Adhyaya 15
स्त्रीपर्व — अध्याय १५: गान्धारी-युधिष्ठिर-संवादः (Gandhārī’s Confrontation and Consolation of Yudhiṣṭhira)
Upa-parva: Gāndhārī-Śoka–Yudhiṣṭhira-Sāntvana (episode within Strī Parva)
Vaiśaṃpāyana narrates Gandhārī’s charged inquiry—“Where is the king?”—as she is afflicted by the deaths of her descendants. Yudhiṣṭhira approaches trembling with folded hands and adopts a posture of radical self-blame, naming himself a ‘son-slayer’ and inviting condemnation, even a curse, while declaring disinterest in life, sovereignty, or wealth after killing his own relations. Gandhārī initially responds with silence and heavy sighing; as Yudhiṣṭhira bows toward her feet, she partially perceives him through the edge of her blindfold, noting his toes and nails, while Arjuna remains positioned behind Vāsudeva. The emotional field shifts: Gandhārī’s anger dissipates and she consoles the gathered men ‘like a mother.’ The narrative then pivots to Kuntī (Pṛthā) and the survivors approaching their mother; Kuntī weeps upon seeing her sons wounded by weapon strikes and grieves each in turn. Draupadī, bereft of her sons, laments the absence of the grandsons and questions the value of kingship without children. Kuntī comforts and raises Draupadī, and together they approach Gandhārī. Gandhārī addresses Draupadī as ‘daughter,’ urging her not to grieve alone and articulates a causal reading: the devastation appears driven by time’s cycle and inevitability, recalling Vidura’s earlier counsel, and asserting that those who died in battle are not to be mourned in the conventional sense—while also accepting personal fault for the destruction of her lineage.
Chapter Arc: रण-धूल अभी बैठी नहीं है; शोक की अग्नि में घिरी गान्धारी के सामने भीमसेन आता है—विजय का नहीं, अपराध-बोध का भार लेकर। → भीम अपने कर्म का उत्तरदायित्व स्वीकारते हुए कहता है कि भय, आत्म-रक्षा और दुर्योधन की असाधारण शक्ति ने उसे ‘विषम आचरण’ की ओर ढकेला; वह गान्धारी से क्षमा माँगता है और तर्क देता है कि धर्म्य युद्ध से दुर्योधन को कोई उठा नहीं सकता था। गान्धारी का मातृ-शोक, क्रोध और नैतिक प्रतिवाद भीतर-भीतर उफनता है; उधर द्रौपदी अपने हृतात्मजों के लिए विलाप करती हुई भूमि पर गिरती है, और स्त्रियों का करुण-कोलाहल सभा-सा बन जाता है। → गान्धारी का उत्तर—भीम की प्रशंसा-भरी सफाई को वह स्वीकार नहीं करती; वह संकेत देती है कि ‘तुमने जो कहा’ वह स्वयं एक प्रकार का अपराध-स्वीकार है। इसी करुण-उत्कर्ष में द्रौपदी का विलाप चरम पर पहुँचता है; कुन्ती स्वयं ‘आर्ततरा’ होकर आती है और द्रौपदी को उठाकर धैर्य देती है, मानो शोक का भार एक पीढ़ी से दूसरी पीढ़ी पर उतर रहा हो। → गान्धारी का क्रोध क्रमशः शान्त होता है; वह मातृवत् सान्त्वना देने लगती है। कृष्ण के समझाने/अनुनय का प्रभाव सीमित रहता है, फिर भी गान्धारी द्रौपदी और कुन्ती से कहती है कि शोक में डूबकर स्वयं को नष्ट न करें—यह काल-पर्याय से प्रेरित लोक-विनाश का चक्र है। → गान्धारी का क्रोध तो थमता है, पर उसके भीतर का न्याय-बोध और शाप-सम्भावना पूरी तरह बुझती नहीं—आगे यह देखना शेष है कि वह इस विनाश के लिए किसे उत्तरदायी ठहराती है और किस प्रकार का दैवी/नैतिक प्रतिकार उठता है।
Shlokas
Verse 1
अपना छा | अफ्--#क+ पजञ्चदशो< ध्याय: भीमसेनका गान्धारीको अपनी सफाई देते हुए उनसे क्षमा माँगना
వైశంపాయనుడు పలికెను—జనమేజయా! గాంధారీ మాటలు విని భీమసేనుడు భయపడినవాడిలా కనిపిస్తూ, వినయానునయాలతో నిండిన మాటలతో అప్పుడామెను ఇలా ప్రత్యుత్తరమిచ్చెను.
