Adhyaya 7
Saṃsāra-mārga-vistaraḥ (Vidura’s Expanded Account of the Path)
Upa-parva: Vidura–Dhṛtarāṣṭra Saṃvāda (Mokṣa-oriented Nīti in Strī-parva)
Chapter 7 presents Dhṛtarāṣṭra requesting to hear again the ‘nectar of speech’ from Vidura, who then elaborates a structured teaching on saṃsāra and release. Vidura compares worldly existence to a long journey with intermittent halts, and to a dense forest that the discerning do not cling to. He classifies bodily and mental diseases—seen and unseen—as predatory dangers, and adds aging as an inevitable force that erodes form. Sensory objects (sound, form, taste, touch, smell) are depicted as a mire in which beings sink without support. Time is itemized through year, seasons, months, fortnights, days, nights, and junctions, which progressively ‘plunder’ lifespan and appearance; beings are described as inscribed by karma. A chariot allegory then maps body as chariot, sattva as charioteer, senses as horses, and action/intellect as reins; uncontrolled pursuit perpetuates cyclic rotation, while intelligent restraint prevents return. The chapter closes by asserting that neither prowess, wealth, nor allies liberate like a stable, disciplined self, recommending maitri (benevolence), śīla (ethical character), and the triad of dama, tyāga, and apramāda, culminating in the claim that one established in this mental chariot transcends fear of death and attains Brahmaloka.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, शोक और विस्मय के बीच, विदुर से पूछते हैं—यह कैसा आख्यान है जो मनुष्य को संसार-चक्र से उबारने का मार्ग दिखाता है। → विदुर ‘मार्ग’ का विस्तार करते हैं: जीवन-यात्रा के थके पथिक का रूपक, और रथ-रूपक द्वारा इन्द्रिय-अश्वों की उच्छृंखलता, काल के चक्र (वर्ष, मास, पक्ष, दिन-रात, संध्याएँ) द्वारा आयु-क्षय, तथा तृष्णा से उपजते राज्य-नाश, सुहृद्-नाश और पुत्र-नाश का कठोर सत्य। → विदुर निर्णायक वचन देते हैं कि न पराक्रम, न धन, न मित्र-समूह—दुःख से वैसा मुक्त नहीं कर सकते जैसा ‘स्थिर आत्मा’ और ‘संयम’ कर सकता है; जो बुद्धि से इन्द्रिय-अश्वों को वश में रखते हैं, वे संसार में फिर नहीं भटकते। → संसार-भ्रमण का मूल दुःख पहचानकर विदुर उपाय बताते हैं—संयम, विवेक, वैराग्य और करुणा; और निष्कर्ष रखते हैं कि सभी प्राणियों के प्रति दया करना ही विपश्चित का आचरण है, क्योंकि प्रत्येक को अपना प्राण सर्वाधिक प्रिय है।
Shlokas
Verse 1
/ पम्प बछ। ्स:अ सप्तमो<्ध्याय: संसारचक्रका वर्णन और रथके रूपकसे संयम और ज्ञान आदिको मुक्तिका उपाय बताना धृतराष्ट्र रवाच अहो5भिह्ठितमाख्यानं भवता तत्त्वदर्शिना । भूय एव तु मे हर्ष: श्रुत्वा वागमृतं तव
ధృతరాష్ట్రుడు అన్నాడు—విదురా! నీవు అద్భుతమైన ఆఖ్యానాన్ని చెప్పావు; నీవు నిజంగా తత్త్వదర్శివి. నీ అమృతసమానమైన వాణిని మళ్లీ వింటే నా ఆనందం మరింత పెరుగుతుంది।
Verse 2
विदुर उवाच शृणु भूय: प्रवक्ष्यामि मार्गस्यैतस्य विस्तरम् । यच्छुत्वा विप्रमुच्यन्ते संसारेभ्यो विचक्षणा:
విదురుడు అన్నాడు—రాజా! వినుము. ఈ మార్గాన్ని నేను మళ్లీ విస్తారంగా వివరిస్తాను; దీన్ని విన్న వివేకులు సంసార బంధనాల నుంచి విముక్తులవుతారు।
Verse 3
यथा तु पुरुषो राजन् दीर्घमध्वानमास्थित: । क्वचित् क्वचिच्छूमाच्छान्त: कुरुते वासमेव वा
విదురుడు పలికెను—ఓ రాజా, దీర్ఘ మార్గయాత్ర చేసిన మనిషి శ్రమచేత అలసి మధ్యమధ్యలో ఎక్కడెక్కడో ఆగి కొంత విశ్రాంతి తీసుకుంటాడు. అలాగే సంసారయాత్రలో సాగుతున్న అజ్ఞాని విశ్రాంతి పేరుతో మళ్లీ మళ్లీ గర్భవాసంలో ప్రవేశిస్తాడు. కాని ఓ నరేశ్వరా, జ్ఞానులు ఈ లోకబంధనమునుండి విముక్తులగుదురు.
