Adhyaya 107

Verse 1

हि >> मय न () है ० सप्ताधिकशततमो< ध्याय: सगरके पुत्रोंकी उत्पत्ति

లోమశుడు పలికెను—ఓ భరతశ్రేష్ఠా! ఆకాశమునుండి వచ్చిన ఆ దివ్యవాణిని విని, రాజశ్రేష్ఠుడైన సగరుడు దానిపై విశ్వాసముంచి, చెప్పినట్లే సమస్త కార్యములను నిర్వహించెను।

Verse 2

एकैकशस्तत: कृत्वा बीजं बीज॑ नराधिप: । घृतपूर्णेषु कुम्भेषु तान्‌ भागान्‌ विदधे ततः,नरेशने एक-एक बीजको अलग करके उन सबको घीसे भरे हुए घड़ोंमें रखा

అనంతరం నరాధిపుడు ఒక్కొక్కటిగా ప్రతి విత్తనాన్ని వేరుచేసి, వాటి భాగాలను ఘృతంతో నిండిన కుండలలో ఉంచెను।

Verse 3

धात्रीश्चैकेकश: प्रादात्‌ पुत्ररक्षणतत्पर: । ततः कालेन महता समुत्तस्थुर्महाबला:

పిల్లల రక్షణలో నిమగ్నుడై అతడు ఒక్కొక్కరికీ విడివిడిగా పాలదాయాదులను నియమించాడు. ఆపై ఎంతో కాలం గడిచిన తరువాత, తగిన సమయంలో ఆ మహాబలులు పుత్రులు ప్రదర్శితులయ్యారు—రాజుని సంకల్పం ఫలించింది.

Verse 4

षष्टि: पुत्रसहस्राणि तस्याप्रतिमतेजस: । रुद्रप्रसादाद्‌ राजर्षे: समजायन्त पार्थिव

హే రాజా! అపూర్వ తేజస్సుగల ఆ రాజర్షికి యథాకాలంలో అరవై వేల మంది పుత్రులు జన్మించారు. వారి జననం రుద్రుడు (శివుడు) అనుగ్రహం వల్లనే జరిగింది.

Verse 5

ते घोरा: क्रूरकर्माण आकाशपरिसर्पिण: । बहुत्वाच्चावजानन्त:सर्वाललोकान्‌ सहामरान्‌

వారందరూ భయంకర స్వభావులు, క్రూరకర్ములు. ఆకాశమార్గంలో ఎక్కడికైనా సంచరించగలరు; తమ సంఖ్యాబల గర్వంతో దేవతలతో సహా సమస్త లోకాలను తృణీకరించేవారు.

Verse 6

त्रिदशांश्षाप्पबाधन्त तथा गन्धर्वराक्षसान्‌ | सर्वाणि चैव भूतानि शूरा: समरशालिन:,समरभूमिमें शोभा पानेवाले वे शूरवीर राजकुमार देवताओं, गन्धर्वों, राक्षसों तथा सम्पूर्ण प्राणियोंको कष्ट दिया करते थे

యుద్ధభూమిలో కాంతివంతులైన ఆ శూర రాజకుమారులు దేవతలను కూడా, అలాగే గంధర్వులను, రాక్షసులను కూడా వేధించేవారు; నిజానికి సమస్త ప్రాణులకు బాధ కలిగించేవారు.

Verse 7

वध्यमानास्ततो लोका:ः सागरैर्मन्दबुद्धिभि: । ब्रह्माणं शरणं जग्मु: सहिता: सर्वदेवतै:,मन्दबुद्धि सगरपुत्रोंद्वारा सताये हुए सब लोग सम्पूर्ण देवताओंके साथ ब्रह्माजीकी शरणमें गये

అప్పుడు మందబుద్ధి సగరపుత్రుల చేత వేధింపబడి బాధపడిన ప్రజలందరూ, సమస్త దేవతలతో కలిసి, బ్రహ్మదేవుని శరణు కోరారు.

Verse 8

तानुवाच महाभाग: सर्वलोकपितामह: । गच्छध्वं त्रिदशा: सर्वे लोकै: सार्ध यथागतम्‌,उस समय सर्वलोकपितामह महाभाग ब्रह्माने उनसे कहा--“देवताओ! तुम सभी इन सब लोगोंके साथ जैसे आये हो, वैसे लौट जाओ

అప్పుడు సర్వలోకపితామహుడైన మహాభాగ బ్రహ్మ వారితో ఇలా అన్నాడు— “ఓ దేవతలారా! మీరు అందరూ ఈ సమస్త జనులతో కలిసి, వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్లండి.”

Verse 9

नातिदीर्घेण कालेन सागराणां क्षयो महान्‌ | भविष्यति महाघोर: स्वकृतै: कर्मभि: सुरा:,“अब थोड़े ही दिनोंमें अपने ही किये हुए अपराधोंद्वारा इन सगरपुत्रोंका अत्यन्त घोर और महान्‌ संहार होगा”

లోమశుడు అన్నాడు— “ఎక్కువ కాలం కాకముందే సగరపుత్రుల మహా ఘోరమైన, విస్తారమైన వినాశనం సంభవిస్తుంది—అది వారి స్వకృత కర్మఫలమే.”

Verse 10

एवमुक्तास्तु ते देवा लोकाश्न मनुजेश्वर । पितामहमनुज्ञाप्य विप्रजग्मुर्यथागतम्‌,नरेश्वर! उनके ऐसा कहनेपर सब देवता तथा अन्य लोग ब्रह्माजीकी आज्ञा ले जैसे आये थे वैसे लौट गये

ఓ నరేశ్వరా! ఇలా చెప్పబడిన తరువాత, ఆ దేవతలూ ఇతర ప్రాణులూ పితామహుడైన బ్రహ్మ అనుమతి పొందించి, వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్లిపోయారు.

