Shloka 20

Ṛśyaśṛṅgopākhyāna-praveśaḥ — Lomāśa narrates the origins of Ṛśyaśṛṅga and the Anga drought (ऋश्यशृङ्गोपाख्यान-प्रवेशः)

Devanagari script

ततो नन्दाप्लुताड्स्त्वं कौशिकीमभियास्यसि । विश्वामित्रेण यत्रोग्रं तपस्तप्तमनुत्तमम्‌,ननन्‍्दामें गोता लगानेके पश्चात्‌ तुम्हें कौशिकीके तटपर चलना होगा जहाँ महर्षि विश्वामित्रजीने उत्तम एवं उग्र तपस्या की थी

Transliteration

tato nandāplutāḍs tvaṃ kauśikīm abhiyāsyasi | viśvāmitreṇa yatrograṃ tapas taptaṃ anuttamam ||

Translation

నందా నదిలో స్నానం చేసిన తరువాత నీవు కౌశికీ తీరానికి వెళ్లాలి; అక్కడ మహర్షి విశ్వామిత్రుడు ఒకప్పుడు అపూర్వమైన, ఉగ్రమైన తపస్సు చేశాడు.

Word by Word

• ततः: then, thereafter
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (तद्-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (तसिल्-प्रत्ययान्त)

• नन्दाम्: Nandā (a river/name)
• नन्दाम्: Karma
• Type: Noun
• Root: नन्दा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• प्लुतात्: after crossing / from having crossed
• प्लुतात्: Apadana
• Type: Adjective
• Root: प्लुत (कृदन्त-प्रातिपदिक; √प्लु/प्लव्)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन (अभ्यस्त/कृत-विशेषणरूपेण)

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-प्रयोगे, प्रथमा, एकवचन

• कौशिकीम्: Kauśikī (river)
• कौशिकीम्: Karma
• Type: Noun
• Root: कौशिकी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अभि: towards, unto
• Type: Indeclinable
• Root: अभि
• Form: उपसर्ग/अव्यय

• यास्यसि: you will go
• Type: Verb
• Root: √या (गमन)
• Form: लृट् (भविष्यत्), मध्यमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• विश्वामित्रेण: by Viśvāmitra
• विश्वामित्रेण: Karta
• Type: Noun
• Root: विश्वामित्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र
• Form: अव्यय (देशवाचक)

• उग्रम्: fierce, intense
• Type: Adjective
• Root: उग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• तपः: austerity, penance
• तपः: Karma
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• तप्तम्: performed, practiced (lit. heated)
• Type: Verb
• Root: तप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; √तप्)
• Form: कृत (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (तपः इत्यस्य विशेषणम्)

• अनुत्तमम्: unsurpassed, excellent
• Type: Adjective
• Root: अनुत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (तपः इत्यस्य विशेषणम्)

Speaker

लोगमश उवाच

Characters & Entities

• Lomasa
• Nandā (river)
• Kauśikī (river)
• Viśvāmitra

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse underscores that purification and spiritual progress are supported by tirtha-yatra (pilgrimage) and, more importantly, by tapas—disciplined effort and self-restraint—exemplified by Viśvāmitra’s intense austerities.

What is happening in the narrative?

Lomasa is directing the travelers on a pilgrimage route: after bathing in the Nandā, they are to go to the Kauśikī riverbank, a place sanctified by Viśvāmitra’s renowned ascetic practice.