Adhyaya 22
Strī-parva Adhyāya 22 — Gāndhārī’s Battlefield Lament for the Fallen (Āvantya, Bāhlika, Jayadratha, and Duḥśalā)
Upa-parva: Strī-parva — Gāndhārī-śoka (Lamentation and Battlefield Witnessing Episode)
Gāndhārī addresses Kṛṣṇa while pointing out the fallen on the battlefield. She observes Āvantya, struck down by Bhīmasena, now exposed to scavengers, illustrating the reversal of heroic status under kāla. She then draws attention to Bāhlika (Prātipīya), described with a striking aesthetic contrast: even in death his face retains a moonlike radiance, emphasizing the epic’s tension between bodily beauty and mortal finality. The discourse turns to Jayadratha, whose prior offense involving Kṛṣṇā (Draupadī) is recalled as the ethical predicate for his destined death; his body is shown being dragged despite the presence of devoted wives. The chapter closes with Duḥśalā’s acute grief as a widowed daughter, intensifying the parva’s focus on familial collapse and the social aftershock of elite casualties. Across these vignettes, the chapter functions as moral witnessing: cataloging loss, interpreting causality, and foregrounding the human cost of political conflict.
Chapter Arc: गान्धारी श्रीकृष्ण को रणभूमि के शवों की ओर ले जाकर एक-एक वीर का करुण दृश्य दिखाती हैं—अवन्ती-नरेश, जो कभी बन्धु-बान्धवों से घिरा था, आज गीध-गीदड़ के बीच बन्धुहीन पड़ा है। → वह ‘काल-पर्यय’ का संकेत करती हैं: रक्त से सनी वीरशय्या पर पड़े शूरों को सियार, कंक और क्रव्याद जीव घसीट रहे हैं; पास ही स्त्रियाँ विलाप करती हुई अपने स्वामी के चारों ओर घूमती हैं—युद्ध की विजय-गाथा नहीं, स्त्री-हृदय का शोक-पुराण बन जाता है। → गान्धारी जयद्रथ के वध पर ठहरती हैं—अर्जुन ने पुत्रशोक से संतप्त होकर अपनी प्रतिज्ञा निभाई, अनेक सेनाएँ भेदकर जयद्रथ को रण में गिराया; पर इस ‘धर्म-प्रतिज्ञा’ की परिणति स्त्रियों के लिए विधवापन और कुल-नाश बनकर फूटती है। → जयद्रथ के चारों ओर स्त्रियों का घेरा—वे उसे ‘अत्यन्त दुर्जय’ वीर मानकर रोती हैं; गान्धारी अपने दुःख को श्रीकृष्ण के सामने प्रश्न बनाती हैं: मेरे लिए इससे बढ़कर दुःख क्या होगा कि मेरी पुत्रियाँ/वधुएँ बाल-विधवा होकर भटकें? → गान्धारी का शोक धीरे-धीरे आरोप और नैतिक प्रश्न में बदलता है—इस विनाश का उत्तरदायी कौन, और क्या यह सब रोका जा सकता था?
Shlokas
Verse 1
गान्धारी बोलीं--भीमसेनने जिसे मार गिराया था, वह शूरवीर अवन्तीनरेश बहुतेरे बन्धु-बान्धवोंसे सम्पन्न था; परंतु आज उसे बन्धुहीनकी भाँति गीध और गीदड़ नोच- नोचकर खा रहे हैं,मतवाले हाथीके समान उस परम दुर्जय वीरको सब ओरसे घेरकर ये चन्द्रमुखी रमणियाँ रो रही हैं ।।
గాంధారీ పలికింది—భీమసేనుడు పడగొట్టిన ఆ శూరుడైన అవంతీ రాజు ఒకప్పుడు అనేక బంధువులు, మిత్రులతో సమృద్ధిగా ఉండేవాడు; కాని నేడు బంధువులేని వానిలా పడి ఉన్నాడు—గద్దలు, నక్కలు అతన్ని చింపి చింపి తింటున్నాయి. మత్తు ఏనుగువలె అజేయుడైన ఆ వీరుణ్ని అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టి, ఈ చంద్రవదన స్త్రీలు విలపిస్తున్నాయి।
Verse 2
त॑ पश्य कदन कृत्वा शूराणां मधुसूदन । शयानं वीरशयने रुधिरेण समुक्षितम्,मधुसूदन! देखो, अनेकों शूरवीरोंका संहार करके वह खूनसे लथपथ हो वीरशय्यापर सो रहा है
వైశంపాయనుడు పలికాడు—ఓ మధుసూదన! చూడు; అనేక శూరవీరులను సంహరించి, రక్తంతో తడిసిపోయి అతడు వీరశయ్యపై పడి ఉన్నాడు।