Verse 4
एवं संसारपययि गर्भवासेषु भारत । कुर्वन्ति दुर्बुधा वासं मुच्यन्ते तत्र पण्डिता:
ఓ భారతా, ఈ విధంగా సంసార పరిభ్రమణంలో దుర్బుద్ధులు గర్భవాసాలనే తమ నిలయాలుగా చేసుకుంటారు; కాని పండితులు అక్కడ ఆగరు—సంసారమునుండే విముక్తులవుతారు.
Verse 5
तस्मादध्वानमेवैतमाहु: शास्त्रविदो जना: । यत्तु संसारगहनं वनमाहुर्मनीषिण:,इसीलिये शास्त्रज्ञ पुरुषोंने गर्भवासको मार्गका ही रूपक दिया है और गहन संसारको मनीषी पुरुष वन कहा करते हैं
అందుకే శాస్త్రజ్ఞులు దీనినే ‘మార్గయాత్ర’ అని వర్ణిస్తారు; మునులు ఈ ఘనమైన సంసారాన్ని ‘అరణ్యం’ అని అంటారు—దానిలో దారి తప్పడం సులువు, దాటడం దుర్లభం.
Verse 6
इस प्रकार श्रीमह्या भारत स्त्रीपर्वके अन्तर्गत जलप्रदानिकपर्वमें धृतराष्ट्रके शोकका निवारणविषयक छठा अध्याय पूरा हुआ
ఓ భరతశ్రేష్ఠా, ఇదే మానవులకును, చరాచర ప్రాణులకును లోకచక్రం. కనుక జ్ఞాని దీనిలో ఆశతో అంటిపెట్టుకోకూడదు.
Verse 7
शारीरा मानसाश्रैव मर्त्यानां ये तु व्याधय: । प्रत्यक्षाश्न परोक्षाश्न ते व्याला: कथिता बुधै:
మానవులకు కలిగే ప్రత్యక్షమూ పరోక్షమూ అయిన శారీరక, మానసిక వ్యాధులనే బుధులు సర్పాది హింసక జీవులవలె ‘వ్యాలాలు’ అని పేర్కొన్నారు.
Verse 8
क्लिश्यमानाश्ष तैर्नित्यं वार्यमाणाश्षु भारत । स्वकर्मभिर्महाव्यालैनोंद्विजन्त्यल्पबुद्धयः
విదురుడు అన్నాడు—ఓ భారతా! వారు నిత్యం ఆ బాధలచేత క్లేశింపబడి, మళ్లీ మళ్లీ ఆపబడినా, అల్పబుద్ధులు లోకసంసారంపై విరక్తి పొందరు. తమ స్వకర్మలే మహా హింసక వ్యాళాలవలె నిరంతరం తరిమినా, వారికి నిజమైన జుగుప్సా గానీ జాగృతి గానీ కలగదు।
Verse 9
अथापि तैरविमुच्येत व्याधिभि: पुरुषो नृप । आवृणोत्येव तं पश्चाज्जरा रूपविनाशिनी
ఓ నృపా! ఏ పురుషుడు ఆ వ్యాధులనుండి ఏ విధంగానైనా తప్పించుకున్నా, తరువాత రూపాన్ని నాశనం చేసే జర (వృద్ధాప్యం) తప్పక అతనిని ఆవరించుతుంది।
Verse 10
शब्दरूपरसस्पर्शर्गन्चैश्ष विविधैरपि । मज्जमांसमहापड्के निरालम्बे समन्ततः
శబ్దం, రూపం, రసం, స్పర్శ, గంధం—ఇవన్నీ ఎన్నెన్ని విధాలున్నా, (మనిషి) మజ్జా-మాంసాల మహా బురదలో మునిగి, చుట్టూ ఆధారంలేకుండా ఉంటాడు।
Verse 11
