Shloka 13
Chapter 49: Sañjaya’s Enumeration of the Pāṇḍava Coalition (पाण्डवसैन्यसमागम-वर्णनम्)
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! कौरवोंकी सभामें राजा धृतराष्ट्रके इस प्रकार पूछनेपर संजय बारंबार लम्बी साँस खींचते हुए दीर्घकालतक गहरी चिन्तामें निमग्न-से हो गये और सहसा बिना किसी विशेष कारणके ही वे मूर्च्छित होकर गिर पड़े। तब विदुरजीने उस राजसभामें धृतराष्ट्रसे कहा--“महाराज! ये संजय मूर्च्छित होकर धरतीपर गिर पड़े हैं। इनकी बुद्धि और चेतना लुप्त-सी हो रही है, अतः अभी कुछ बोल नहीं सकते' || १०-- १२ || धृतराष्ट उवाच अपश्यत् संजयो नून॑ कुन्तीपुत्रान् महारथान् । तैरस्य पुरुषव्याघ्रैर्भुशमुद्रेजितं मन:
dhṛtarāṣṭra uvāca | apaśyat saṃjayo nūnaṃ kuntīputrān mahārathān | tair asya puruṣavyāghrair bhṛśam udrejitaṃ manaḥ ||
ధృతరాష్ట్రుడు పలికెను—నిశ్చయంగా సంజయుడు కుంతీపుత్ర మహారథులను చూచియున్నాడు. ఆ పురుషవ్యాఘ్రుల వలన అతని మనస్సు తీవ్రంగా కలత చెందినది॥
धृतराष्ट उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how the presence of righteous and formidable opponents can shake even a seasoned observer’s composure, implying that inner fear and moral unease arise when one’s cause is doubtful. Dhṛtarāṣṭra reads Saṃjaya’s disturbance as a sign of the Pāṇḍavas’ strength and the looming ethical consequences of the Kauravas’ choices.
In the Kaurava court, Saṃjaya has become overwhelmed (in the surrounding narrative, even fainting). Dhṛtarāṣṭra interprets this reaction as resulting from Saṃjaya having seen the Pāṇḍavas—renowned great warriors—whose very sight has intensely agitated his mind.