Verse 11

ततः काले बहुतिथे व्यतीते भरतर्षभ । दीक्षित: सगरो राजा हयमेधेन वीर्यवान्‌,भरतश्रेष्ठ] तदनन्तर बहुत समय बीत जानेपर पराक्रमी राजा सगरने अश्वमेधयज्ञकी दीक्षा ली

ఓ భరతవృషభా! అనంతరం చాలా కాలం గడిచిన తరువాత, పరాక్రమవంతుడైన రాజు సగరుడు అశ్వమేధ యజ్ఞానికి దీక్ష స్వీకరించాడు.

Verse 12

तस्याश्वो व्यचरद्‌ भूमिं पुत्र: स परिरक्षित: । (सर्वरेव महोत्साहै: स्वच्छन्दप्रचरो नृप ।) समुद्रं स समासाद्य निस्तोयं भीमदर्शनम्‌

ఓ రాజా! అతని యజ్ఞాశ్వం, మహోత్సాహులైన కుమారులచే కాపాడబడుతున్నప్పటికీ, స్వేచ్ఛగా భూమంతా సంచరించసాగింది. అది నీరు లేనట్టుగా భయంకరంగా కనిపించే సముద్రతీరానికి చేరగానే, కఠినమైన కాపలా ఉన్నా అక్కడే అకస్మాత్తుగా అదృశ్యమైంది. దానిని అపహరించారని భావించిన సగరపుత్రులు తండ్రి వద్దకు వచ్చి— “మా దీక్షిత అశ్వాన్ని ఎవరో దొంగిలించారు; ఇప్పుడు అది కనబడటం లేదు” అని చెప్పారు. ఇది విని రాజు సగరుడు— “సముద్రాలు, అరణ్యాలు, ద్వీపాలతో కూడిన సమస్త భూమిని తిరుగుతూ, అన్ని దిశలలో వెదికి ఆ అశ్వాన్ని కనుగొనండి” అని ఆజ్ఞాపించాడు.

Verse 13

रक्ष्यमाण: प्रयत्नेन तत्रैवान्तरधीयत । ततस्ते सागरास्तात हतं मत्वा हयोत्तमम्‌

అత్యంత ప్రయత్నంతో కాపాడబడుతున్నప్పటికీ ఆ యజ్ఞాశ్వం అదే చోట అకస్మాత్తుగా అదృశ్యమైంది. అప్పుడు సగరుని కుమారులు ఆ ఉత్తమాశ్వం అపహరించబడిందని భావించి, సముద్రాలు, వనాలు, ద్వీపాలతో కూడిన సమస్త భూమిని సంచరిస్తూ అన్ని దిక్కులలో దానిని వెదకసాగారు.

Verse 14

आगम्य पितुराचख्युरदृश्यं तुरगं हृतम्‌ । तेनोक्ता दिक्षु सर्वासु सर्वे मार्गत वाजिनम्‌

వారు తండ్రి వద్దకు వచ్చి—“యజ్ఞాశ్వం దొంగిలించబడింది; అది కనబడటం లేదు” అని తెలియజేశారు. అది విని రాజు సగరుడు ఆజ్ఞాపించాడు—“సముద్రాలు, వనాలు, ద్వీపాలతో కూడిన సమస్త భూమిని సంచరిస్తూ అన్ని దిక్కులలో వెళ్లి ఆ అశ్వాన్ని వెదకండి.”

Verse 15

ततस्ते पितुराज्ञाय दिक्षु सर्वासु तं हयम्‌ । अमार्गन्त महाराज सर्व च पृथिवीतलम्‌

మహారాజా, ఆపై వారు తండ్రి ఆజ్ఞను అనుసరించి ఆ అశ్వాన్ని అన్ని దిక్కులలో వెదకసాగారు; సమస్త భూతలమంతా సంచరించారు.

Verse 16

ततस्ते सागरा: सर्वे समुपेत्य परस्परम्‌ । नाध्यगच्छन्त तुरगमश्च॒हर्तारमेव च

అప్పుడు సగరుని కుమారులందరూ పరస్పరం కలిసినా, ఆ అశ్వాన్నీ దానిని అపహరించినవాన్నీ కనుగొనలేకపోయారు.

Verse 17

आगम्य पितरं चोचुस्तत: प्राउजजलयोडग्रत: । ससमुद्रवनद्वीपा सनदीनदकन्दरा

అప్పుడు వారు తండ్రి వద్దకు వచ్చి, అంజలి ఘటించి ఆయన ఎదుట ఇలా అన్నారు—“మహారాజా! మీ ఆజ్ఞ ప్రకారం సముద్రాలు, వనాలు, ద్వీపాలు, నదులు, వాగులు, గుహలు-లోయలతో కూడిన సమస్త భూమిని వెదికాము; కానీ యజ్ఞాశ్వమూ దొరకలేదు, దానిని అపహరించినవాడూ కనబడలేదు.”

Verse 18

सपर्वतवनोद्देशा निखिलेन मही नृप । अस्माभिविंचिता राजज्छासनात्‌ तव पार्थिव

లోమశుడు అన్నాడు—“ఓ రాజా, పర్వతాలు, అరణ్యప్రాంతాలతో కూడిన ఈ సమస్త భూమిని మీ రాజాజ్ఞ ప్రకారం మేము పూర్తిగా అన్వేషించాము.”

Verse 19

नचाश्वमधिगच्छामो नाश्रृहर्तारमेव च । श्रुत्वा तु वचन तेषां स राजा क्रोधमूर्च्छित:

“మాకు యజ్ఞాశ్వం దొరకలేదు; దానిని అపహరించిన వాడూ దొరకలేదు.” వారి మాటలు విని రాజు సగరుడు కోపమూర్ఛకు లోనయ్యాడు.

