Shloka 23
राष्ट्रगुप्ति-संग्रहः
Protection of the Realm and Principles of Revenue & Local Administration
संजातमुपजीवन् स लभते सुमहत् फलम् | इसी प्रकार राष्ट्रका भी अधिक दोहन करनेसे वह दरिद्र हो जाता है; इस कारण वह कोई महान् कर्म नहीं कर पाता। जो राजा स्वयं रक्षामें तत्पर होकर समूचे राष्ट्रपर अनुग्रह करता है और उसकी प्राप्त हुई आयसे अपनी जीविका चलाता है, वह महान् फलका भागी होता है ।। आपदर्थ च निर्यात धनं त्विह विवर्धयेत्
sañjātam upajīvan sa labhate sumahat phalam | āpad-arthaṃ ca niryāt dhanaṃ tv iha vivardhayet ||
న్యాయంగా లభించిన ఆదాయంతోనే జీవించే రాజు అత్యంత మహత్తర ఫలాన్ని పొందుతాడు. అలాగే రాజ్యాన్ని అతిగా దోచితే అది దరిద్రమైపోతుంది; అందువల్ల అది గొప్ప కార్యాలను చేయలేను. స్వయంగా రక్షణలో తత్పరుడై సమస్త రాజ్యంపై అనుగ్రహం చూపుతూ, న్యాయంగా వచ్చే రాజస్వంతోనే జీవనోపాధి నడిపే రాజు మహాపుణ్యానికి భాగస్వామి అవుతాడు. అలాగే ఆపదకాలం కోసం ధనాన్ని నిల్వచేసి ఇక్కడే దానిని పెంపొందించాలి.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler must not exploit the realm through excessive extraction; he should protect and support the people, live on rightful revenue, and maintain an emergency reserve. Ethical governance sustains prosperity and enables great works.
In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma advises Yudhishthira about sound kingship: overtaxation impoverishes the kingdom, while protection, benevolence, and prudent treasury management bring lasting merit and stability.