Verse 2
अधर्मो यदि वा धर्मस्त्रासात् तत्र मया कृत: । आत्मानं त्रातुकामेन तन्मे त्वं क्षन्तुमहसि
“అమ్మా! అక్కడ నేను చేసినది అధర్మమో ధర్మమో—భయంతో, కేవలం నా ప్రాణాలను కాపాడుకోవాలనే కోరికతోనే నేను అలా చేశాను; కనుక నా ఆ తప్పును మీరు క్షమించాలి.”
Verse 3
न हि युद्धेन पुत्रस्ते धर्म्येण स महाबल: । शक्य: केनचिदुद्यन्तुमतो विषममाचरम्,“आपके उस महाबली पुत्रको कोई भी धर्मानुकूल युद्ध करके मारनेका साहस नहीं कर सकता था; अतः मैंने विषमतापूर्ण बर्ताव किया
“మీ మహాబలవంతుడైన కుమారుణ్ని ధర్మబద్ధమైన యుద్ధంతో ఎవ్వరూ కూలదోలలేరు; అందుకే నేను విషమమైన—అన్యాయమైన—మార్గాన్ని ఆశ్రయించాను.”
Verse 4
अधर्मेण जित: पूर्व तेन चापि युधिष्ठिर: । निकृताश्न सदेव सम ततो विषममाचरम्
“ముందుగా అతడే అధర్మంతో యుధిష్ఠిరుణ్ని జయించాడు; మాతో ఎల్లప్పుడూ మోసం చేస్తూనే ఉన్నాడు; అందుకే నేను కూడా అతని పట్ల విషమమైన, కఠినమైన ప్రవర్తన చేశాను.”
Verse 5
सैन्यस्यैको5वशिष्टो5यं गदायुद्धेन वीर्यवान् । मां हत्वा न हरेद् राज्यमिति वै तत् कृतं मया
వైశంపాయనుడు పలికెను—సైన్యంలో ఈ ఒక్క వీరుడే మిగిలి ఉన్నాడు; గదాయుద్ధంలో మహాబలవంతుడు. నన్ను సంహరించి మళ్లీ రాజ్యాన్ని అపహరించకూడదనే భయంతోనే నేను అలా చేశాను.
Verse 6
राजपुत्रीं च पाउ्चालीमेकवस्त्रां रजस्वलाम् । भवत्या विदितं सर्वमुक्तवान् यत् सुतस्तव
వైశంపాయనుడు పలికెను—పాంచాల రాజకుమారి ద్రౌపది, ఒక్క వస్త్రమే ధరించి రజస్వల స్థితిలో ఉన్నప్పుడు—ఆమెను గురించి నీ కుమారుడు ఏమేమి పలికాడో, అది అంతా నీకు తెలిసినదే.
Verse 7
सुयोधनमसंगृहा[ न शक््या भू: ससागरा | केवला भोक्तुमस्माभिरतश्वैतत् कृतं मया,“दुर्योधनका संहार किये बिना हमलोग निष्कण्टक पृथ्वीका राज्य नहीं भोग सकते थे, इसलिये मैंने यह अयोग्य कार्य किया
వైశంపాయనుడు పలికెను—సుయోధనుడు (దుర్యోధనుడు) సంహరింపబడకపోతే, సముద్రపర్యంతమైన ఈ భూమిని మేము నిర్బాధంగా అనుభవించలేము. అందుకే నేను ఈ కార్యం చేశాను.
Verse 8
तथाप्यप्रियमस्माकं पुत्रस्ते समुपाचरत् । द्रौपद्या यत् सभामध्ये सव्यमूरुमदर्शयत्,“आपके पुत्रने तो हम सब लोगोंका इससे भी बढ़कर अप्रिय किया था कि उसने भरी सभामें द्रौपदीको अपनी बाँयीं जाँच दिखायी
వైశంపాయనుడు పలికెను—అయినా నీ కుమారుడు మాకు మరింత అసహ్యకరమైన అపచారం చేశాడు: నిండుసభలో ద్రౌపదికి తన ఎడమ తొడను ప్రదర్శించాడు.
