Adhyaya 3
शोक-शमन उपदेशः (Instruction on the Pacification of Grief)
Upa-parva: Vidura–Dhṛtarāṣṭra Śoka-śamana Saṃvāda (Consolation Discourse)
Dhṛtarāṣṭra states that Vidura’s well-formed counsel has reduced his grief and asks how learned persons free themselves from mental suffering arising from association with the undesirable and separation from the desirable (1–2). Vidura answers by describing a method of inner release: as the mind repeatedly disengages from both pleasure and pain, the wise attain śama and a ‘good course’ (sugati) (3). He grounds this in an analysis of impermanence: the world is unstable and lacks enduring essence, likened to a banana plant (4). The body is treated as a temporary dwelling, reassigned by time, while moral agency (sattva) is the commendable constant (5). He uses the garment metaphor—discarding old or unsuitable clothes—to explain embodiment and change (6). Experience of pleasure and pain is presented as the result of one’s own actions (svakṛta-karma), with karma bearing its load whether one feels in control or not (7–8). A sustained pottery analogy illustrates fragility at every stage of formation and use, paralleling bodily vulnerability across conditions (9–11). Mortality is shown to operate across all life stages—from womb to infancy to youth, midlife, and old age (12–13). Vidura concludes that beings arise and cease due to prior actions; therefore lamentation is conceptually misdirected in a world governed by such causality (14). He adds a saṃsāra metaphor of repeatedly surfacing and sinking in water; the unreflective are bound and afflicted by karmic enjoyment, while the wise, established in truth and understanding meetings and separations, proceed to the highest end (15–17).
Chapter Arc: कुरु-गृह पर शोक का घना आवरण है; धृतराष्ट्र अपने पुत्रों के विनाश से व्याकुल हैं, और विदुर शोक-निवारण के लिए अनित्यता का कठोर, पर करुण उपदेश आरम्भ करते हैं। → विदुर मन को दुःख-सुख के आवेगों से बार-बार खींचकर शान्ति में स्थिर करने की शिक्षा देते हैं—और फिर श्मशान की समता दिखाते हैं: विद्वान-मूर्ख, धनवान-निर्धन, सब अंततः एक ही ‘पितृवन’ में पहुँचते हैं; देह का भेद वहाँ मिट्टी, अस्थि और स्नायु में विलीन हो जाता है। → मिट्टी के बर्तन का दृष्टान्त चरम पर पहुँचता है—घड़ा चाक पर चढ़ते ही टूट सकता है, आधा बनकर, पूरा बनकर, काटे जाने पर, उतारे जाने पर; वैसे ही जीवन किसी भी क्षण टूट सकता है। तत्पश्चात संसार-समुद्र का रूपक आता है: क्रीड़ा में तैरता प्राणी जैसे कभी डूबता-कभी उभरता है, वैसे ही जीव कर्म-भोग के बन्धन से इस गहन संसार में उन्मज्जन-निमज्जन करता है। → विदुर का निष्कर्ष स्पष्ट है—जो बुद्धिमान है वह मन को संयमित कर, अनित्यता को स्वीकार कर, शोक का त्याग कर शान्ति प्राप्त करे; धृतराष्ट्र को भी यही मार्ग अपनाने का आग्रह है। → धृतराष्ट्र के भीतर यह उपदेश कितनी गहराई तक उतरता है—और क्या शोक सचमुच शान्त होगा—यह अगले प्रसंग की ओर कथा को धकेल देता है।
Shlokas
Verse 1
अपने-आप छा अर: तृतीयो<थध्याय: विदुरजीका शरीरकी अनित्यता बताते हुए धृतराष्ट्रको शोक त्यागनेके लिये कहना धृतराष्ट्र रवाच सुभाषितैर्महाप्राज्ञ शोको5यं विगतो मम । भूय एव तु वाक्यानि श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
ధృతరాష్ట్రుడు పలికెను—ఓ మహాప్రాజ్ఞ విదురా! నీ సుభాషిత వచనాలతో నా శోకం తొలగింది; అయినా వాటి నిజమైన తత్త్వార్థంతో కూడ మరింత వినాలని కోరుతున్నాను.