नरेश्वर! यदि शब्द, स्पर्श, रूप, रस और नाना प्रकारकी गन्धोंसे युक्त, मज्जा और मांसरूपी बड़ी भारी कीचड़से भरे हुए एवं सब ओरसे अवलम्बशून्य इस शरीररूपी कूपमें रहनेवाला मनुष्य इन व्याधियोंसे किसी तरह मुक्त हो जाय तो भी अन्तमें रूप-सौन्दर्यका विनाश करनेवाली वृद्धावस्था तो उसे घेर ही लेती है ।।
విదురుడు అన్నాడు—ఓ నరేశ్వరా! శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, నానావిధ గంధాలతో ఆకర్షితమయ్యే ఈ శరీరం మజ్జా-మాంసాల భారమైన బురదతో నిండిన బావిలాంటిది—చుట్టూ ఆధారంలేని స్థితి. ఇందులో నివసించే మనిషి ఏ విధంగానైనా వ్యాధులనుండి తప్పించుకున్నా, చివరికి రూపసౌందర్యాన్ని నాశనం చేసే వృద్ధాప్యం అతనిని చుట్టుముడుతుంది. సంవత్సరాలు, నెలలు, పక్షాలు, పగలు-రాత్రులు, సంధిక్షణాలు—ఇవి క్రమంగా అతని రూపాన్నీ ఆయుష్షునీ కరిగించేస్తాయి।
Verse 12
एते कालस्य निधयो नैतान् जानन्ति दुर्बुधा: । धात्राभिलिखितान्याहु: सर्वभूतानि कर्मणा
ఇవి కాలుని గుప్త నిధులు; దుర్బుద్ధులు వీటిని గ్రహించరు. ధాత (విధాత) కర్మానుసారం సమస్త భూతాల లిఖితాన్ని ముందే వ్రాసి ఉంచాడని చెబుతారు।
Verse 13
वर्ष, मास, पक्ष, दिन-रात और संध्याएँ क्रमश: इसके रूप और आयुका शोषण करती ही रहती हैं। ये सब कालके प्रतिनिधि हैं। मूढ़ मनुष्य इन्हें इस रूपमें नहीं जानते हैं। श्रेष्ठ पुरुषोंका कथन है कि विधाताने सम्पूर्ण भूतोंके ललाटमें कर्मके अनुसार रेखा खींच दी है (प्रारब्धके अनुसार उनकी आयु और सुख-दुःखके भोग नियत कर दिये हैं) ।। रथ: शरीर भूतानां सत्त्वमाहुस्तु सारथिम् । इन्द्रियाणि हयानाहु: कर्मबुद्धिस्तु रश्मय:
విదురుడు చెప్పెను—సంవత్సరాలు, నెలలు, పక్షాలు, పగలు-రాత్రులు, సంధ్యలు క్రమంగా దేహరూపమును ఆయుష్షును క్షీణింపజేస్తూనే ఉంటాయి; ఇవన్నీ కాలమునకు ప్రతినిధులు. మూర్ఖులు వాటిని ఆ రూపముగా గ్రహించరు. శ్రేష్ఠులు చెప్పినది—విధాత సమస్త భూతముల లలాటమున కర్మానుసారముగా రేఖను వ్రాసెను; ప్రారబ్ధానుసారముగా ఆయుష్షు, సుఖదుఃఖభోగములు నియతమయ్యెను. దేహము రథము; సత్త్వము దాని సారథి; ఇంద్రియములు అశ్వములు; కర్మబుద్ధియే రశ్మి (లగ్గము).
Verse 14
तेषां हयानां यो वेगं धावतामनुधावति । स तु संसारचक्रे5स्मिं श्रक्रवत् परिवर्तते
ఆ అశ్వములవలె దూసుకుపోయే ఇంద్రియముల వేగమును వెంబడించి పరుగెత్తువాడు, ఈ సంసారచక్రములో శక్రునివలె తిరుగుతూనే ఉంటాడు.