Verse 20

उवाच वचन सर्वास्तदा दैववशान्नूप । अनागमाय गच्छथ्वं भूयो मार्गत वाजिनम्‌

అప్పుడు, ఓ నృపా, దైవబలంతో ప్రేరితుడై రాజు వారందరితో ఇలా అన్నాడు—“వెళ్లండి; తిరిగి రాకండి. మళ్లీ ఆ వాజిని వెతకండి.”

Verse 21

यज्ञियं तं विना हाश्वं नागन्तव्यं हि पुत्रका: । प्रतिगृहा तु संदेशं पितुस्ते सगरात्मजा:

“పిల్లలారా, ఆ యజ్ఞాశ్వం లేకుండా మీరు తిరిగి రాకూడదు.” తండ్రి సందేశాన్ని హృదయంలో ధరించి సగరపుత్రులు (మళ్లీ బయలుదేరారు).

Verse 22

भूय एव महीं कृत्स्नां विचेतुमुपचक्रमु: । अथापश्यन्त ते वीरा: पृथिवीमवदारिताम्‌

వారు మళ్లీ సమస్త భూమిని వెతకడం ప్రారంభించారు. అప్పుడు ఆ వీరులు ఒక చోట భూమి చీలిపోయి ఉన్నదాన్ని చూశారు.

Verse 23

समासाद्य बिलं तच्चाप्यखनन्‌ सगरात्मजा: । कुद्दालै हैं षुकै श्वैव समुद्र यत्नमास्थिता:

Having reached that burrow, the sons of Sagara began to dig it out as well. With spades and other implements, they set themselves with determined effort to reach the ocean—driven by their resolve to complete their father’s command and to pursue their quest without turning back.

Verse 24

उस बिलके पास पहुँचकर सगरपुत्रोंने कुदालों और फावड़ोंसे समुद्रको प्रयत्नपूर्वक खोदना आरम्भ किया ।।

Reaching the mouth of the cavern, the sons of Sagara began to dig at the ocean with spades and shovels, exerting themselves with relentless effort. As the ocean—Varuṇa’s abode—was cut and torn on every side by the united digging of the Sagara princes, it seemed to suffer intense agony. Struck down by their hands, asuras, nāgas, rākṣasas, and many kinds of creatures cried out loudly in distress—an image of how unchecked zeal and royal power can turn a single-minded quest into widespread harm to living beings.

Verse 25

असुरोरगरक्षांसि सत्त्वानि विविधानि च । आर्तनादमकुर्वन्त वध्यमानानि सागरै:

As the sons of Sagara pressed on with their violent digging, the beings dwelling below—Asuras, Nāgas, Rākṣasas, and many other kinds of creatures—were struck down and, in their suffering, raised loud cries of distress. The scene underscores how unchecked zeal and wrath, even when driven by a royal purpose, can spill into indiscriminate harm against countless lives.

Verse 26

छिन्नशीर्षा विदेहाश्न भिन्नत्वगस्थिसंधय: । प्राणिन: समदृश्यन्त शतशो5थ सहस्रश:

Lomaśa said: “Then, by the hundreds and by the thousands, living beings came into view—some with heads severed, some with bodies torn apart, some with skin flayed, and some with the joints of their bones broken.” The scene underscores the moral weight of violence and the fearful consequences that follow when beings are subjected to extreme suffering.

Verse 27

एवं हि खनतां तेषां समुद्रं वरुणालयम्‌ । व्यतीत: सुमहान्‌ कालो न चाश्व:ः समदृश्यत,इस प्रकार वरुणके निवासभूत समुद्रकी खुदाई करते-करते उनका बहुत समय बीत गया, परंतु वह अश्व कहीं दिखायी नहीं दिया

As they continued digging into the ocean—Varuṇa’s own abode—a very long time passed; yet the horse was nowhere to be seen. The episode underscores how relentless effort, when misdirected or driven by impatience, can consume time without yielding the sought result, inviting reflection on discernment and right means (dharma) in pursuit.

Verse 28

ततः पूर्वोत्तरे देशे समुद्रस्य महीपते । विदार्य पातालमथ संक्रुद्धा: सगरात्मजा:

అనంతరం, ఓ రాజా! కోపంతో ఉన్మత్తులైన సగరపుత్రులు సముద్రపు ఈశాన్య ప్రాంతంలో పాతాళాన్ని చీల్చి లోనికి ప్రవేశించారు.

Verse 29

अपश्यन्त हयं तत्र विचरन्तं महीतले । कपिलं च महात्मानं तेजोराशिमनुत्तमम्‌ | तेजसा दीप्यमानं तु ज्वालाभिरिव पावकम्‌

వారు అక్కడ భూమిపై సంచరిస్తున్న యజ్ఞాశ్వాన్ని చూశారు; అలాగే మహాత్ముడు కపిలుని కూడా చూశారు—అనుత్తమ తేజోరాశి—జ్వాలలతో కమ్ముకున్న అగ్నిలా తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ ఉన్నవాడిని.

Verse 30

ते तं दृष्टवा हयं राजन्‌ सम्प्रहृष्टतनूरुहा: । अनादृत्य महात्मानं कपिलं कालचोदिता:

ఓ రాజా! ఆ అశ్వాన్ని చూసి వారి దేహాల్లో ఆనందరోమాంచం కలిగింది. కాలప్రేరణతో వారు మహాత్ముడు కపిలుని అవమానించి, కోపంతో ఉప్పొంగి అశ్వాన్ని పట్టుకోవడానికి పరుగెత్తారు.

