Shloka 19
Udyoga-parva Adhyāya 126 — Kṛṣṇa’s Indictment of Misrule and the Varuṇa Analogy (कृष्णवाक्यं–धर्मपाशदृष्टान्तः)
“उत्तम कुलमें उत्पन्न होकर क्षत्रियधर्मके अनुसार जीवननिर्वाह करनेवाला कौन ऐसा महापुरुष होगा, जो क्षत्रियोचित वृत्तिपर दृष्टि रखते हुए भी इस प्रकार भयके कारण कभी शत्रुके सामने मस्तक झुकायेगा? ।। उद्यच्छेदेव न नमेदुद्यमो होव पौरुषम् । अप्यपर्वणि भज्येत न नमेदिह कहिचित्,“वीर पुरुषको चाहिये कि वह सदा उद्योग ही करे, किसीके सामने नतमस्तक न हो; क्योंकि उद्योग करना ही पुरुषका कर्तव्य-पुरुषार्थ है। वीर पुरुष असमयमें ही नष्ट भले ही हो जाय, परंतु कभी शत्रुके सामने सिर न झुकावे
vaiśampāyana uvāca | uttama-kule utpannaḥ kṣatriya-dharmānusāreṇa jīvana-nirvāhaṃ kurvan kaḥ sa mahāpuruṣaḥ syāt, yaḥ kṣatriyocita-vṛttiṃ paśyann api evaṃ bhayāt kadācit śatroḥ samakṣaṃ mastakaṃ namayet? | udyacchedeva na named udyamo hi vai pauruṣam | apy aparvaṇi bhajyeta na named iha karhi cit ||
వైశంపాయనుడు పలికెను— “ఉన్నత వంశంలో పుట్టి క్షత్రధర్మం ప్రకారం జీవించే ఏ మహాపురుషుడు, క్షత్రియోచిత ప్రవర్తనను దృష్టిలో ఉంచుకున్నప్పటికీ, భయంతో శత్రువు ముందు తల వంచుతాడు? వీరుడు ఎల్లప్పుడూ ప్రయత్నించాలి; ఎవరిముందూ లొంగకూడదు; ఎందుకంటే ప్రయత్నమే పౌరుషం. కాలానికి ముందే విరిగిపోయినా, ఇక్కడ ఎప్పుడూ శత్రువు ముందు నమలకూడదు।”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
A Kṣatriya’s honor rests on fearless resolve: one should keep striving (udyama) and never bow to an enemy out of fear; even premature destruction is preferable to humiliating submission.
In Vaiśampāyana’s narration, a warrior-ethic is being asserted: the ideal noble Kṣatriya maintains dignity and effort in the face of hostility, rejecting fear-driven capitulation before an adversary.