Verse 2
इस प्रकार श्रीमह्याभारत स्त्रीपर्वके अन्तर्गत जलप्रदानिकपर्वमें धृतराष्ट्रके शोकका निवारणविषयक दूसरा अध्याय पूरा हुआ
అనిష్ట సంగమం వల్ల, ఇష్ట వియోగం వల్ల కలిగే మానసిక దుఃఖాల నుండి పండితులు ఎలా విముక్తి పొందుతారు?
Verse 3
विदुर उवाच यतो यतो मनो दुःखात् सुखादू वा विप्रमुच्यते । ततस्ततो नियम्यैतच्छान्तिं विन्देत वै बुध:
విదురుడు పలికెను—ఓ మహారాజా! ఎక్కడెక్కడ మనస్సు దుఃఖం నుండి—లేదా సుఖం నుండికూడా—విముక్తి పొందుతుందో, అక్కడక్కడ దానిని నియమపూర్వకంగా నియంత్రించి నిలపాలి. అలా సంయమించినవాడు నిశ్చయంగా శాంతిని పొందుతాడు.
Verse 4
अशाश्रृतमिदं सर्व चिन्त्यमानं नरर्षभ | कदलीसंनिभो लोक: सारो हास्य न विद्यते,नरश्रेष्ठ विचार करनेपर यह सारा जगत् अनित्य ही जान पड़ता है। सम्पूर्ण विश्व केलेके समान सारहीन है; इसमें सार कुछ भी नहीं है
ఓ నరశ్రేష్ఠా! ఆలోచిస్తే ఈ సమస్త జగత్తు అనిత్యమని తెలుస్తుంది. ఈ లోకం అరటిచెట్టు వంటిది—దీనిలో నిలకడైన సారం లేదు.
Verse 5
यदा प्राज्ञाश्न मूढाश्न धनवन्तो5थ निर्धना: । सर्वे पितृवनं प्राप्प स्वपन्ति विगतज्वरा:
జ్ఞాని, మూర్ఖుడు; ధనవంతుడు, దరిద్రుడు—అందరూ సమానంగా పితృవనం (శ్మశానం) చేరి జ్వరరహితులై అక్కడ నిద్రించగా, వంశం, రూపం, గౌరవం వంటి భేదాలను తెలియజేసే ఏ గుర్తు అక్కడ ఎవరు చూడగలరు? అయినా మనుష్యులు పరస్పరం అంటిపెట్టుకుంటారు—ఎందుకంటే వారి బుద్ధి మోహించబడింది।
Verse 6
निर्मासैरस्थिभूयिष्ठेगात्रि: सनायुनिबन्धनै: । कि विशेषं प्रपश्यन्ति तत्र तेषां परे जना:
శ్మశానంలో దేహాలు మాంసరహితంగా, ఎముకలే ఎక్కువగా ఉండి, కేవలం స్నాయువుల బంధంతో నిలిచినప్పుడు, ఇతరులు అక్కడ ఏ ప్రత్యేక భేదాన్ని చూడగలరు? వంశం, రూపం, హోదా—ఏ గుర్తు అక్కడ గుర్తించగలరు?
Verse 7
येन प्रत्यवगच्छेयु: कुलरूपविशेषणम् | कस्मादन्योन्यमिच्छन्ति विप्रलब्धधियो नरा:
ఏ గుర్తుతో నిజంగా కుల-రూప భేదాన్ని తెలుసుకోగలరు? మరి మనుష్యులు పరస్పరం ఎందుకు కోరుకుంటారు? వారి బుద్ధి మోసపోయినందువల్ల।
Verse 8
गृहाणीव हि मर्त्यानामाहुर्देहानि पण्डिता: । कालेन विनियुज्यन्ते सत्त्वमेकं॑ तु शाश्वतम्
పండితులు మానవుల దేహాలను గృహాల వంటివని అంటారు; కాలానుగుణంగా అవి నశిస్తాయి, కానీ లోపలనున్న ఏకైక సత్త్వరూప ఆత్మ శాశ్వతం।
Verse 9
यथा जीर्णमजीर्ण वा वस्त्र त्यक्त्वा तु पूरुष: अन्यद् रोचयते वस्त्रमेवं देहा: शरीरिणाम्
మనిషి పాతదైనా కొత్తదైనా వస్త్రాన్ని విడిచి మరొక వస్త్రాన్ని ధరించాలనుకున్నట్లే, దేహధారులు కాలానుగుణంగా శరీరాలను విడిచి మరల స్వీకరిస్తారు।
Verse 10
वैचित्रवीर्य प्राप्पं हि दुः:खं वा यदि वा सुखम् । प्राप्रुवन्तीह भूतानि स्वकृतेनैव कर्मणा,विचित्रवीर्यनन्दन! यदि दुःख या सुख प्राप्त होनेवाला है तो प्राणी उसे अपने किये हुए कर्मके अनुसार ही पाते हैं
వైచిత్రవీర్యనందనా! దుఃఖమో సుఖమో—ఏది వచ్చినా, ఈ లోకంలో ప్రాణులు తమ స్వకృత కర్మ ప్రకారమే దానిని పొందుతారు; కేవలం వంశమో యాదృచ్ఛికమో కాదు.