Verse 31

संक्रुद्धा: सम्प्रधावन्त अश्वग्रहणकाड्क्षिण: । ततः क्रुद्धो महाराज कपिलो मुनिसत्तम:

కోపంతో రగిలి, అశ్వాన్ని పట్టుకోవాలనే ఆశతో వారు పరుగెత్తారు. అప్పుడు, ఓ మహారాజా, మునిశ్రేష్ఠుడు కపిలుడు క్రోధించాడు.

Verse 32

महर्षि कपिलकी क्रोधाग्निमें सगरपुत्रोंका भस्म होना महर्षि अगस्त्यका समुद्रपान वासुदेवेति य॑ प्राहु: कपिल मुनिपुड्भवम्‌ । स चक्षुविकृतं कृत्वा तेजस्तेषु समुत्सूजन्‌

లోమశుడు చెప్పాడు—వాసుదేవసంభవుడని ప్రసిద్ధుడైన ఆ మునిపుంగవుడు కపిలుడు దృష్టిని వికృతం చేసి వారిపై తన తేజస్సును విడిచాడు. అదే కపిలుని క్రోధాగ్నిలో సగరపుత్రులు భస్మమయ్యారు; అతని యుగంలోనే అగస్త్యుడు సముద్రాన్ని త్రాగాడు.

Verse 33

तान्‌ दृष्टवा भस्मसाद्‌ भूतान्‌ नारद: सुमहातपा:

వారు భస్మమైపోయినట్లు చూచి మహాతపస్వి నారదుడు రాజు సగరుని సమీపానికి వచ్చి జరిగిన సంగతులన్నిటినీ నివేదించాడు. ముని ముఖమునుండి వెలువడిన ఆ ఘోర వాక్యాన్ని విని సగరుడు కొంతసేపు స్థబ్ధుడై కూర్చొని, మహాదేవుని ప్రకటనలోని భావాన్ని మనసులో తలచుకొన్నాడు. కుమారుల మరణవేదనతో తీవ్రంగా బాధపడి, తానే తనను ధైర్యపరచుకొని యజ్ఞాశ్వాన్వేషణనే కొనసాగించాలని నిశ్చయించాడు. ఆపై అసమంజసుని మనవడు అంశుమానుని పిలిచి ఇలా అన్నాడు— “తాత! నా కారణంగానే అపారపరాక్రమశాలులైన నా అరవైవేల మంది కుమారులు మహర్షి కపిలుని క్రోధాగ్నిలో పడి నశించారు. అనఘా! పౌరుల హితాన్ని కాపాడుతూ ధర్మాన్ని రక్షించాలనే ఉద్దేశంతోనే నేను నీ తండ్రినికూడా పరిత్యజించాను.”

Verse 34

सगरान्तिकमागच्छत्‌ तच्च तस्मै न्‍्यवेदयत्‌ । स ० कद वचो घोरं राजा मुनिमुखोद्गतम्‌

మహాతపస్వి నారదుడు రాజు సగరుని సమీపానికి వచ్చి జరిగిన సంగతులన్నిటినీ తెలియజేశాడు. ముని ముఖమునుండి వెలువడిన ఆ ఘోర వాక్యాన్ని విని సగరుడు కొంతసేపు స్థబ్ధుడై, మహాదేవుని వాక్యంలోని అంతరార్థాన్ని మనసులో తలచుకొన్నాడు. కుమారుల మరణవేదనతో బాధపడుతూ కూడా తానే తనను ధైర్యపరచుకొని యజ్ఞాశ్వాన్వేషణను కొనసాగించాలని నిశ్చయించాడు. ఆపై తన మనవడు—అసమంజసుని కుమారుడు—అంశుమానుని పిలిచి ఇలా అన్నాడు— “తాత! నా కారణంగానే అపారపరాక్రమశాలులైన నా అరవైవేల మంది కుమారులు మహర్షి కపిలుని క్రోధాగ్నిలో దగ్ధమై నశించారు. అనఘా! పౌరుల హితాన్ని కాపాడుతూ ధర్మాన్ని నిలబెట్టాలనే ఉద్దేశంతోనే నేను నీ తండ్రినికూడా పరిత్యజించాను.”

Verse 35

मुहूर्त भूत्वा स्थाणोर्वाक्यमचिन्तयत्‌ । (स पुत्रनिधनोद्‌्भूतदु:ःखेन समभिप्लुत: । आत्मानमात्मना55श्वास्य हयमेवान्वचिन्तयत्‌ ।।

కొంతసేపు సగరుడు స్థాణువు (మహాదేవుడు) పలికిన వాక్యాన్ని మనసులో తలచుకొన్నాడు. కుమారుల మరణంతో పుట్టిన దుఃఖంలో మునిగిపోయి, తానే తనను ధైర్యపరచుకొని మళ్లీ యజ్ఞాశ్వాన్వేషణ గురించే ఆలోచించాడు. అప్పుడు అతడు అసమంజసుని కుమారుడు అంశుమానుని పిలిపించాడు.

Verse 36

पौत्रं भरतशार्दूल इदं वचनमतब्रवीत्‌ । षष्टिस्तानि सहस््राणि पुत्रणाममितौजसाम्‌

భరతశార్దూలుడైన అతడు తన మనవడితో ఈ వాక్యాన్ని పలికాడు— “అపారపరాక్రమశాలులైన నా కుమారుల ఆ అరవైవేల మంది…”

Verse 37

कापिलं तेज आसाद्य मत्कृते निधनं गता: । तव चापि पिता तात परित्यक्तो मयानघ । धर्म संरक्षमाणेन पौरणां हितमिच्छता

“కపిలుని తేజస్సును ఎదుర్కొని వారు నా కారణంగానే మరణించారు. తాత, అనఘా! ధర్మాన్ని కాపాడుతూ పౌరుల హితాన్ని కోరుతూ నేను నీ తండ్రినికూడా పరిత్యజించాను.”

