतिद्वन्धतां युद्धे दीर्घमायुश्न भारत । ददौ च सर्वान् कामांस्ताञ्जमदग्निर्महातपा:
ఓ భారతా! మహాతపస్వి జమదగ్ని అతనికి యుద్ధంలో అపరాజితత్వం, దీర్ఘాయుష్షు, అలాగే అతడు కోరిన సమస్త వరాలను ప్రసాదించాడు।
Verse 19
कदाचित् तु तथैवास्य विनिष्क्रान्ता: सुता: प्रभो । अथानूपपतिर्वीर: कार्तवीर्यो5भ्यवर्तत
అకృతవ్రణుడు అన్నాడు—ప్రభూ! ఒకసారి అలాగే జరిగింది; అతని కుమారులందరూ బయటికి వెళ్లి ఉన్నారు. అప్పుడు అనూపదేశపు వీర రాజు కార్తవీర్య అర్జునుడు అక్కడికి వచ్చాడు, యుధిష్ఠిరా!
Verse 20
तमाश्रमपदं प्राप्तमृषेर्भार्या समार्चयत् । स युद्धमदसम्मत्तो नाभ्यनन्दत् तथार्चनम्
అతడు ఆశ్రమానికి రాగానే ఋషి భార్య అతనికి యథోచిత అతిథి-సత్కారం చేసింది. కానీ యుద్ధమదంతో మత్తుడై అతడు ఆ గౌరవాన్ని సంతోషంగా స్వీకరించలేదు.
Verse 21
प्रमथ्य चाश्रमात् तस्माद्धोमधेनोस्तथा बलात् | जहार वत्सं क्रोशन्त्या बभज्ज च महाद्रुमान्
ఆపై అతడు ఆ ఆశ్రమాన్ని ధ్వంసం చేసి, అరుస్తూ ఉన్న హోమధేనువు వత్సాన్ని బలవంతంగా అపహరించాడు; ఆశ్రమంలోని మహావృక్షాలను కూడా విరిచివేశాడు.
Verse 22
आगताय च रामाय तदाचष्ट पिता स्वयम् | गां च रोरुदतीं दृष्टवा कोपो रामं समाविशत्
రాముడు (పరశురాముడు) వచ్చినప్పుడు తండ్రి జమదగ్ని స్వయంగా జరిగినదంతా చెప్పాడు. పదేపదే అరుస్తున్న ధేనువును చూసి రామునిలో కోపం ప్రవేశించింది.
Verse 23
स मृत्युवशमापन्नं कार्तवीर्यमुपाद्रवत् । तस्याथ युधि विक्रम्य भार्गव: परवीरहा
అప్పుడు మరణాధీనుడైన కార్తవీర్య అర్జునునిపై అతడు దాడి చేశాడు. ఆ యుద్ధంలో శత్రువీర సంహారకుడైన భార్గవ పరశురాముడు మహా విక్రమాన్ని ప్రదర్శించాడు.