Verse 11
कर्मणा प्राप्यते स्वर्ग: सुखं दु:खं च भारत । ततो वहति त॑ भारमवश: स्ववशो5पि वा
ఓ భారతా! కర్మ ద్వారానే స్వర్గం (నరకమూ) లభిస్తుంది; సుఖదుఃఖాలూ అలాగే. ఆపై మనిషి ఆ సుఖదుఃఖాల భారాన్ని—వశం లేకపోయినా, తాను వశంలో ఉన్నానని భావించినా—మోస్తూనే ఉంటాడు, భరతనందనా.
Verse 12
यथा च मृण्मयं भाण्डं चक्रारूढं विपद्यते | किंचित् प्रक्रियमाणं वा कृतमात्रमथापि वा
కుమ్మరి చక్రంపై ఉంచిన మట్టికుండ—కొంచెం మాత్రమే ఆకారం దిద్దబడుతున్నదైనా, ఇంకా తయారవుతున్నదైనా, లేదా ఇప్పుడే పూర్తయినదైనా—ఎలా పాడైపోవచ్చో, అలాగే సున్నితమైనది, కొత్తగా ఏర్పడినది త్వరగా నశిస్తుంది.
Verse 13
छिन्न॑ वाप्यवरोप्यन्तमवतीर्णमथापि वा । आदी वाप्यथवा शुष्क॑ पच्यमानमथापि वा
ఎవరైనా నరికివేయబడుతున్నా, లాగివేయబడుతున్నా, పడిపోయినా; కాలిపోతున్నా, లేదా ఎండిపోయి మండిపోతున్నా—అటువంటి అతి దుస్థితిలోనూ జ్ఞానులు ధర్మమార్గాన్ని విడువరు.
Verse 14
उत्तार्यमाणमापाकादुद्धृतं चापि भारत । अथवा परिभुज्यन्तमेवं देहा: शरीरिणाम्
ఓ భారతా! మరిగే పాత్ర నుంచి ఏదైనా పైకి తీసి బయటకు తీయబడినట్లుగా, లేదా భోగించబడుతూ క్రమంగా క్షీణించిపోయినట్లుగా—దేహధారుల దేహాలు ఎల్లప్పుడూ ఇలా బయటకు లాగబడటం, క్షీణించడం, నశించడం అనే విధికి లోబడి ఉంటాయి.
Verse 15
जैसे मिट्टीका बर्तन बनाये जानेके समय कभी चाकपर चढ़ाते ही नष्ट हो जाता है
మట్టికుండను తయారు చేసే వేళ—చక్రంపై పెట్టగానే, కొంత రూపం దాల్చినప్పుడు, పూర్తిగా తయారైన తర్వాత, దారంతో కోసి వేరు చేస్తూ, చక్రం నుంచి ఎత్తుతూ, దించాక, తడి లేదా ఎండిన స్థితిలో, కాల్చే సమయంలో, భట్టీ నుంచి తీస్తూ, కాల్చిన చోటు నుంచి మోసుకెళ్తూ, లేదా చివరికి ఉపయోగంలో పెట్టినప్పుడుకూడా—ఎప్పుడైనా అది పగిలిపోవచ్చు. అలాగే దేహధారుల శరీరాల స్థితి కూడా. ఎవరో గర్భంలోనే, ఎవరో పుట్టగానే, ఎవరో కొన్ని రోజుల్లో, ఎవరో పక్షంలో, ఎవరో నెలలో; అలాగే ఎవరో ఒకటి లేదా రెండు సంవత్సరాల్లో, ఎవరో యౌవనంలో, ఎవరో మధ్యవయస్సులో, ఎవరో వృద్ధాప్యంలో మరణాన్ని పొందుతారు.