Verse 38

युधिछिर उवाच किमर्थ राजशार्दूल: सगर: पुत्रमात्मजम्‌ | त्यक्तवान्‌ दुस्त्यजं वीरं तन्मे ब्रूहि तपोधन

యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—తపోధన! రాజశార్దూలుడైన సగరుడు తన స్వంతమైన, విడిచిపెట్టుటకు దుర్లభమైన ఆ వీరపుత్రుని ఏ కారణముచేత త్యజించాడు? అది నాకు చెప్పుము।

Verse 39

लोगमश उवाच असमज्जा इति ख्यात: सगरस्य सुतो हाभूत्‌ | यं शैब्या जनयामास पौराणां स हि दारकान्‌

లోమశుడు అన్నాడు—రాజా! సగరునికి శైబ్యా రాణి గర్భమున జన్మించిన ఒక కుమారుడు ఉండెను; అతడు ‘అసమంజస’ అని ప్రసిద్ధి పొందెను. అతడు పట్టణవాసుల బలహీన బాలుల దగ్గరకు అకస్మాత్తుగా వచ్చి, వారు కేకలు వేస్తున్నా వారి గొంతు పట్టుకొని నదిలోకి విసిరివేయుచుండెను।

Verse 40

(क्रीडत: सहसा55साद्य तत्र तत्र महीपते ।) गलेषु क्रोशतो गृहा नद्यां चिक्षेप दुर्बलान्‌ ततः पौरा: समाजम्मुर्भयशोकपरिप्लुता:

లోమశుడు అన్నాడు—మహీపతీ! పట్టణపు పిల్లలు అక్కడక్కడ ఆడుకుంటుండగా, అతడు అకస్మాత్తుగా వచ్చి బలహీనులను పట్టుకొనెను; వారు కేకలు వేస్తున్నా వారి గొంతు పట్టుకొని నదిలోకి విసిరివేయుచుండెను. అప్పుడు భయశోకములతో మునిగిన పౌరులు సమూహముగా కూడిరి।

Verse 41

सगरं चाभ्यभाषन्त सर्वे प्राजजलय: स्थिता: । त्वं नस्त्राता महाराज परचक्रादिभिभ्भयात्‌

అప్పుడు పౌరులందరు అంజలి గట్టి నిలిచి సగరునితో పలికిరి—“మహారాజా! శత్రుసేనాదుల భయమునుండి మమ్మల్ని రక్షించువాడు నీవే।”

Verse 42

असमजग्जोभयाद्‌ घोरात्‌ ततो नस्त्रातुमरहसि । पौराणां वचन श्रुत्वा घोरं नृपतिसत्तम:

“అసమంజసుని వల్ల కలిగిన ఈ ఘోర భయమునుండి మమ్మల్ని రక్షించుటకు మీరు అర్హులు.” పౌరుల ఆ భయంకర వాక్యములు విని నృపతిశ్రేష్ఠుడైన సగరుడు కొంతసేపు కలతచెంది మౌనముగా కూర్చుండెను. అనంతరం మంత్రులతో పలికెను—“ఈ రోజే నా కుమారుడు అసమంజసుని నా గృహమునుండి వెలివేయుడి।”

Verse 43

मुहुर्त विमना भूत्वा सचिवानिदमब्रवीत्‌ । असमज्जा: पुरादद्य सुतो मे विप्रवास्यताम्‌

కొంతసేపు విషణ్ణుడై కూర్చున్న నృపశ్రేష్ఠుడు సగరుడు మంత్రులతో ఇలా అన్నాడు—“ఈ రోజు నా కుమారుడు అసమంజసుని నగరంనుండి వెలివేయండి.” పట్టణవాసుల భయంకరమైన విన్నపం విని—“అసమంజసుని వల్ల మేము ఘోరభయంలో ఉన్నాము; మమ్మల్ని రక్షించండి”—రాజు రెండు ఘడియలు మనసు కలవరపడి కూర్చున్నాడు; ఆపై మంత్రులతో—“ఈ రోజే నా ఇంటి నుండి అసమంజసుని బయటకు పంపండి” అని ఆజ్ఞాపించాడు.

Verse 44

यदि वो मत्प्रियं कार्यमेतच्छीघ्रं विधीयताम्‌ । एवमुक्ता नरेन्द्रेण सचिवास्ते नराधिप

“మీరు నాకు ప్రియమైన కార్యం చేయదలచితే, ఈ ఆజ్ఞను వెంటనే నెరవేర్చండి.” రాజు ఇలా చెప్పగానే, ఓ నరాధిపా, మంత్రులు అతని ఆజ్ఞ ప్రకారమే తక్షణమే కార్యం చేశారు. యుధిష్ఠిరా! ప్రజల హితాన్ని కోరిన మహాత్ముడు సగరుడు తన కుమారుణ్ని ఏ విధంగా నిర్వాసితం చేశాడో ఆ సమస్త వృత్తాంతాన్ని నేను నీకు చెప్పాను. ఇక మహాధనుర్ధరుడు అంశుమానునితో సగరుడు చెప్పిన మాటలన్నీ నేను నీకు వివరిస్తాను; నా ముఖం నుండి శ్రద్ధగా విను.

Verse 45

यथोक्तं त्वरिताश्षक्रुर्यथथा55ज्ञापितवान्‌ नृप: । एतत्‌ ते सर्वमाख्यातं यथा पुत्रो महात्मना

లోమశుడు అన్నాడు—రాజు చెప్పినట్లే, అందరూ త్వరగా, నృపుడు ఆజ్ఞాపించినట్టే కార్యం చేశారు. ప్రజల హితాన్ని కోరిన మహాత్ముడు సగరుడు తన కుమారుణ్ని ఎలా నిర్వాసితం చేశాడో ఆ సమస్త వృత్తాంతాన్ని నేను నీకు చెప్పాను. ఇక మహాధనుర్ధరుడు అంశుమానునితో సగరుడు చెప్పిన మాటలన్నీ నేను నీకు వివరిస్తాను; నా ముఖం నుండి విను.