Verse 15
विद्वान् पुरुष कहते हैं कि प्राणियोंका शरीर रथके समान है, सत्त्व (सत्त्वगुणप्रधान बुद्धि) सारथि है, इन्द्रियाँ घोड़े हैं और मन लगाम है। जो पुरुष स्वेच्छापूर्वक दौड़ते हुए उन घोड़ोंके वेगका अनुसरण करता है, वह तो इस संसारचक्रमें पहियेके समान घूमता रहता है ।।
జ్ఞానులు చెప్పుదురు—ప్రాణుల దేహము రథమువంటిది; సత్త్వప్రధానమైన బుద్ధియే దాని సారథి; ఇంద్రియములు అశ్వములు; మనస్సే రశ్మి (లగ్గము). ఎవడు స్వేచ్ఛతో ఆ అశ్వముల వేగమును అనుసరించి—ఇంద్రియములు లాగిన దిశకే పరుగెత్తునో—వాడు ఈ సంసారచక్రములో చక్రమువలె తిరుగుతూనే ఉంటాడు. కాని ఎవడు వివేకబుద్ధితో వాటిని నియంత్రించునో, వాడు సంయమిగా నిలిచి, ఆ తిరుగుడులోకి మళ్లీ పడడు.
Verse 16
संसारे भ्रमतां राजन् दुःखमेतद्धि जायते
విదురుడు చెప్పెను—ఓ రాజా, సంసారములో తిరుగుచున్నవారికి ఈ దుఃఖము తప్పక కలుగుతుంది. అందుచేత వివేకి ఈ సంసారబంధనమునుండి విముక్తి పొందుటకు నిశ్చయముగా యత్నించవలెను. ఈ విషయంలో ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ నిర్లక్ష్యం చేయరాదు; లేకపోతే ఈ సంసారబంధము వందల కొమ్మలుగా విస్తరించి మహత్తరమగును.
Verse 17
तस्मादस्य निवृत्त्यर्थ यत्नमेवाचरेद् बुध: । उपेक्षा नात्र कर्तव्या शतशाख: प्रवर्धते
కాబట్టి ఈ బంధనమునుండి నివృత్తి పొందుటకై బుద్ధిమంతుడు యత్నమే ఆచరించవలెను. ఓ రాజా, ఇందులో నిర్లక్ష్యం చేయరాదు; నిర్లక్ష్యం చేస్తే ఇది వందల శాఖలుగా విస్తరించి పెరుగుతుంది.
Verse 18
यतेन्द्रियो नरो राजन् क्रोधलो भनिराकृतः । संतुष्ट: सत्यवादी यः स शान्तिमधिगच्छति,राजन! जो मनुष्य जितेन्द्रिय, क्रोध और लोभसे शून्य, संतोषी तथा सत्यवादी होता है, उसे शान्ति प्राप्त होती है
రాజా! ఇంద్రియనిగ్రహం కలిగి, క్రోధం–లోభాలను విడిచిపెట్టి, సంతుష్టుడై సత్యవాది అయిన మనిషి శాంతిని పొందుతాడు.
Verse 19
याम्यमाहू रथं होन॑ मुहान्ते येन दुर्बुधा: । स चैतत
నరాధిపా! ఈ లోకాన్ని ‘యామ్య రథం’ అంటారు—ఇది యమలోకానికి తీసుకెళ్లే రథం; అయినా మూర్ఖులు మోహంతో దీనికి అంటిపెట్టుకుంటారు. రాజా! నీకు కలిగిన ఈ శోకం, ప్రతి అజ్ఞానికీ తప్పనిసరిగా కలిగేదే.
Verse 20
अनुतर्षुलमेवैतद् दुःखं भवति मारिष | राज्यनाशं सुहृन्नाश॑ सुतनाशं च भारत,माननीय भारत! जिसकी तृष्णा बढ़ी हुई है, उसीको राज्य, सुहृद् और पुत्रोंका नाशरूपी यह महान् दुःख प्राप्त होता है
మాన్య భారతా! రాజ్యనాశం, సుహృదుల నాశం, కుమారుల వినాశం—ఈ మహాదుఃఖం తృప్తిలేని తృష్ణ కలవారికే కలుగుతుంది.
