Shloka 36
आपद्धर्मे वैश्यवृत्तिः, विक्रय-निषेधाः, तथा ब्रह्म-क्षत्र-सम्बन्धः
Emergency Livelihood, Prohibited Trade, and Brahman–Kshatra Regulation
ब्राह्मणो यदि वा वैश्य: शूद्रो वा राजसत्तम । दस्युभ्यो5थ प्रजा रक्षेद् दण्डं धर्मेण धारयन्,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! नृपश्रेष्ठ!ी यदि डाकुओंका दल उत्तरोत्तर बढ़ रहा हो, समाजमें वर्णसंकरता फैल रही हो और क्षत्रियके प्रजापालनरूपी कार्यके लिये समस्त वर्णोके लोग कोई उपाय न हढूँढ़ पाते हों, उस अवस्थामें यदि कोई बलवान ब्राह्मण, वैश्य अथवा शाद्र धर्मकी रक्षाके निमित्त दण्ड धारण करके लुटेरोंके हाथसे प्रजाको बचा ले तो वह राजशासनका कार्य कर सकता है या नहीं। अथवा उसे इस कार्यसे रोकना चाहिये या नहीं? मेरा तो मत है कि क्षत्रियसे भिन्न वर्णके लोगोंको भी ऐसे अवसरोंपर अवश्य शस्त्र उठाना चाहिये
brāhmaṇo yadi vā vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama | dasyubhyo 'tha prajā rakṣed daṇḍaṃ dharmeṇa dhārayan ||
యుధిష్ఠిరుడు పలికెను—రాజసత్తమా! బ్రాహ్మణుడు గానీ, వైశ్యుడు గానీ, శూద్రుడు గానీ—ధర్మానుసారంగా దండాన్ని ధరించి—దస్యుల నుండి ప్రజలను రక్షిస్తే, అది సముచితమా? దోపిడీదారులు పెరుగుతున్నప్పుడు, సామాజిక క్రమం ప్రమాదంలో ఉన్నప్పుడు, క్షత్రియ రక్షణధర్మానికి మార్గం కనబడనప్పుడు—ఇతర వర్ణానికి చెందిన బలవంతుడు ధర్మరక్షణార్థం దండాధికారాన్ని స్వీకరించవచ్చా?
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse frames an ethical question about emergency governance: when the Kṣatriya function of protecting society fails, can non-Kṣatriyas legitimately wield daṇḍa (coercive punishment) to defend the people—provided it is done in accordance with dharma.
In the Śānti Parva dialogue, Yudhiṣṭhira raises a practical dilemma to the elder authority: with robbers increasing and social stability threatened, he asks whether a capable Brahmin, Vaiśya, or Śūdra may take up righteous punitive power to protect the populace from marauders.