Verse 46

पौराणां हितकामेन सगरेण विवासित: । अंशुमांस्तु महेष्वासो यदुक्त: सगरेण हि | तत्‌ ते सर्व प्रवक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोध मे

పట్టణవాసుల హితాన్ని కోరిన సగరుడు తన కుమారుణ్ని నిర్వాసితం చేశాడు. ఇక మహేష్వాసుడైన మహాధనుర్ధరుడు అంశుమానునితో సగరుడు చెప్పినదంతా నేను నీకు చెబుతాను; నేను చెప్పేది శ్రద్ధగా విను.

Verse 47

सगर उवाच पितुश्न ते5हं त्यागेन पुत्राणां निधनेन च | अलाभेन तथाश्व॒स्य परितप्यामि पुत्रक

సగరుడు అన్నాడు—“పుత్రా! నీ తండ్రి విడిచిపెట్టబడినందున, నా ఇతర కుమారులు నశించినందున, అలాగే యజ్ఞాశ్వం లభించనందున నేను తీవ్రంగా దుఃఖంతో తపిస్తున్నాను.”

Verse 48

तस्माद्‌ दुःखाभिसंतप्तं यज्ञविघ्नाच्च मोहितम्‌ | हयस्यानयनात्‌ पौत्र नरकान्मां समुद्धर,अतः पौत्र! यज्ञमें विघ्न पड़ जानेसे मैं मोहित और दु:खसे संतप्त हूँ। तुम अश्वको ले आकर नरकसे मेरा उद्धार करो

కాబట్టి, ఓ మనవడా! యజ్ఞానికి విఘ్నం కలగడంతో నేను మోహితుడనై దుఃఖంతో దగ్ధుడనయ్యాను. నీవు యజ్ఞాశ్వాన్ని తిరిగి తీసుకురా; దానిని పొందించి నన్ను నరకం నుండి उद्धరించు—యజ్ఞాన్ని పునఃప్రతిష్ఠించి నా కీర్తి, ధర్మగతిని రక్షించు।

Verse 49

अंशुमानेवमुक्तस्तु सगरेण महात्मना | जगाम दु:खात्‌ तं देशं यत्र वै दारिता मही,महात्मा सगरके ऐसा कहनेपर अंशुमान्‌ बड़े दुःखसे उस स्थानपर गये जहाँ पृथ्वी विदीर्ण की गयी थी

మహాత్ముడు సగరుడు ఇలా పలికినప్పుడు, దుఃఖభారంతో నిండిన అంశుమాన్ భూమి చీల్చబడిన ఆ స్థలానికి వెళ్లాడు.

Verse 50

स तु तेनैव मार्गेण समुद्र प्रविवेश ह । अपश्यच्च महात्मानं कपिल॑ तुरगं च तम्‌,उन्होंने उसी मार्गसे समुद्रमें प्रवेश किया और महात्मा कपिल तथा यज्ञिय अश्वको देखा

అతడు అదే మార్గం వెంట సముద్రంలో ప్రవేశించి, అక్కడ మహాత్ముడు కపిలుని మరియు ఆ యజ్ఞాశ్వాన్ని చూశాడు.

Verse 51

स दृष्टवा तेजसो राशिं पुराणमृषिसत्तमम्‌ | प्रणम्य शिरसा भूमौ कार्यमस्मै न्यवेदयत्‌,तेजोराशि मुनिप्रवर पुराणपुरुष कपिलजीका दर्शन करके अंशुमानने धरतीपर माथा टेककर प्रणाम किया और उनसे अपना कार्य बताया

తేజోరాశిగా ఉన్న ఆ ప్రాచీన ఋషిశ్రేష్ఠుని చూసి, అతడు తల నేలపై పెట్టి నమస్కరించి, తన కార్యాన్ని ఆయనకు నివేదించాడు.

Verse 52

ततः प्रीतो महाराज कपिलों5शुमतो5भवत्‌ | उवाच चैन धर्मात्मा वरदो5स्मीति भारत,भरतवंशी महाराज! इससे धर्मात्मा कपिलजी अंशुमानपर प्रसन्न हो गये और बोले -- मैं तुम्हें वर देनेको उद्यत हूँ

అప్పుడు ధర్మాత్ముడు కపిలుడు అంశుమాన్‌పై ప్రసన్నుడై ఇలా అన్నాడు—“ఓ భారతా! నేను వరప్రదాతను; నీకు వరం ఇవ్వడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాను.”

Verse 53

स वत्रे तुरगं तत्र प्रथमं यज्ञकारणात्‌ । द्वितीयं वरक॑ वत्रे पितृणां पावनेच्छया

సగరుడు పలికెను—అక్కడ నేను మొదట యజ్ఞసిద్ధి కోసం ఆ అశ్వాన్ని కోరితిని. రెండవ వరంగా, పితృులను పవిత్రం చేయాలనే కోరికతో వారి పావనాన్ని యాచించితిని.

Verse 54

तमुवाच महातेजा: कपिलो मुनिपुड्भव: । ददानि तव भद्र ते यद्‌ यत्‌ प्रार्थयसेडनघ

అప్పుడు మహాతేజస్సుగల మునిశ్రేష్ఠుడు కపిలుడు అతనితో పలికెను—“అనఘా! నీకు మంగళం కలుగుగాక. నీవు ఏది ఏది కోరుతావో అది అంతా నేను నీకు ప్రసాదించెదను.”

