Shloka 4
अध्याय २३ — संजयस्योपप्लव्यगमनम् तथा युधिष्ठिरकुशलप्रश्नाः
Sanjaya’s Arrival at Upaplavya and Yudhiṣṭhira’s Welfare Inquiries
आपलोगोंने दुर्योधनके प्रति कभी द्रोहका भाव नहीं रखा है, तो भी वह आपके प्रति जो क्रूरतापूर्ण व्यवहार करता है--द्रोही पुरुषोंके समान ही आचरण करता है, (दुर्योधनके लिये) यह उचित नहीं है। आप-जैसे साधु-स्वभाव लोगोंसे द्वेष करनेपर तो पुत्रोंसहित राजा धृतराष्ट्र असाधु और मित्रद्रोही ही समझे जायाँगे ।। न चानुजानाति भृशं च तप्यते शोचत्यन्त: स्थविरो5जातशत्रो | शृणोति हि ब्राह्मुणानां समेत्य मित्रद्रोह: पातकेभ्यो गरीयान्,अजातशत्रो! राजा धृतराष्ट्र अपने पुत्रोंकी आपसे द्वेष करनेकी आज्ञा नहीं देते; बल्कि आपके प्रति उनके द्रोहकी बात सुनकर वे मन-ही-मन अत्यन्त संतप्त होते तथा शोक किया करते हैं? क्योंकि वे अपने यहाँ पधारे हुए ब्राह्मणोंसे मिलकर सदा उनसे यही सुना करते हैं कि मित्रद्रोह सब पापोंसे बढ़कर है
sañjaya uvāca |
na cānujānāti bhṛśaṃ ca tapyate śocaty antaḥ sthaviro 'jātaśatro |
śṛṇoti hi brāhmaṇānāṃ sametya mitradrohaḥ pātakebhyo garīyān, ajātaśatro ||
సంజయుడు పలికెను—ఓ అజాతశత్రూ! వృద్ధరాజు ధృతరాష్ట్రుడు తన కుమారులు నీపై ద్వేషం పెంచుకోవాలని నిజంగా అనుమతించడు. వారు నీకు చేసిన మిత్రద్రోహం విన్నప్పుడల్లా అతడు అంతరంగంలో తీవ్రంగా బాధపడి శోకిస్తాడు. ఎందుకంటే అతిథులుగా వచ్చిన బ్రాహ్మణులను కలుసుకొని, ‘మిత్రద్రోహం సమస్త పాపాలకన్నా భారమైనది’ అని అతడు పదేపదే వింటుంటాడు.
सयजय उवाच
Educational Q&A
The verse elevates loyalty to friends as a central ethical duty: ‘mitradroha’ (betrayal of a friend) is portrayed as more grievous than other sins, and even a compromised ruler is shown as inwardly tormented when this dharma is violated.
Sañjaya addresses Yudhiṣṭhira (Ajātaśatru), explaining that Dhṛtarāṣṭra does not wholeheartedly sanction his sons’ enmity; he suffers internally because brāhmaṇas repeatedly remind him that betraying a friend is a grave moral offence.