Verse 9
तदैव वध्य: सोअस्माकं दुराचारश्न ते सुतः । धर्मराजाज्ञया चैव स्थिता: सम समये तदा
వైశంపాయనుడు పలికెను—అదే సమయంలో నీ దురాచారి కుమారుడు మా చేతులమీదే వధింపబడవలసినవాడు. కాని ధర్మరాజుని ఆజ్ఞవల్ల మేము అప్పటికి నియమిత కాలమర్యాదలో నిలిచి, సంయమించాము.
Verse 10
वैरमुद्दीपितं राज्ञि पुत्रेण तव तन््महत् । क्लेशिताश्न वने नित्यं तत एतत् कृतं मया
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాణీ! నీ కుమారుడు ఆ మహా వైరాన్ని మరింత రెచ్చగొట్టి అగ్నివలె ప్రज్వలింపజేశాడు. మమ్మల్ని వనానికి పంపి నిత్యం క్లేశపెట్టాడు; అందుకే నేను ఇలా చేశాను.
Verse 11
वैरस्यास्य गताः पार हत्वा दुर्योधन रणे । राज्यं युधिष्िर: प्राप्तो वयं च गतमन्यव:
వైశంపాయనుడు పలికెను—యుద్ధభూమిలో దుర్యోధనుని సంహరించి మేము ఈ వైరాన్ని దాటి వచ్చాము. యుధిష్ఠిరుడు రాజ్యాన్ని పొందాడు; మా కోపమూ శాంతించింది.
Verse 12
गान्धायुवाच न तस्यैष वधस्तात यत् प्रशंससि मे सुतम् । कृतवांश्षापि तत् सर्व यदिदं भाषसे मयि
గాంధారీ పలికెను—బిడ్డా! నీవు నా కుమారుని ఎంతో ప్రశంసిస్తున్నావు; అందువల్ల ఇది నీవు చెప్పిన అర్థంలో అతని ‘మరణం’ కాదు—కీర్తిచేత అతడు నిలిచిపోయినవాడే. నీవు నా ఎదుట చెప్పుతున్నదంతా, ఆ దోషమంతా నిజంగా దుర్యోధనుడే చేసినది.
Verse 13
हताश्वे नकुले यत्तु वृषसेनेन भारत । अपिब: शोणितं संख्ये द:ःशासनशरीरजम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ భారతా! ఆ కార్యమైతే—నకులుని గుర్రాలు హతమయ్యాక, యుద్ధమధ్యంలో వృషసేనుడు దుఃశాసనుని శరీరంనుండి వచ్చిన రక్తాన్ని త్రాగాడు.
Verse 14
इस प्रकार श्रीमहाभारत स्त्रीपर्वके अन्तर्गत जलप्रदानिकपर्वमें गान्धारीकी सान्त्वनगाविषयक चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ,सद्धिविरगर्हितं घोरमनार्यजनसेवितम् । क्रूर कर्माकृथास्तस्मात्तदयुक्तं वृकोदर
ఆ కార్యం భయంకరమైనది—జ్ఞానులు, వైరాగ్యశీలులు నిందించినది; అనార్యుల సహవాసానికే తగినది. అందువల్ల, ఓ వృకోదరా! నీవు అటువంటి క్రూరకర్మ చేయకూడదు; అది అనుచితం.