Verse 55

त्वयि क्षमा च धर्मश्न सत्यं चापि प्रतिक्ठितम्‌ । त्वया कृतार्थ: सगर: पुत्रवांश्व त्वया पिता

నీ యందు క్షమ, ధర్మము, సత్యము దృఢంగా స్థాపితమై ఉన్నాయి. నీ వలన రాజు సగరుడు కృతార్థుడయ్యెను; నీ వలన నీ తండ్రి నిజముగా పుత్రవంతుడయ్యెను.

Verse 56

तव चैव प्रभावेण स्वर्ग यास्यन्ति सागरा: । (शलभत्वं गता होते मम क्रोधहुताशने ।) पौत्रश्न ते त्रिपथगां त्रिदिवादानयिष्यति

నీ ప్రభావముచేతనే సగరుని పుత్రులు స్వర్గాన్ని పొందుదురు. మరియు నీ పౌత్రుడు త్రిపథగా గంగను త్రిదివమునుండి ఇక్కడికి దింపుకొనివచ్చును.

Verse 57

पावनार्थ सागराणां तोषयित्वा महेश्वरम्‌ । हयं नयस्व भद्ठ ते यज्ञियं नरपुड़व

సగరపుత్రుల పావనార్థం మహేశ్వరుని తృప్తిపరచి (నీ వంశజుడు) గంగను తీసికొని వచ్చును. నరశ్రేష్ఠా! నీకు మంగళం కలుగుగాక—ఇప్పుడు ఈ యజ్ఞీయ అశ్వాన్ని తీసికొని పో.

Verse 58

यज्ञ: समाप्यतां तात सगरस्य महात्मन: । अंशुमानेवमुक्तस्तु कपिलेन महात्मना

మహాత్ముడు కపిలుడు అంసుమానునితో ఇలా అన్నాడు—“తాతా, మహాత్ముడు సగరుని యజ్ఞాన్ని సంపూర్ణం చేయుము.” కపిలుని ఆజ్ఞ విని అంసుమాను యజ్ఞాశ్వాన్ని తీసుకొని సగరుని యజ్ఞవాటికకు తిరిగి వచ్చెను. రాజు పాదములకు నమస్కరించి జరిగినదంతా వివరించాడు—సగరపుత్రుల వినాశమును, యజ్ఞాశ్వము తిరిగి లభించి యజ్ఞమండపమునకు చేరినదనును. ఇది విని రాజు సగరుడు పుత్రశోకమును విడిచి యజ్ఞసమాప్తి ధర్మమున మనస్సు నిలిపెను.

Verse 59

आजगाम हयं गृह यज्ञवार्ट महात्मन: । सो5भिवाद्य तत: पादौ सगरस्य महात्मन:

మహాత్ముడు సగరుని యజ్ఞవాటికకు యజ్ఞాశ్వము తిరిగి వచ్చెను. అప్పుడు అంసుమాను అక్కడికి చేరి మహాత్ముడు సగరుని పాదములకు నమస్కరించి జరిగినదంతా తెలిపెను—సగరపుత్రుల వినాశమును, యజ్ఞాశ్వము తిరిగి వచ్చినదనును. ఇది విని రాజు సగరుడు పుత్రశోకమును విడిచి యజ్ఞసమాప్తికి ధైర్యమును ధరించెను.

Verse 60

मूर्थ्नि तेनाप्युपाप्रातस्तस्मै सर्व न्यवेदयत्‌ । यथा दृष्ट॑ श्रुते चापि सागराणां क्षयं तथा

అతడు అక్కడికి చేరి శిరస్సు వంచి నమస్కరించి సమస్తమును వివరించాడు. తాను చూసినదీ, విన్నదీ యథాతథంగా సగరపుత్రుల వినాశాన్ని చెప్పాడు; అలాగే యజ్ఞాశ్వము లభించి యజ్ఞవాటికకు చేరినదని కూడా తెలిపాడు. ఇది విని రాజు సగరుడు పుత్రజన్య దుఃఖమును విడిచి యజ్ఞసమాప్తిలో మనస్సు నిలిపెను.

Verse 61

त॑ चास्मै हयमाचष्ट यज्ञवाटमुपागतम्‌ । तच्छुत्वा सगरो राजा पुत्र॒जं दुःखमत्यजत्‌

అతడు యజ్ఞాశ్వము యజ్ఞవాటికకు చేరినదని రాజుకు తెలిపెను. అది విని రాజు సగరుడు పుత్రజన్య దుఃఖమును విడిచెను.

Verse 62

अंशुमन्तं च सम्पूज्य समापयत त॑ क्रतुम्‌ | समाप्तयज्ञ: सगरो देवै: सर्व: सभाजित:,और अंशुमानकी प्रशंसा करते हुए अपने उस यज्ञको पूर्ण किया। यज्ञ पूर्ण हो जानेपर सब देवताओंने सगरका बड़ा सत्कार किया

అంసుమానుని యథోచితంగా పూజించి సగరుడు ఆ క్రతువును సంపూర్ణం చేసెను. యజ్ఞము ముగిసిన తరువాత సమస్త దేవతలు రాజు సగరుని ఘనంగా సత్కరించిరి.

Verse 63

पुत्रत्वे कल्पयामास समुद्रं वरुणालयम्‌ | प्रशास्य सुचिरं काल॑ राज्यं राजीवलोचन:

పద్మనేత్రుడైన రాజు సగరుడు వరుణాలయమైన సముద్రాన్ని తన కుమారుడిగా భావించాడు. దీర్ఘకాలం రాజ్యాన్ని పాలించి, చివరికి తన మనవడు అంసుమానునికి సమస్త రాజ్యభారాన్ని అప్పగించి స్వర్గలోకానికి వెళ్లిపోయాడు. మహారాజా, ధర్మాత్ముడైన అంసుమానుడూ తన పితామహుడు సగరుని వలె సముద్రవలయితమైన ఈ భూమిని పరిరక్షించాడు. అతనికి దిలీపుడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు; అతడూ ధర్మజ్ఞుడు.

