Shloka 43
राजधर्मः—प्रमादवर्जनं, दण्डनीतिः, दुर्बलरक्षणम्
Royal Dharma: Vigilance, Just Punishment, Protection of the Vulnerable
मान्धाता! राजा दुष्टोंको दण्ड देनेके कारण यम तथा धार्मिकोंपर अनुग्रह करनेके कारण उनके लिये परमेश्वरके समान है। जब वह अपनी इन्द्रियोंको संयममें रखता है, तब शासनमें समर्थ होता है और जब संयममें नहीं रखता, तब मर्यादासे नीचे गिर जाता है ।। ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् सत्कृत्यानवमन्य च | यदा सम्यक् प्रगृह्नाति स राज्ञो धर्म उच्यते,जब राजा ऋत्विकू, पुरोहित और आचार्यका बिना अवहेलनाके सत्कार करके उनको उचित बर्तावके साथ अपनाता है, तब वह राजाका धर्म कहलाता है
māndhātā! rājā duṣṭān daṇḍa-dānāt yamavat, dhārmikān anugrahāt teṣāṃ prati parameśvara-samo bhavati. yadā sa indriyāṇi saṃyamya tiṣṭhati tadā śāsane samartho bhavati; yadā tu na saṃyamya tiṣṭhati tadā maryādāyā adho nipatati. ṛtvik-purohita-ācāryān satkṛtya anavamanya ca yadā samyak pragṛhṇāti, sa rājño dharma ucyate.
ఓ మాంధాతా! దుష్టులకు దండన విధించుటలో రాజు యముని సమానుడు; ధార్మికులపై అనుగ్రహం చూపుటలో వారికి పరమేశ్వరసముడు. అతడు తన ఇంద్రియాలను సంయమంలో ఉంచినప్పుడు పాలనలో సమర్థుడవుతాడు; సంయమం లేకపోతే మర్యాదను దాటి అధోగతికి పడతాడు. రాజు ఋత్వికులను, పురోహితుని, ఆచార్యుని అవమానించకుండా యథోచితంగా సత్కరించి, సరిగా వారి సేవను మరియు ఉపదేశాన్ని స్వీకరించినప్పుడు—అదే రాజధర్మమని చెప్పబడుతుంది.
उतथ्य उवाच
Educational Q&A
A king’s legitimacy rests on two pillars: disciplined self-control and impartial justice—punishing wrongdoing like Yama while protecting the righteous with benevolence; additionally, honoring and properly engaging priests and teachers is an essential part of royal dharma.
In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, the sage Utathya addresses King Māndhātā, defining the ethical standards of rulership: restraint of the senses, maintenance of proper boundaries (maryādā), and respectful reliance on ritual and pedagogical authorities (ṛtvik, purohita, ācārya).