Verse 24
चिच्छेद निशितैर्भल्लैर्बाहून् परिघसंनिभान् । सहस्नसम्मितान् राजन् प्रगृह्म रुचिरं धनु:
అకృతవ్రణుడు అన్నాడు—ఓ రాజా! అతడు తన మనోహరమైన ధనుస్సును ఎత్తుకొని, పదునైన భల్లబాణాలతో పరీఘసమాన బలమున్న, సహస్రసంఖ్యలవలె ఉన్న భుజాలను ఛేదించాడు।
Verse 25
अभिभूत: स रामेण संयुक्त: कालधर्मणा । अर्जुनस्याथ दायादा रामेण कृतमन्यव:
రాముని (పరశురాముని) చేత పరాభవింపబడి, కాలధర్మం (మరణం) చేత పట్టుబడి ఆ అర్జునుడు అంతాన్ని పొందాడు. ఆపై అర్జునుని వారసులు, రాముని చేత తండ్రి వధించబడినందుకు కోపంతో రగిలిపోయారు।
Verse 26
आश्रमस्थं विना रामं जमदग्निमुपाद्रवन् । ते तं जध्नुर्महावीर्यमयुध्यन्तं तपस्विनम्
రాము లేని వేళ ఆశ్రమంలో ఉన్న జమదగ్నిపై వారు దాడి చేశారు. మహావీరుడైన ఆ తపస్వి యుద్ధం చేయకపోయినా, వారు అతనిని వధించారు।
Verse 27
असकृद्ू रामरामेति विक्रोशन्तमनाथवत् | कार्तवीर्यस्य पुत्रास्तु जमदग्निं युधिष्ठिर
యుధిష్ఠిరా! అనాథుడిలా పదేపదే “రామా! రామా!” అని కేకలు వేస్తున్న జమదగ్నిని కార్తవీర్యుని కుమారులు వధించారు।
Verse 28
पीडयित्वा शरैर्जग्मुर्यथागतमरिंदमा: । अफफक्रान्तेषु वै तेषु जमदग्नौ तथा गते
బాణాలతో బాధింపజేసి, ఆ శత్రుదమనులు వచ్చిన దారినే తిరిగి వెళ్లిపోయారు. వారు పారిపోయి జమదగ్ని పడిపోయిన తరువాత, భృగునందనుడు పరశురాముడు చేతుల్లో సమిధలు పట్టుకొని ఆశ్రమానికి వచ్చాడు. తండ్రిని అతి దయనీయ స్థితిలో మృతుడిగా చూసి, అతడు శోకంతో కుంగి విలపించాడు।
Verse 29
समित्पाणिरुपागच्छदाश्रमं भृगुनन्दन: । स दृष्टा पितरं वीरस्तथा मृत्युवशं गतम् । अनर्हनतं तथाभूतं विललाप सुदु:ःखित:
భృగునందనుడైన పరశురాముడు చేతుల్లో సమిధలను పట్టుకొని ఆశ్రమానికి వచ్చాడు. అక్కడ తన వీరుడైన తండ్రి మరణాధీనుడై పడి ఉన్నదాన్ని చూశాడు. అటువంటి దుస్థితికి అర్హుడు కాని తండ్రిని అలా చూసి, అతడు తీవ్రమైన దుఃఖంతో విలపించాడు.
Verse 33
तदनन्तर शत्रुपक्षेके वीरोंका संहार करनेवाले परशुरामजी सबसे पीछे आश्रमपर आये। उस समय महातपस्वी महाबाहु जमदग्निने उनसे कहा -ा
ఆ తరువాత శత్రుపక్ష వీరులను సంహరించేవాడిగా ప్రసిద్ధుడైన పరశురాముడు అందరిలో చివరగా ఆశ్రమానికి వచ్చాడు. ఆ సమయంలో మహాతపస్వి, మహాబాహువు అయిన జమదగ్ని అతనితో ఇలా అన్నాడు.
Verse 115
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोगशती र्थयात्राके प्रसंगमें कार्तवीर्योपाख्यानविषयक एक सौ पन्द्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారతం వనపర్వాంతర్గత తీర్థయాత్రాపర్వంలో లోమశతీర్థయాత్రా ప్రసంగంలో కార్తవీర్యోపాఖ్యాన విషయక నూట పదిహేనవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 116
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां कार्तवीर्योपाख्याने जमदग्निवधे षोडशाधिकशततमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారతం వనపర్వంలోని తీర్థయాత్రాపర్వంలో లోమశతీర్థయాత్రాంతర్గత కార్తవీర్యోపాఖ్యానంలో జమదగ్నివధ ప్రసంగమైన నూట పదహారవ అధ్యాయం సమాప్తం.
Frequently Asked Questions
The chapter stages a conflict between obedience to paternal/ascetic authority and the moral gravity of harming one’s mother, using the episode to examine how command, lapse, and consequence are narrated within dharma discourse.
It underscores that even momentary indulgence of desire can destabilize vow-life, while also portraying how boons, curses, and retaliation amplify consequences across kinship and political domains.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter’s significance is primarily etiological and ethical, linking ascetic authority, transgression, and retaliatory cycles within the broader epic causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.