Verse 64

पौत्रे भारं समावेश्य जगाम त्रिदिवं तदा | अंशुमानपि धर्मात्मा महीं सागरमेखलाम्‌

తన మనవడిపై రాజ్యభారాన్ని అప్పగించి సగరుడు అప్పుడు త్రిదివం (స్వర్గలోకం) చేరాడు. అతని మనవడు ధర్మాత్ముడైన అంసుమానుడూ సముద్రవలయితమైన భూమిని పరిరక్షించాడు.

Verse 65

प्रशशास महाराज यथैवास्य पितामह: । तस्य पुत्र: समभवद्‌ दिलीपो नाम धर्मवित्‌

మహారాజా, అంసుమానుడు తన పితామహుని వలెనే రాజ్యాన్ని పాలించాడు. అతనికి దిలీపుడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు; అతడు ధర్మజ్ఞుడు.

Verse 66

तस्मै राज्यं समाधाय अंशुमानपि संस्थित: । दिलीपस्तु ततः श्रुत्वा पितृणां निधनं महत्‌

అంసుమానుడూ దిలీపునికి రాజ్యాన్ని అప్పగించి పరలోకానికి వెళ్లిపోయాడు. ఆపై దిలీపుడు తన పితరుల మహావినాశ వార్త విని శోకంతో కలతచెంది, వారి సద్గతికి మార్గం ఏదో ఆలోచించాడు; అందుకే గంగను భూమిపై అవతరింపజేయుటకు మహా ప్రయత్నం చేశాడు.

Verse 67

पर्यतप्यत दुःखेन तेषां गतिमचिन्तयत्‌ । गड्भावतरणे यत्नं सुमहच्चाकरोन्नूप:

అతడు దుఃఖంతో తపించి వారి సద్గతికి మార్గం ఏమిటో ఆలోచించాడు. అప్పుడు ఆ రాజు గంగావతరణానికి అత్యంత మహా ప్రయత్నం చేశాడు.

Verse 68

न चावतारयामास चेष्टमानो यथाबलम्‌ | तस्य पुत्र: समभवच्छीमान्‌ धर्मपरायण:

యథాశక్తి ప్రయత్నించినప్పటికీ ఆయన గంగను భూమికి దింపలేకపోయాడు. అప్పుడు ఆయనకు భగీరథుడు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడైన కుమారుడు జన్మించాడు—ప్రకాశవంతుడు, ధర్మపరాయణుడు, సత్యధర్మనిష్ఠ మహాత్ముడు. ఆ సత్యధర్మపరాయణ భగీరథుని రాజ్యాభిషేకం చేసి దిలీపుడు వనానికి వెళ్లాడు.

Verse 69

भगीरथ इति ख्यात: सत्यवागनसूयक: । अभिषिच्य तु तं राज्ये दिलीपो वनमाश्रित:

అతడు భగీరథుడు అని ఖ్యాతి పొందాడు—సత్యవాక్కు గలవాడు, అసూయలేనివాడు. అతనిని రాజ్యంలో అభిషేకించి దిలీపుడు వనాశ్రయం పొందాడు.

Verse 70

तपःसिद्धिसमायोगात्‌ स राजा भरतर्षभ । वनाज्जगाम त्रिदिवं कालयोगेन भारत,भरतश्रेष्ठ] राजा दिलीप तपस्याजनक सिद्धिसे संयुक्त हो अन्तकाल आनेपर वनसे स्वर्गलोकको चले गये

ఓ భరతశ్రేష్ఠా! తపస్సు సిద్ధితో యుక్తుడైన ఆ రాజు, నియతకాలం వచ్చినప్పుడు, వనమునుండి స్వర్గలోకానికి వెళ్లాడు.

Verse 106

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्चमें लोमशती र्थयात्राके प्रसड्रमें सगरसंततिवर्णनविषयक एक सौ छठाँ अध्याय पूरा हुआ

ఇట్లు శ్రీమహాభారత వనపర్వాంతర్గత తీర్థయాత్రాపర్వంలో, లోమశుని తీర్థయాత్రా ప్రసంగంలో, సగరసంతతి వర్ణన విషయక నూట ఆరవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.

Verse 107

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायामगस्त्यमाहात्म्यकथने सप्ताधिकशततमो< ध्याय:

ఇట్లు శ్రీమహాభారత వనపర్వాంతర్గత తీర్థయాత్రాపర్వంలో, లోమశుని తీర్థయాత్రా ప్రసంగంలో, అగస్త్యమాహాత్మ్య కథన విషయక నూట ఏడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.

Verse 323

ददाह सुमहातेजा मन्दबुद्धीन्‌ स सागरान्‌ | मुनिप्रवर कपिल वे ही भगवान्‌ विष्णु हैं जिन्हें वासुदेव कहते हैं। उन महातेजस्वीने विकराल आँखें करके अपना तेज उनपर छोड़ दिया और मन्दबुद्धि सगरपुत्रोंकी जला दिया

లోమశుడు అన్నాడు—అత్యంత తేజస్సుగల, తపస్వుల్లో శ్రేష్ఠుడైన కపిలముని—అతడే వాసుదేవుడని పిలువబడే భగవాన్ విష్ణువే—భయంకర దృష్టిని నిలిపి వారిపై తన అగ్నితేజస్సును విడిచెను. ఆ తేజస్సుతో మంధబుద్ధి సగరపుత్రులు క్షణంలో భస్మమయ్యారు.