Shloka 12
Kośārtha-Rājadharma: Ethical Revenue Collection and Social Regulation (कोशार्थ-राजधर्मः)
न चास्थाने न चाकाले करांस्तेभ्यो निपातयेत् । आनुपूर्व्येण सान्त्वेन यथाकालं यथाविधि,राजाको चाहिये कि परिस्थिति और समयके प्रतिकूल प्रजापर करका बोझ न डाले। समयके अनुसार प्रजाको समझा-बुझाकर उचित रीतिसे क्रमश: कर वसूल करे
na cāsthāne na cākāle karāṁs tebhyo nipātayet | ānupūrvyena sāntvena yathākālaṁ yathāvidhi ||
రాజు అనుచిత స్థలంలో గాని అనుచిత సమయంలో గాని ప్రజలపై పన్నుల భారాన్ని మోపకూడదు. బదులుగా సాంత్వనకరమైన సమజాయిషీతో, తగిన కాలం మరియు విధి ప్రకారం, క్రమంగా రాజస్వాన్ని వసూలు చేయాలి—అప్పుడు పాలన ధర్మానుగుణంగా ఉండి అణచివేతగా మారదు।
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Taxation must be dharmic: a ruler should not burden people at unsuitable times or circumstances, and should collect revenue gradually, gently, and according to established norms—prioritizing the subjects’ welfare and social stability.
In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma advises the king on proper statecraft, specifically warning against harsh or untimely taxation and recommending orderly, conciliatory, rule-based revenue collection.