Verse 21
साधु: परमदु:खानां दुःखभैषज्यमाचरेत् । ज्ञानौषधमवाप्येह दूरपारं महौषधम् | छिन्द्याद् दुः:खमहाव्याधिं नर: संयतमानस:
సజ్జనుడు పరమ దుఃఖాలకు నిజమైన ఔషధాన్ని ఆచరించాలి. ఈ లోకంలో దూరగమ్యమైన, దుర్లభమైన జ్ఞానమనే మహౌషధాన్ని పొందిన తరువాత, నియంత్రిత మనస్సుతో దుఃఖమనే మహావ్యాధిని ఛేదించాలి.
Verse 22
न विक्रमो न चाप्यर्थों न मित्र न सुहृज्जन: । तथोन्मोचयते दुःखाद् यथा<55त्मा स्थिरसंयम:
పరాక్రమం కాదు, ధనం కాదు, మిత్రులు గానీ సుహృదులు గానీ కాదు—దృఢమైన సంయమంలో స్థిరమైన స్వయమనస్సు ఎంతగా దుఃఖం నుంచి విడిపిస్తుందో, అంతగా ఇవేవీ విడిపించలేవు.
Verse 23
तस्मान्मैत्रं समास्थाय शीलमापद्य भारत | दमस्त्यागो<प्रमादश्न ते त्रयो ब्रह्मणो हया:
కాబట్టి, ఓ భారతా, సమస్త జీవుల పట్ల మైత్రీభావంలో నిలిచి శీలాన్ని అభ్యసించాలి. దమం, త్యాగం, అప్రమాదం—ఇవి మూడు బ్రహ్ముని దిశగా తీసుకెళ్లే అశ్వాలు. శీలరూపమైన కట్టును పట్టుకొని, ఈ మూడు గుర్రాలతో జతచేయబడిన మనస్సు అనే రథంపై ఎక్కినవాడు, మరణభయాన్ని విడిచి బ్రహ్మలోకాన్ని చేరుతాడు.
Verse 24
शीलरश्मिसमायुक्त: स्थितो यो मानसे रथे । त्यक्त्वा मृत्युभयं राजन् ब्रह्मलोक॑ स गच्छति
ఓ రాజా, శీలరూపమైన రశ్ములతో యుక్తమైన మనస్సు అనే రథంపై స్థిరంగా నిలిచినవాడు, మరణభయాన్ని విడిచి బ్రహ్మలోకాన్ని చేరుతాడు. దమం, త్యాగం, అప్రమాదం—ఈ మూడు అశ్వాలతో జతచేయబడిన ఆ రథంపై, శీలరూపమైన కట్టును పట్టుకొని ఎక్కినవాడే పరమగతిని పొందుతాడు; అందుకే సమస్త జీవుల పట్ల మైత్రీభావంతో శీలాన్ని అభ్యసించాలి.
Verse 25
अभयं सर्वभूतेभ्यो यो ददाति महीपते । स गच्छति परं स्थानं विष्णो: पदमनामयम्,भूपाल! जो सम्पूर्ण प्राणियोंको अभयदान देता है, वह भगवान् विष्णुके अविनाशी परमधाममें चला जाता है
ఓ మహీపతే, సమస్త ప్రాణులకు అభయాన్ని ప్రసాదించేవాడు విష్ణువు యొక్క పరమ, నిరామయమైన, అవినాశి పదాన్ని పొందుతాడు.
Verse 26
न तत् क्रतुसहस्रेण नोपवासै श्ष नित्यश: । अभयस्य च दानेन यत् फल प्राप्तुयान्नर:,अभयदानसे मनुष्य जिस फलको पाता है, वह उसे सहस्रों यज्ञ और नित्यप्रति उपवास करनेसे भी नहीं मिल सकता है
అభయదానంతో మనిషి పొందే ఫలాన్ని వెయ్యి యజ్ఞాలతోనూ, నిత్య ఉపవాసాలతోనూ పొందలేడు.
