Shloka 41
अग्निना तामसं दुर्ग नौभिराप्यं च गम्यते । राजदुर्गावतरणे नोपायं पण्डिता विदु:,अन्धकारमय दुर्गको अग्निके प्रकाशसे तथा जल-दुर्गको नौकाओंद्वारा पार किया जा सकता है; परंतु राजारूपी दुर्गसे पार होनेके लिये विद्वान् पुरुष भी कोई उपाय नहीं जानते हैं
agninā tāmasaṃ durgaṃ naubhir āpyaṃ ca gamyate | rājadurgāvataraṇe nopāyaṃ paṇḍitā viduḥ ||
భీష్ముడు పలికెను—అంధకారమయమైన దుర్గాన్ని అగ్నిప్రకాశంతో జయించవచ్చు; జలదుర్గాన్ని నౌకలతో దాటవచ్చు. కాని రాజశక్తి అనే దుర్గం నుండి దిగిపోవడానికి లేదా తప్పించుకోవడానికి పండితులకైనా నిశ్చిత ఉపాయం తెలియదు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Natural obstacles have practical remedies (fire for darkness, boats for water), but political power—symbolized as the king’s fortress—can be inescapable; therefore one should act with great caution around rulers and the machinery of authority.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and governance, Bhishma uses vivid metaphors of different ‘forts’ to warn about the overwhelming, often unavoidable force of royal authority and the difficulty of finding a safe exit once entangled in it.