Previous Verse
Next Verse

Shloka 20

Kaurava Mobilization at Kurukṣetra (Duryodhana Orders War Preparations) / कुरुक्षेत्रे धार्तराष्ट्र-सैन्यसज्जा

धनुष्मान्‌ कवची खड्गी रथमारुहा[ दंशित: । दिव्यैरहयवरैर्युक्तमग्निकुण्डात्‌ समुत्थित:,“जो अग्निकी ज्वालाके समान कान्तिमान्‌ महाबाहु वीर अपने पिताकी तपस्याके प्रभावसे तथा महर्षियोंके कृपा-प्रसादसे उत्पन्न हुआ दिव्य पुरुष है, जो अग्निकुण्डसे कवच, धनुष और खड्ग धारण किये प्रकट हुआ और तत्काल ही दिव्य एवं उत्तम अअश्वोंसे जुते हुए रथपर आरूढ़ हो युद्धके लिये सुसज्जित देखा गया था, जो पराक्रमी वीर अपने रथकी घरघराहटसे गर्जते हुए महामेघके समान जान पड़ता है, जिसके शरीरकी गठन, पराक्रम, हृदय, वक्ष:स्थल, बाहु, कंधे और गर्जना--ये सभी सिंहके समान हैं, जो महाबली, महातेजस्वी और महान्‌ वीर है, जिसकी भौंहें, दन्तपंक्ति, ठोड़ी, भुजाएँ और मुख बहुत सुन्दर हैं, जो सर्वथा हृष्ट-पुष्ट है, जिसके गलेकी हँसुली सुन्दर दिखायी देती है, जिसके बड़े- बड़े नेत्र और चरण परम सुन्दर हैं, जिसका किसी भी अस्त्र-शस्त्रसे भेद नहीं हो सकता, जो मदकी धारा बहानेवाले गजराजके सदृश पराक्रमी वीर द्रोणाचार्यका विनाश करनेके लिये उत्पन्न हुआ है तथा जो सत्यवादी एवं जितेन्द्रिय है, उस धृष्टद्युम्नको ही मैं प्रधान सेनापति बनानेके योग्य मानता हूँ। पितामह भीष्मके बाण प्रज्वलित मुखवाले सर्पोके समान भयंकर हैं, उनका स्पर्श वज़ और अशनिके समान दुः:सह है, वीर धृष्टद्युम्न ही उन बाणोंका आघात सह सकता है

Vaiśampāyana uvāca: dhanuṣmān kavacī khaḍgī rathamāruhya daṃśitaḥ | divyair hayavarair yukto 'gnikuṇḍāt samutthitaḥ ||

వైశంపాయనుడు అన్నాడు—ధనుస్సు ధరించి, కవచం ధరించి, ఖడ్గం పట్టుకొని, యుద్ధసన్నద్ధుడై అతడు రథమెక్కాడు. శ్రేష్ఠమైన దివ్య అశ్వాలతో యుక్తమైన రథంతోనే అతడు అగ్నికుండం నుండి ఉద్భవించాడు.

धनुष्मान्bow-bearing
धनुष्मान्:
Karta
TypeAdjective
Rootधनुष्मत्
FormMasculine, Nominative, Singular
कवचीarmored, wearing a cuirass
कवची:
Karta
TypeAdjective
Rootकवचिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
खड्गीsword-bearing
खड्गी:
Karta
TypeAdjective
Rootखड्गिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
रथम्chariot
रथम्:
Karma
TypeNoun
Rootरथ
FormMasculine, Accusative, Singular
आरूढःmounted, having ascended
आरूढः:
Karta
TypeVerb
Rootआ-रुह्
FormMasculine, Nominative, Singular, क्त (past passive participle)
दंशितःarmed/accoutred, equipped (for battle)
दंशितः:
Karta
TypeVerb
Rootदंश्
FormMasculine, Nominative, Singular, क्त (past passive participle)
दिव्यैःwith divine
दिव्यैः:
Karana
TypeAdjective
Rootदिव्य
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Plural
हयवरैःexcellent horses
हयवरैः:
Karana
TypeNoun
Rootहयवर
FormMasculine, Instrumental, Plural
युक्तम्yoked, harnessed
युक्तम्:
Karma
TypeVerb
Rootयुज्
FormMasculine, Accusative, Singular, क्त (past passive participle)
अग्निकुण्डात्from the fire-pit
अग्निकुण्डात्:
Apadana
TypeNoun
Rootअग्निकुण्ड
FormNeuter, Ablative, Singular
समुत्थितःarisen, emerged
समुत्थितः:
Karta
TypeVerb
Rootसम्-उत्-स्था
FormMasculine, Nominative, Singular, क्त (past passive participle)

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
C
chariot (ratha)
B
bow (dhanus)
A
armor/cuirass (kavaca)
S
sword (khaḍga)
D
divine horses (divya hayāḥ)
F
fire-pit (agnikuṇḍa)

Educational Q&A

The verse underscores the Mahābhārata’s idea that warfare, when framed as a dharmic necessity, is not mere violence but a grave duty carried by those specifically prepared—ethically and ritually—for a destined role. The imagery of emergence from the fire-pit highlights purpose, discipline, and accountability rather than personal rage.

Vaiśampāyana describes a formidable warrior appearing as if born from a sacrificial fire, already armed and immediately mounting a chariot drawn by divine horses—an introduction that marks him as a pivotal agent in the impending conflict.