Verse 16
संवत्सरगतो वापि द्विसंवत्सर एव वा | यौवनस्थो<5थ मध्यस्थो वृद्धों वापि विपद्यते
ఎవరో ఒక సంవత్సరం వయసులో, ఎవరో రెండు సంవత్సరాల వయసులో; ఎవరో యౌవనంలో, ఎవరో మధ్యవయస్సులో, ఎవరో వృద్ధాప్యంలో కూడా నశిస్తారు.
Verse 17
प्राक्कर्मभिस्तु भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थमनुतप्यसे
ప్రాణులు తమ పూర్వకర్మల ప్రకారమే ఈ లోకంలో ఉంటారు, లేక ఉండరు. లోకానికి ఇదే సహజమైన, అనివార్యమైన నియమమైతే, నీవెందుకు శోకంతో క్షోభపడుతున్నావు?
Verse 18
यथा तु सलिलं राजन् क्रीडार्थमनुसंतरत् । उन्मज्जेच्च निमज्जेच्च किंचित् सत्त्वं नराधिप
ఓ రాజా! నీటిలో ఆట కోసం సంచరించే చిన్న జీవి ఎప్పుడో పైకి తేలి వస్తుంది, ఎప్పుడో మళ్లీ మునిగిపోతుంది; అలాగే, ఓ నరాధిపా, జీవుడు కూడా ఎప్పుడో పైకి ఎదుగుతాడు, ఎప్పుడో దిగజారిపోతాడు.
Verse 19
एवं संसारगहने उन््मज्जननिमज्जने । कर्मभोगेन बध्यन्ते क्लिश्यन्ते चाल्पबुद्धय:
ఇలా సంసారమనే ఘనమైన అడవిలో—పైకి తేలడం, మళ్లీ మునగడం అనే చక్రంలో—అల్పబుద్ధులు తమ కర్మఫలభోగంతో బంధింపబడి నిరంతరం క్లేశపడుతుంటారు.
Verse 20
राजन! नरेश्वर! जैसे क्रीडाके लिये पानीमें तैरता हुआ कोई प्राणी कभी डूबता है और कभी ऊपर आ जाता है, इसी प्रकार इस अगाध संसार-समुद्रमें जीवोंका डूबना और उतराना (मरना और जन्म लेना) लगा रहता है, मन्दबुद्धि मनुष्य ही यहाँ कर्मभोगसे बँधते और वष्ट पाते हैं ।।
రాజా, నరేశ్వరా! క్రీడార్థంగా నీటిలో ఈదే ప్రాణి ఎప్పుడో మునిగి, ఎప్పుడో పైకి తేలినట్లే, ఈ అగాధమైన సంసార-సముద్రంలో జీవులు నిరంతరం మునుగుతూ పైకి వస్తూనే ఉంటారు—మరణం, జననం జరుగుతూనే ఉంటాయి. ఇక్కడ మందబుద్ధులే తమ కర్మఫలభోగ బంధంలో చిక్కి నాశనాన్ని పొందుతారు. కానీ జ్ఞానులు సత్త్వంలో స్థిరులై, ఈ లోకంలో హితైషులై, భూతాల సంగమ-వియోగాలను తెలిసినవారై ఉంటే—వారు పరమగతిని పొందుతారు।
Frequently Asked Questions
Dhṛtarāṣṭra’s dilemma is how to ethically and psychologically respond to loss: whether grief should govern the mind when separation and association are structurally unavoidable in an impermanent world shaped by prior action.
The chapter teaches that repeated mental disengagement from both sukha and duḥkha, supported by insight into impermanence and karmic causality, yields śama; this composure differentiates the wise from those bound by reactive experience.
No explicit phalaśruti is stated here; the implied meta-point is soteriological: understanding impermanence, karma, and the mechanics of saṃsāra supports movement toward ‘paramā gati’ (the highest end) by reducing attachment-driven affliction.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.