Verse 15
भारत! परंतु वृषसेनने जब नकुलके घोड़ोंको मारकर उसे रथहीन कर दिया था, उस समय तुमने युद्धमें दःशासनको मारकर जो उसका खून पी लिया, वह सत्पुरुषोंद्वारा निन्दित और नीच पुरुषोंद्वारा सेवित घोर क्रूरतापूर्ण कर्म है। वृकोदर! तुमने वही क्रूर कार्य किया है, इसलिये तुम्हारे द्वारा अत्यन्त अयोग्य कर्म बन गया है ।।
భీమసేనుడు అన్నాడు—అమ్మా! ఇతరుల రక్తమును కూడా త్రాగకూడదు; మరి తనదైన రక్తమును ఎవడు త్రాగగలడు? తన ఆత్మ యెట్లయితే, అన్నదమ్ముడూ అట్లే; తనకూ అన్నదమ్ముడికీ నిజమైన భేదం లేదు।
Verse 16
रुधिरं न व्यतिक्रामद् दन्तोष्ठं मे5म्ब मा शुचः । वैवस्वतस्तु तद् वेद हस्तौ मे रुधिरोक्षिती
అమ్మా! శోకించకు. ఆ రక్తం నా పళ్ళు, పెదవులు దాటి ముందుకు పోలేదు. సూర్యపుత్రుడు వైవస్వత యముడు ఇది తెలుసు—నా రెండు చేతులే రక్తంతో మసకబారాయి।
Verse 17
हताश्चं नकुलं दृष्टवा वृषसेनेन संयुगे । 8 | सम्प्रह्ष्टानां त्रास: संजनितो मया
యుద్ధంలో వృషసేనుడు నకులుని విపత్తులో నెట్టినదాన్ని చూసి ఆనందంతో ఉల్లసించిన శత్రువుల హృదయాల్లో, నేను ప్రతిగా అలాగే చేసి కేవలం భయాన్ని పుట్టించాను—వారికి భీతిని రుచి చూపించాను।
Verse 18
केशपक्षपरामर्शे द्रौपद्या द्यूतकारिते | क्रोधाद् यदब्रवं चाहं तच्च मे हृदि वर्तते
ద్యూతసభలో ద్రౌపదీ కేశాలను లాగిన ఆ అవమానంతో క్రోధావేశంలో నేను పలికిన ప్రతిజ్ఞ, అదే వాక్యం నా హృదయంలో నిత్యం స్థిరంగా నిలిచింది।
Verse 19
क्षत्रधर्माच्च्युतो राज्ञि भवेयं शाश्वती: समा: । प्रतिज्ञां तामनिस्तीर्य ततस्तत् कृतवानहम्
రాణీ! ఆ ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చకపోతే నేను అనేక యుగాలపాటు క్షత్రియధర్మం నుండి చ్యుతుడనయ్యేవాడిని. అందుకే నేను ఆ కార్యం చేశాను।
Verse 20
न मामहसि गान्धारि दोषेण परिशड्कितुम् । अनिगृहा पुरा पुत्रानस्मास्वनपकारिषु । अधुना कि नु दोषेण परिशड्कितुमरहसि
భీమసేనుడు అన్నాడు—మాతా గాంధారీ! నాలో దోషం ఉందని అనుమానించటం నీకు తగదు. మేము నీకు ఏ అపకారం చేయనప్పుడు కూడా, మాపై దౌర్జన్యాలు చేసిన నీ కుమారులను నీవు ఆపలేదు. మరి ఇప్పుడు ఏ దోషం పేరుతో నన్ను అనుమానించటం న్యాయమా?
Verse 21
गान्धायुवाच वृद्धस्यास्य शतं पुत्रान् निध्नंस्त्वमपराजित: । कस्मान्नाशेषय: कंचिद् येनाल्पमराधितम्
గాంధారీ అంది—బిడ్డా! నీవు అపరాజిత వీరుడవు. ఈ వృద్ధ రాజుని వందమంది కుమారులను సంహరిస్తూ, అతి స్వల్ప అపరాధం చేసిన ఒక్కనైనా ఎందుకు విడిచిపెట్టలేదు?
Verse 22
संतानमावयोस्तात वृद्धयोहतराज्ययो: । कथमन्धद्वयस्यास्य यष्टिरेका न वर्जिता
గాంధారీ అంది—బిడ్డా! మేమిద్దరం వృద్ధులమయ్యాం; మా రాజ్యమూ హరించబడింది. ఇలాంటి దుస్థితిలో మా ఏకైక సంతానం—రెండు అంధులకు ఒకే దండంలా ఆధారం—అతనిని నీవెందుకు విడిచిపెట్టలేదు?
Verse 23
शेषे हवस्थिते तात पुत्राणामन्तके त्वयि । न मे दुःखं भवेदेतद् यदि त्वं धर्ममाचरे:
గాంధారీ అంది—బిడ్డా! నీవు నా కుమారులకు యముడివలె అయ్యావు. నీవు ధర్మానుసారం ప్రవర్తించి, నా కుమారుల్లో ఒక్కడైనా మిగిలి ఉంటే, ఈ దుఃఖం నాకు ఇంత అసహ్యంగా ఉండేది కాదు.