Verse 3
तं शुगालाश्व कड्काश्ष क्रव्यादाश्न पृथग्विधा: । तेन तेन विकर्षन्ति पश्य कालस्य पर्ययम्,उसे सियार, कंक और नाना प्रकारके मांसभक्षी जीव-जन्तु इधर-उधर खींच रहे हैं। यह समयका उलट-फेर तो देखो
వైశంపాయనుడు పలికాడు—నక్కలు, కంకపక్షులు మరియు నానావిధ మాంసభక్షక జీవులు అతని దేహాన్ని ఇటు అటు లాగుతున్నాయి. కాలం చేసిన ఈ తిరుగుబాటును చూడు।
Verse 4
शयानं वीरशयने शूरमाक्रन्दकारिणम् | आवन्त्यमभितो नार्यो रुदत्य: पर्युपासते,भयानक मारकाट मचानेवाले इस शूरवीर अवन्तीनरेशको वीरशय्यापर सोया हुआ देख उसकी स्त्रियाँ रोती हुई उसे सब ओरसे घेरकर बैठी हैं
వైశంపాయనుడు పలికాడు—వీరశయ్యపై పడి, విలాపానికి కారణమైన ఆ శూరుడైన అవంతీ రాజును చూసి, అతని స్త్రీలు ఏడుస్తూ అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టి కూర్చున్నారు।
Verse 5
प्रातिपेयं महेष्वासं हतं भल्लेन बाह्विकम् | प्रसुप्तमिव शार्दूलं पश्य कृष्ण मनस्विनम्,श्रीकृष्ण! देखो, महाधनुर्धर प्रतीपनन्दन मनस्वी बाह्लिक भल्लसे मारे जाकर सोये हुए सिंहके समान पड़े हैं
వైశంపాయనుడు పలికాడు—ఓ కృష్ణా! చూడు; మహాధనుర్ధరుడైన ప్రాతీపేయ బాహ్లికుడు భల్లబాణంతో హతుడై, నిద్రిస్తున్న పులివలె పడి ఉన్నాడు—ఆ మనస్వి వీరుడు।
Verse 6
अतीव मुखवर्णोडस्य निहतस्यापि शो भते । सोमस्येवाभिपूर्णस्य पौर्णमास्यां समुद्यत:,रणभूमिमें मारे जानेपर भी पूर्णमासीको उगते हुए पूर्ण चन्द्रमाकी भाँति इनके मुखकी कान्ति अत्यन्त प्रकाशित हो रही है
రణభూమిలో హతుడైనప్పటికీ ఇతని ముఖకాంతి అత్యంతంగా ప్రకాశిస్తోంది—పౌర్ణమి రాత్రి పరిపూర్ణ చంద్రుడు అమృతకాంతితో నిండిపోయి ఉదయించినట్లుగా।
Verse 7
पुत्रशोकाभिततप्तेन प्रतिज्ञां चाभिरक्षता । पाकशासनिना संख्ये वार्थक्षत्रि्निपातित:
పుత్రశోకంతో దగ్ధుడై, తన ప్రతిజ్ఞను కాపాడటానికి దృఢనిశ్చయంతో ఉన్న అతడు సంగ్రామంలో పాకశాసనుడు (ఇంద్రుడు) చేత పడగొట్టబడ్డాడు।
Verse 8
एकादश चमूर्भित्त्वा रक्ष्यमाणं महात्मना । सत्यं चिकीर्षता पश्य हतमेनं जयद्रथम्
పదకొండు సేనావ్యూహాలను ఛేదించి—మహాత్ముడు కాపాడుతున్నప్పటికీ—ప్రతిజ్ఞను సత్యం చేయాలనే దృఢసంకల్పంతో, చూడు, ఈ జయద్రథుడు హతుడై పడి ఉన్నాడు।
Verse 9
श्रीकृष्ण! पुत्रशोकसे संतप्त हो अपनी की हुई प्रतिज्ञाका पालन करते हुए इन्द्रकुमार अर्जुनने युद्धस्थलमें वृद्धक्षत्रके पुत्र जयद्रथको मार गिराया है। यद्यपि उसकी रक्षाकी पूरी व्यवस्था की गयी थी
శ్రీకృష్ణా! పుత్రశోకంతో తప్తుడై ఉన్నప్పటికీ, తాను చేసిన ప్రతిజ్ఞను నిలబెట్టుకోవాలని దృఢంగా ఉండి, ఇంద్రపుత్రుడు అర్జునుడు యుద్ధభూమిలో వృద్ధక్షత్రుని కుమారుడు జయద్రథుణ్ని పడగొట్టాడు. అతని రక్షణకు అన్ని ఏర్పాట్లు చేసినా, ప్రతిజ్ఞను సత్యం చేయాలనే సంకల్పంతో మహాత్ముడు అర్జునుడు పదకొండు అక్షౌహిణీ సేనలను ఛేదించి అతన్ని వధించాడు. అదే జయద్రథుడు ఇక్కడ పడి ఉన్నాడు—చూడుము. జనార్దనా! సింధు, సౌవీర దేశాల అధిపతి, దర్పంతో నిండిన ఆ మనస్వి జయద్రథుణ్ని గద్దలు, నక్కలు చింపి చింపి భక్షిస్తున్నాయి।
Verse 10
संरक्ष्यमाणं भायाभिरनुरक्ताभिरच्युत । भीषयन्त्यो विकर्षन्ति गहनं निम्नमन्तिकात्
అచ్యుతా! ఇతనిపై అనురాగం కలిగిన భార్యలు రక్షణలో నిమగ్నమై ఉన్నప్పటికీ, నక్కలు వారిని భయపెట్టి జయద్రథుని శవాన్ని వారి సమీపం నుండి లాగుతూ లోతైన గోతివైపు తీసుకుపోతున్నాయి।
Verse 11
तमेता:ः पर्युपासन्ते रक्ष्यमाणं महाभुजम् । सिन्धुसौवीरभर्तारें काम्बोजयवनस्त्रिय:
కాంబోజ, యవన దేశాల స్త్రీలు సింధు–సౌవీరాధిపతి మహాబాహు జయద్రథుని చుట్టూరా కూర్చొని సేవచేశారు; అతడు వారిచేతనే రక్షింపబడి సురక్షితుడై ఉన్నాడు.
