Previous Verse
Next Verse

Shloka 25

Mantri-Parīkṣā — Testing Ministers, Securing Counsel, and Ethical Criteria for Advisers (अध्याय ८४)

राजन! जो बोलनेमें कुशल, शौर्यसम्पन्न, प्रत्येक बातको ठीक-ठीक समझनेमें निपुण, कुलीन, सत्त्वयुक्त, संकेत समझनेवाले, निष्ठरतासे रहित (दयालु), देश और कालके विधानको जाननेवाले तथा स्वामीके कार्य एवं हितकी सिद्धि चाहनेवाले हों, ऐसे पुरुषोंको सदा सभी प्रयोजनोंकी सिद्धिके लिये मन्त्री बनाना चाहिये ।। हीनतेजो$भिसंसृष्टो नैव जातु व्यवस्यति । अवश्यं जनयत्येव सर्वकर्मसु संशयम्‌,तेजोहीन मन्त्रीके सम्पर्कमें रहनेवाला राजा कभी कर्तव्य और अकर्तव्यका निर्णय नहीं कर सकता। वैसा मन्त्री सभी कार्योंमें अवश्य ही संशय उत्पन्न कर देता है

rājan! yo vaktum kuśalaḥ śauryasampannaḥ pratyekaṃ vākyaṃ yathāvat pratipattum nipuṇaḥ kulīnaḥ sattvayuktaḥ saṅketa-jñaḥ anṛśaṃsya-yuktaḥ deśa-kāla-vidhijñaḥ svāminaḥ kārya-hita-siddhi-kāmaś ca bhavet, tādṛśān puruṣān sarvadā sarvaprayojana-siddhaye mantriṇaḥ kuryāt. hīna-tejo’bhisaṃsṛṣṭo naiva jātu vyavasyati; avaśyaṃ janayaty eva sarva-karmasu saṃśayam.

భీష్ముడు చెప్పెను—ఓ రాజా! వాక్చాతుర్యమున్న, శౌర్యసంపన్నులైన, ప్రతి విషయాన్ని యథార్థంగా గ్రహించగల నిపుణులైన, కులీనులైన, సత్త్వసంపన్నులైన, సంకేతాలు-అభిప్రాయాలు పట్టగలవారైన, దయాళువైన, దేశ-కాల విధానాన్ని తెలిసిన, స్వామి కార్యహితసిద్ధిని కోరే పురుషులనే సర్వ ప్రయోజనసిద్ధికి నిత్యం మంత్రులుగా నియమించాలి. అయితే తేజస్సు తగ్గిన మంత్రితో సన్నిహితంగా ఉండే రాజు కర్తవ్య-అకర్తవ్య నిర్ణయాన్ని ఎప్పుడూ స్థిరంగా చేయలేడు; అటువంటి మంత్రి ప్రతి కార్యంలోనూ తప్పక సందేహాన్ని పుట్టిస్తాడు.

हीनतेजःone of deficient vigor/energy
हीनतेजः:
Karta
TypeAdjective
Rootहीनतेजस्
FormMasculine, Nominative, Singular
अभिसंसृष्टःassociated/closely connected (with)
अभिसंसृष्टः:
Karta
TypeAdjective
Rootअभि-सम्-√सृज्
FormMasculine, Nominative, Singular
not
:
TypeIndeclinable
Root
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
जातुever/at any time
जातु:
TypeIndeclinable
Rootजातु
व्यवस्यतिdecides/determines
व्यवस्यति:
TypeVerb
Rootवि-√वस् (व्यवस्)
FormPresent, Third, Singular, Parasmaipada
अवश्यम्certainly/necessarily
अवश्यम्:
TypeIndeclinable
Rootअवश्यम्
जनयतिproduces/causes
जनयति:
TypeVerb
Root√जन् (जनय)
FormPresent, Third, Singular, Parasmaipada
एवindeed
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
सर्वकर्मसुin all actions/affairs
सर्वकर्मसु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसर्वकर्मन्
FormNeuter, Locative, Plural
संशयम्doubt/uncertainty
संशयम्:
Karma
TypeNoun
Rootसंशय
FormMasculine, Accusative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
R
rājan (the king, i.e., Yudhiṣṭhira as listener)