Verse 24
वैशम्पायन उवाच एवमुक््त्वा तु गान्धारी युधिष्ठिरमपृच्छत । क्व स राजेति सक्रोधा पुत्रपौत्रवधार्दिता
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—రాజా! భీమసేనునితో ఇలా చెప్పిన తరువాత, కుమార-పౌత్రుల వధవేదనతో దుఃఖించి కోపంతో మండుతున్న గాంధారీ యుధిష్ఠిరుని అడిగింది—“ఆ రాజు యుధిష్ఠిరుడు ఎక్కడ?”
Verse 25
तमभ्यगच्छद् राजेन्द्रो वेपमान: कृताज्जलि: । युधिष्ठिरस्त्विदं तत्र मधुरं वाक्यमब्रवीत्
అప్పుడు రాజాధిరాజు యుధిష్ఠిరుడు వణుకుతూ, చేతులు జోడించి ఆమె వద్దకు వెళ్లాడు. అక్కడ అతడు మృదువైన మధుర వాణితో ఇలా అన్నాడు—“దేవి! మీ కుమారుల సంహారానికి క్రూరకర్మి యుధిష్ఠిరుడు నేనే. భూమిపై రాజుల వినాశానికి కారణమూ నేనే; అందుచేత నేను శాపార్హుడను. నన్ను శపించండి.”
Verse 26
पुत्रहन्ता नृशंसो5हं तव देवि युधिष्ठिर: । शापा्ह: पृथिवीनाशे हेतुभूत: शपस्व माम्
“దేవి! మీ కుమారులను హతమార్చిన నృశంసుడైన యుధిష్ఠిరుడు నేనే. భూమి వినాశానికి కారణమై నేను శాపార్హుడనయ్యాను; నన్ను శపించండి.”
Verse 27
नहि मे जीवितेनार्थो न राज्येन धनेन वा । तादृशान् सुहृदो हत्वा मूढस्यास्य सुहृदद्गुह:
“ఇప్పుడు నాకు జీవితం వల్ల ప్రయోజనం లేదు; రాజ్యమూ ధనమూ కూడా కాదు. అటువంటి మహత్తర సుహృదులను హతమార్చి, నేను మూర్ఖుడై నా సుహృదులకే ద్రోహిగా నిలిచాను.”
Verse 28
तमेवंवादिनं भीतं संनिकर्षगतं तदा । नोवाच किंचिद् गान्धारी निःश्वासपरमा भूशम्
భయంతో దగ్గరకు వచ్చిన యుధిష్ఠిరుడు ఇలా పలికినప్పుడు, గాంధారీ దేవి గాఢంగా నిట్టూర్చుతూ శోకంతో వణికిపోయింది; ఆమె నోట నుంచి ఒక్క మాట కూడా రాలేదు.
Verse 29
तस्यावनतदेहस्य पादयोर्निपतिष्यत: । युधिष्ठिरस्य नृपतेर्धर्मज्ञा दीर्घदर्शिनी
రాజు యుధిష్ఠిరుడు దేహాన్ని వంచి గాంధారీ పాదాలపై పడబోతుండగా, ధర్మజ్ఞా దూరదర్శిని గాంధారీ కళ్లపై ఉన్న కట్టుబాటులో నుంచే అతని పాదవేళ్ల అగ్రభాగాన్ని చూచింది. ఆ ఒక్క చూపుతోనే రాజు గోర్లు నల్లబడిపోయాయి—మునుపు అవి ఎంతో అందంగా, చూడముచ్చటగా ఉండేవి.
Verse 30
अंगुल्यग्राणि ददृशे देवी पट्टान्तरेण सा । ततः स कुनखी भूतो दर्शनीयनखो नृप:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ దేవి గాంధారి తన కళ్లపై ఉన్న పట్టీ మధ్యనున్న చీలిక ద్వారా అతని పాదవేళ్ల అగ్రభాగాలను చూచెను. ఆ క్షణమే, ముందుగా అందంగా దర్శనీయంగా ఉన్న యుధిష్ఠిరుని గోర్లు వర్ణం మారి మచ్చలతో కూడినవిగా మారెను.
Verse 31
त॑ दृष्टवा चार्जुनोडगच्छद् वासुदेवस्य पृष्ठत: । एवं संचेष्टमानांस्तानितश्षैतक्ष भारत
అతనిని అలా చూచి అర్జునుడు కదలి వాసుదేవుడు (కృష్ణుడు) వెనుకకు వెళ్లి నిలిచెను. ఓ భారతా, వారు ఈ విధంగా కదలాడుతూ స్థితులు మార్చుకొనుచుండగా, ఆ వైపునుండి శౌనకుడు (శైతక్షుడు) వారిని గమనించుచుండెను.