Verse 12
यदा कृष्णामुपादाय प्राद्रवत् केकयै: सह । तदैव वध्य: पाण्डूनां जनार्दन जयद्रथ:
ఓ జనార్దన! జయద్రథుడు కృష్ణా (ద్రౌపది)ని అపహరించి కేకయులతో కలిసి పారిపోయిన రోజే పాండవుల చేత వధింపదగినవాడయ్యాడు. అయితే దుఃశల గౌరవాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని వారు అప్పట్లో అతనిని విడిచిపెట్టారు. ఓ కృష్ణా! ఈ రోజు అదే పాండవులు మళ్లీ ఆ గౌరవాన్ని ఎందుకు పాటించలేదు?
Verse 13
दुःशलां मानयद्धिस्तु तदा मुक्तो जयद्रथ: । कथमटद्य न तां कृष्ण मानयन्ति सम ते पुनः
దుఃశల గౌరవాన్ని కాపాడటానికే అప్పట్లో జయద్రథుడు విడిపించబడ్డాడు. ఓ కృష్ణా, ఓ జనార్దన! ఈ రోజు అదే పాండవులు మళ్లీ ఆమెకు అదే గౌరవం ఎందుకు చూపడం లేదు?
Verse 14
सैषा मम सुता बाला विलपन्ती च दुःखिता । आत्मना हन्ति चात्मानमाक्रोशन्ती च पाण्डवान्
చూడుము—ఇదిగో నా బాలిక కుమార్తె దుఃశలా. దుఃఖంతో మునిగిపోయి విలపిస్తోంది; పాండవులను దూషిస్తూ తన దేహాన్నే కొట్టుకుంటోంది.
Verse 15
कि नु दुःखतरं कृष्ण परं मम भविष्यति । यत् सुता विधवा बाला स्नुषाश्न निहतेश्वरा:
ఓ కృష్ణా! నా కోసం దీనికన్నా ఘోరమైన దుఃఖం ఇంకేముంటుంది? నా చిన్న వయసు కుమార్తె విధవ అయింది; నా కోడళ్లందరూ తమ తమ భర్తలు హతులైనందున అనాథలయ్యారు.
Verse 16
हा हा धिग् दुःशलां पश्य वीतशोकभयामिव । शिरो भर्तुरनासाद्य धावमानामितस्तत:,हाय! हाय, धिक्कार है! देखो, देखो दःशला शोक और भयसे रहित-सी होकर अपने पतिका मस्तक न पानेके कारण इधर-उधर दौड़ रही है
వైశంపాయనుడు అన్నాడు— “హాయ్ హాయ్—ధిక్కారం! చూడు, దుఃశలా శోకభయాలు లేనట్టుగా కనిపిస్తోంది. భర్త యొక్క ఛిన్న శిరస్సు దొరకక ఇక్కడక్కడా పరుగెడుతోంది.”
Verse 17
वारयामास य: सर्वान् पाण्डवान् पुत्रगृद्धिन: । स हत्वा विपुला: सेना: स्वयं मृत्युवशं गत:
పుత్రరక్షణ తపనతో ఒంటరిగా సమస్త పాండవులను అడ్డుకున్న ఆ వీరుడు, విస్తారమైన సేనలను సంహరించి చివరకు తానే మరణాధీనుడయ్యాడు.
Verse 18
त॑ मत्तमिव मातजुूं वीरं॑ परमदुर्जयम् । परिवार्य रुदन्त्येताः स्त्रियश्षुन्द्रोपमानना:
ఉన్మత్త గజంలా, అత్యంత దుర్జయుడైన ఆ వీరుణ్ని చుట్టుముట్టి, దుఃఖంతో వికృతమైన ముఖాలుగల ఆ స్త్రీలు చుట్టూ విలపిస్తూ ఏడ్చారు.
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly questions how victory can be ethically assessed when its visible outcome is the degradation of heroic bodies and the collapse of households, leaving a moral remainder beyond formal duty.
Kāla is presented as a leveling force that renders rank and protection contingent, urging the listener to interpret political success within a broader horizon of impermanence and accountability.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses; the meta-commentary operates indirectly through exemplification—named cases that teach impermanence, consequence, and the social cost of conflict.
Ask anything about Adhyaya 22 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.