Shloka 23
Udyoga Parva Adhyāya 58 — Saṃjaya’s Audience and Kṛṣṇa’s Deterrent Counsel (संजय-प्रवेशः कृष्णवाक्यं च)
अर्थास्त्यजत पात्रेभ्य: सुतान् प्राप्तुत कामजान् । प्रियं प्रियेभ्यश्षरत राजा हि त्वरते जये,“जिस समय कौरवसभामें द्रौपदीका वस्त्र खींचा जा रहा था, मैं हस्तिनापुरसे बहुत दूर था। उस समय कृष्णाने आर्तभावसे “गोविन्द” कहकर जो मुझे पुकारा था, उसका मेरे ऊपर बहुत बड़ा ऋण है और यह ऋण बढ़ता ही जा रहा है। (अपराधी कौरवोंका संहार किये बिना) उसका भार मेरे हृदयसे दूर नहीं हो सकता ।। तेजोमयं दुराधर्ष गाण्डीवं यस्य कार्मुकम् । मद्द्वितीयेन तेनेह वैरं व: सव्यसाचिना “जिनके पास अजेय तेजस्वी गाण्डीव नामक धनुष है और जिनका मित्र या सहायक दूसरा मैं हूँ, उन्हीं सव्यसाची अर्जुनके साथ यहाँ तुमने वैर बढ़ाया है
arthās tyajata pātrebhyaḥ sutān prāptuṃ kāmajān | priyaṃ priyebhyaḥ śarat rājā hi tvarate jaye || tejo-mayaṃ durādharṣaṃ gāṇḍīvaṃ yasya kārmukam | mad-dvitīyena teneha vairaṃ vaḥ savyasācinā ||
వాయుదేవుడు పలికెను— యోగ్యపాత్రులకు ధనాన్ని త్యజించి దానమిచ్చుడి; ధర్మసమ్మతమైన కోరికనుండి పుట్టే పుత్రులను పొందుటకు యత్నించుడి; ప్రియులకు ప్రియమైనదాన్ని అర్పించుడి—ఎందుకంటే రాజు విజయమునకు త్వరపడుచున్నాడు. కాని మీరు ఇక్కడ సవ్యసాచి అర్జునునితో వైరం పెంచితిరి; అతని ధనుస్సు తేజోమయమైన, దురాధర్షమైన గాండీవము, మరియు అతనికి రెండవ సహాయకుడిగా నేనే ఉన్నాను. అందుచేత అపరాధులైన కౌరవులను సంహరించకపోతే ఆ ఋణభారం నా హృదయమునుండి తొలగదు।
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The passage frames kingship and conflict in ethical terms: wealth should be directed to worthy recipients, cherished duties should be honored, and wrongdoing—especially grave public injustice—creates a moral debt that demands rectification. Vāyu underscores that power allied with dharma (Arjuna with Gāṇḍīva and divine support) makes unjust enmity self-destructive.
Vāyu-deva speaks in the Udyoga Parva context of escalating war. He warns the Kaurava side that they have provoked Arjuna, whose martial strength is unmatched and who is supported by Vāyu. The accompanying narrative recollection points to the Draupadī humiliation in the Kaurava court and Kṛṣṇa being invoked as “Govinda,” presenting that outrage as a debt that cannot be eased without punishing the guilty.