Verse 32
तया ते समनुज्ञाता मातरं वीरमातरम्
ఆమె (గాంధారి) అనుమతితో వారు వీరమాత అయిన తల్లిని సమీపించుటకు సముచితంగా అనుమతి పొందిరి.
Verse 33
अभ्यगच्छन्त सहिता: पृथां पृथुलवक्षस: । फिर उनकी आज्ञा ले चौड़ी छातीवाले सभी पाण्डव एक साथ वीरजननी माता कुन्तीके पास गये ।। चिरस्य दृष्टवा पुत्रान् सा पुत्राधिभिरभिप्लुता
ఆమె ఆజ్ఞను పొంది విశాలవక్షులైన పాండవులందరు కలిసి పృథా (కుంతి) సమీపమునకు వెళ్లిరి. చాలా కాలానంతరం తన కుమారులను చూచి ఆమె మాతృస్నేహంతో ముంచెత్తబడెను.
Verse 34
बाष्पमाहारयद् देवी वस्त्रेणावृत्य वै मुखम् । कुन्तीदेवी दीर्घकालके बाद अपने पुत्रोंकी देखकर उनके कष्टोंका स्मरण करके करुणामें डूब गयीं और अंचलसे मुँह ढककर आँसू बहाने लगीं ।।
దేవి వస్త్రముతో తన ముఖమును కప్పుకొని కన్నీరు కార్చెను. ఆపై కన్నీరు విడిచి, పృథా (కుంతి) ఆ సమయంలో తన కుమారులతో కలిసి ముందుకు సాగెను.
Verse 35
अपश्यदेतान् शस्त्रौचैर्बहुधा क्षतविक्षतान् | पुत्रोंसहित आँसू बहाकर उन्होंने उनके शरीरोंपर बारंबार दृष्टिपात किया। वे सभी अस्त्र-शस्त्रोंकी चोटसे घायल हो रहे थे ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆమె తన కుమారులను చూచెను; వారు శస్త్రప్రహారాలతో అనేక విధాలుగా గాయపడి చీలిపోయి ఉన్నారు. కన్నీళ్లు కార్చుతూ ఆమె వారి శరీరాలపై మళ్లీ మళ్లీ చూపు నిలిపింది; అందరూ అస్త్రశస్త్రాల దెబ్బలతో బాధపడుతూ పడి ఉన్నారు. ఆమె ఒక్కొక్క కుమారుని మళ్లీ మళ్లీ తాకుతూ ఉండెను।
Verse 36
अन्वशोचत दुःखार्ता द्रौपदी च हृतात्मजाम् | रुदतीमथ पाज्चालीं ददर्श पतितां भुवि
దుఃఖార్తురాలైన ద్రౌపది, కుమారులను కోల్పోయిన ఆ స్త్రీ కోసం విలపించింది. ఆపై ఆమె పాంచాలిని చూచెను—ఆమె ఏడుస్తూ భూమిపై పడిపోయి ఉంది।
Verse 37
बारी-बारीसे पुत्रोंके शरीरपर बारंबार हाथ फेरती हुई कुन्ती दुःखसे आतुर हो उस द्रौपदीके लिये शोक करने लगीं, जिसके सभी पुत्र मारे गये थे। इतनेमें ही उन्होंने देखा कि द्रौपदी पास ही पृथ्वीपर गिरकर रो रही है ।।
కుంతీ తన కుమారుల శరీరాలపై మళ్లీ మళ్లీ చేతిని సవరించుతూ దుఃఖంతో వ్యాకులమై, తన కుమారులన్నీ హతమైన ద్రౌపదిని తలచి శోకించసాగింది. అంతలో ఆమె ద్రౌపదిని దగ్గరనే భూమిపై పడిపోయి ఏడుస్తూ ఉన్నట్లు చూచెను. ద్రౌపది పలికెను—“ఆర్యే! సౌభద్రునితో కూడ మీ సమస్త పౌత్రులు ఎక్కడికి వెళ్లారు? ఎంతో కాలం తరువాత నేడు మిమ్మల్ని—తపస్వినీ దేవిని—చూసినా, వారు ఎందుకు మీ దగ్గరకు రావడం లేదు?”