Verse 27
न हाात्मन: प्रियतरं किंचिद् भूतेषु निश्चितम् । अनिष्ट सर्वभूतानां मरणं नाम भारत
ఓ భారతా, జీవులకు తమ స్వంత ఆత్మకన్నా ప్రియమైనది మరొకటి నిశ్చయంగా లేదు; అలాగే ‘మరణం’ అనే దానిని సమస్త ప్రాణులు అనిష్టంగా భావిస్తారు.
Verse 28
नानामोहसमायुक्ता बुद्धिजालेन संवृता:
వారు అనేక విధాల మోహంలో చిక్కుకొని, (విపథగామి) బుద్ధి అనే జాలంలో పూర్తిగా ఆవరించబడి—అక్షరాలా బంధింపబడి—ఉన్నారు.
Verse 29
असूक्ष्मदृष्टयो मन्दा क्राम्यन्ते तत्र तत्र ह । जो मूढ़ नाना प्रकारके मोहमें डूबे हुए हैं, जिन्हें बुद्धिके जालने बाँध रखा है और जिनकी दृष्टि स्थूल है, वे भिन्न-भिन्न योनियोंमें भटकते रहते हैं |। २८ ई ।।
విదురుడు అన్నాడు—సూక్ష్మదృష్టి లేని, మందబుద్ధి గలవారు అక్కడక్కడ తిరుగుతూ భ్రమిస్తారు. అనేక విధాల మోహంలో మునిగి, బుద్ధి అనే జాలంలో చిక్కి, స్థూల దృష్టికే పరిమితమైన వారు వివిధ యోనులలో, జన్మరూపాలలో సంచరిస్తూనే ఉంటారు. కానీ, ఓ రాజా, అత్యంత సూక్ష్మమైన అంతర్దృష్టి గలవారు శాశ్వత బ్రహ్మను పొందుతారు. ఇది తెలిసి, ఓ మహాప్రాజ్ఞా, మీరు మీ పరలోకగత బంధువుల ఔర్ధ్వదైహిక కర్మలను నిర్వహించాలి; అదే కార్యం ద్వారా మీరు ఉత్తమ ఫలాన్ని పొందుతారు.
Verse 156
भ्रममाणा न मुहान्ति संसारे न भ्रमन्ति ते । किंतु जो संयमशील होकर बुद्धिके द्वारा उन इन्द्रियरूपी अश्वोंको काबूमें रखते हैं
సంసారపు చక్రంలో తిరుగుతూ కూడా మోహానికి లోబడనివారు నిజంగా సంసారంలో తప్పిపోరు; వారు మళ్లీ భ్రమించరు. మరింతగా, సంయములు గలవారు—బుద్ధి మార్గదర్శకత్వంతో ఇంద్రియాలనే అశ్వాలను అదుపులో ఉంచేవారు—ఈ చక్రానికి తిరిగి రారు.
Verse 273
तस्मात् सर्वेषु भूतेषु दया कार्या विपश्चिता । भारत! यह बात निश्चितरूपसे कही जा सकती है कि प्राणियोंको अपने आत्मासे अधिक प्रिय कोई भी वस्तु नहीं है; इसीलिये मरना किसी भी प्राणीको अच्छा नहीं लगता; अतः विद्वान् पुरुषको सभी प्राणियोंपर दया करनी चाहिये
కాబట్టి జ్ఞానులు సమస్త భూతాల పట్ల దయను పెంపొందించాలి. ఓ భారతా, నిశ్చయంగా చెప్పవచ్చు—ఏ ప్రాణికీ తన ఆత్మకన్నా ప్రియమైనది మరొకటి లేదు; అందువల్ల మరణం ఎవరికీ ఇష్టమైనది కాదు. కనుక పండితుడు ప్రతి జీవిపై కరుణ, కృప చూపాలి.
Frequently Asked Questions
The implied dilemma is how a person should respond to inevitable suffering and loss: whether to cling to sensory and social supports that are unstable, or to adopt disciplined self-governance and ethical character as the primary means of resilience and release.
That liberation-oriented living depends on intelligent restraint: recognizing disease, aging, sensory entanglement, and time as structural pressures of embodied life, and countering them through śīla, maitri, and the triad of dama–tyāga–apramāda under steady self-control.
Yes in functional form: it asserts that one who is established in the ‘mental chariot’ with ethical reins abandons fear of death and attains Brahmaloka, presenting an explicit outcome claim tied to disciplined conduct.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.