Verse 38
कि नु राज्येन वै कार्य विहीनाया: सुतैर्मम । द्रौपदी बोली--आर्ये! अभिमन्युसहित वे आपके सभी पौत्र कहाँ चले गये? वे दीर्घकालके बाद आयी हुई आज आप तपस्विनी देवीको देखकर आपके निकट क्यों नहीं आ रहे हैं? अपने पुत्रोंसे हीन होकर अब इस राज्यसे हमें क्या कार्य है? || ३७ ई ।।
ద్రౌపది పలికెను—“కుమారులు లేని మాకు ఈ రాజ్యంతో ఏమి ప్రయోజనం? ఆర్యే! అభిమన్యుతో కూడ మీ సమస్త పౌత్రులు ఎక్కడికి వెళ్లారు? ఎంతో కాలం తరువాత నేడు మిమ్మల్ని—తపస్వినీ దేవిని—చూసినా, వారు ఎందుకు మీ దగ్గరకు రావడం లేదు?” అప్పుడు విశాలనేత్రాల పృథా (కుంతీ) ఏడుస్తూ శోకంతో క్షీణించిన ద్రౌపదిని లేపి సాంత్వన చెప్పింది; తానూ అత్యంత ఆర్తురాలై శోకాకుల గాంధారిని చేరింది।
Verse 39
उत्थाप्य याज्ञसेनीं तु रुदतीं शोककर्शिताम् । तयैव सहिता चापि पुत्रैरनुगता नृप
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఏడుస్తూ శోకంతో క్షీణించిన యాజ్ఞసేనిని (ద్రౌపదిని) లేపి రాజు ఆమెతో కలిసి ముందుకు సాగెను; ఆమె కుమారులు కూడా వెనుక వెనుక అనుసరించిరి।
Verse 40
वैशम्पायन उवाच तामुवाचाथ गान्धारी सह वध्वा यशस्विनीम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—అప్పుడు గాంధారీ తన యశస్వినీ అయిన కోడలితో కూడి ఆమెతో ఇలా చెప్పింది—“బిడ్డా, ఈ విధంగా శోకంతో కుంగిపోకు. చూడు, నేనూ దుఃఖంలో మునిగిపోయి ఉన్నాను. కాలచక్రం తిరుగుబాటుకు ప్రేరితమై ఈ సమస్త లోకవినాశం సంభవించింది అని నేను భావిస్తున్నాను—స్వభావతః అది రోమాంచకరం. ఇది తప్పనిసరిగా జరగవలసిన విపత్తు; అందుకే జరిగింది. సంధి కోసం శ్రీకృష్ణుని అనునయవినయాలు ఫలించనప్పుడు, పరమబుద్ధిమంతుడైన విదురుడు ముందుగా పలికిన గంభీర వచనానుసారంగానే ఇవన్నీ వెలుగులోకి వచ్చాయి.”
Verse 41
मैवं पुत्रीति शोकार्ता पश्य मामपि दु:खिताम् । मन्ये लोकविनाशो<यं कालपर्यायनोदित:
“బిడ్డా, ‘నా కుమారుడా!’ అని విలపిస్తూ శోకంతో కుంగిపోకు. నన్ను కూడా చూడు—నేనూ దుఃఖితురాలినే. ఈ లోకవినాశం కాలచక్ర పరివర్తన వల్లే ఉద్భవించిందని నేను భావిస్తున్నాను.”
Verse 42
अवश्यभावी सम्प्राप्त: स्वभावाल्लोमहर्षण: । इदं तत् समनुप्राप्तं विदुरस्य वचो महत्
“తప్పనిసరిగా జరగవలసినదే ఇప్పుడు సంభవించింది; స్వభావతః అది రోమాంచకరం. విదురుని మహావచనం ప్రకారమే ఈ ఫలితం వచ్చి చేరింది.”
Verse 43
तस्मिन्नपरिहार्येर्थे व्यतीते च विशेषत:
“ఆ అనివార్య విపత్తు ఏ విధంగానూ తప్పించలేనిదై—ముఖ్యంగా ఇప్పుడు, అన్నీ జరిగి ముగిసిపోయిన తరువాత—నీవు ఇక శోకించకూడదు.”
Verse 44
मा शुचो न हि शोच्यास्ते संग्रामे निधनं गता: । यथैवाहं तथैव त्वं को नावाश्वासयिष्यति । ममैव हापराधेन कुलमग्रयं विनाशितम्
“శోకించకు. వారు శోకించదగినవారు కారు; యుద్ధంలో మరణించారు. ఈ రోజు నేను ఎలా ఉన్నానో నీవూ అలాగే ఉన్నావు—అప్పుడు మనకు ఎవరు ధైర్యం చెప్పగలరు? అయ్యో, నా తప్పిదం వల్లనే ఈ శ్రేష్ఠ వంశం నశించింది.”
Verse 313
गान्धारी विगतक्रोधा सान्त्वयामास मातृवत् | उनकी यह अवस्था देख अर्जुन भगवान् श्रीकृष्ण-के पीछे जाकर छिप गये। भारत! उन्हें इस प्रकार इधर-उधर छिपनेकी चेष्टा करते देख गान्धारीका क्रोध उतर गया और उन्होंने उन सबको स्नेहमयी माताके समान सान्त्वना दी
వైశంపాయనుడు పలికెను—గాంధారీ కోపం శమించింది; ఆమె తల్లివలె అందరినీ ఓదార్చింది. అర్జునుడు భగవాన్ శ్రీకృష్ణుని వెనుకకు వెళ్లి దాగడం, ఇతరులు కూడా ఆమె చూపును తప్పించుకోవడానికి ఆందోళనగా ఇటూ అటూ ప్రయత్నించడం చూసి ఆమె కోపం కరిగిపోయింది; స్నేహమయి జననిలా వారందరికీ ధైర్యం చెప్పింది.
Verse 393
अभ्यगच्छत गान्धारीमार्तामार्ततरा स्वयम् । नरेश्वर! विशाल नेत्रोंवाली कुन्तीने शोकसे कातर हो रोती हुई द्रपदकुमारीको उठाकर धीरज बँधाया और उसके साथ ही वे स्वयं भी अत्यन्त आर्त होकर शोकाकुल गान्धारीके पास गयीं। उस समय उनके पुत्र पाण्डव भी उनके पीछे-पीछे गये
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ నరేశ్వరా! విశాలనేత్రలైన కుంతి తానే మరింత ఆర్తురాలై, శోకంతో కుంగి ఏడుస్తున్న ద్రుపదకుమారిని లేపి ఓదార్చింది. ఆపై తానూ తీవ్ర శోకంలో మునిగి, శోకాకులమైన గాంధారీ వద్దకు వెళ్లింది. ఆమె వెనుక పాండవ కుమారులూ అనుసరించారు.
Verse 426
असिद्धानुनये कृष्णे यदुवाच महामति: । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! गान्धारीने बहू द्रौपदी और यशस्विनी कुन्तीसे कहा--“बेटी! इस प्रकार शोकसे व्याकुल न होओ। देखो
వైశంపాయనుడు పలికెను—జనమేజయా! గాంధారీ తన కోడలు ద్రౌపదీని, యశస్వినీ కుంతిని ఉద్దేశించి ఇలా చెప్పింది—“బిడ్డా, ఇలా శోకంతో కుంగిపోకు. చూడు, నేనూ దుఃఖంలో మునిగిపోయి ఉన్నాను. కాలవిపర్యయ ప్రేరణతో ఈ సమస్త జగత్తు వినాశనం సంభవించింది—అది స్వభావతః రోమాంచం కలిగించేది. ఈ విపత్తు అనివార్యమైనది; అందుకే వచ్చింది. సంధి చేయించుటలో శ్రీకృష్ణుని వినయవిన్నపం ఫలించనప్పుడు, పరమబుద్ధిమంతుడైన విదురుడు అప్పుడే చెప్పిన గంభీర వచనాల ప్రకారమే ఇవన్నీ ప్రత్యక్షమయ్యాయి.”
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to assign responsibility after collective catastrophe: Yudhiṣṭhira claims maximal culpability, while Gandhārī frames the outcome through inevitability (kāla) yet also acknowledges personal fault, creating a layered model of accountability.
The chapter advances a controlled ethics of mourning: anger is permitted as an initial response, but resolution requires restraint, shared consolation, and a reflective causal analysis that prevents grief from converting into further destructive action.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions as narrative-ethical documentation, preparing the ground for later systematic teachings by demonstrating grief, responsibility, and reconciliation in practice.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.