Shloka 2
राजधर्मः—प्रजापालनं दानयज्ञश्च
Royal Duty—Protection of Subjects, Generosity, and Sacrificial Discipline
युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! राजा जिस वृत्तिसे रहनेपर अपने प्रजाजनोंकी उन्नति करता है और स्वयं भी विशुद्ध लोकोंपर विजय प्राप्त कर लेता है, वह मुझे बताइये ।। भीष्म उवाच दानशीलो भवेद् राजा यज्ञशीलश्न भारत । उपवासतप:शील: प्रजानां पालने रत:,भीष्मजीने कहा--भरतनन्दन! राजाको सदा ही दानशील, यज्ञशील, उपवास और तपस्यामें तत्पर एवं प्रजा-पालनमें संलग्न रहना चाहिये
yudhiṣṭhira uvāca—pitāmaha! rājā yāṃ vṛttiṃ samāsthāya prajājanānām unnatiṃ karoti svayaṃ ca viśuddha-lokān jayati, tāṃ me brūhi || bhīṣma uvāca—dānaśīlo bhaved rājā yajñaśīlaś ca bhārata | upavāsa-tapaḥśīlaḥ prajānāṃ pālane rataḥ ||
యుధిష్ఠిరుడు అడిగాడు— “పితామహా! ఏ జీవనవృత్తితో రాజు తన ప్రజల క్షేమాభివృద్ధిని సాధించి, తానూ విశుద్ధమైన ఉన్నత లోకాలను పొందగలడో దయచేసి చెప్పండి.” భీష్ముడు పలికాడు— “ఓ భారతవంశజా! రాజు దానశీలుడై, యజ్ఞపరుడై, ఉపవాస-తపస్సుల్లో నియమశీలుడై, ప్రజాపాలనలో నిత్యం నిమగ్నుడై ఉండాలి.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king’s dharma is defined by beneficent governance: generosity (dāna), commitment to sacred duty (yajña), personal discipline through fasting and austerity (upavāsa, tapas), and unwavering dedication to protecting and nurturing the subjects (prajā-pālana). Such conduct brings both public prosperity and the ruler’s own spiritual merit.
In the Śānti Parva dialogue on statecraft and dharma, Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to describe the conduct by which a ruler ensures the people’s uplift and attains higher, pure realms. Bhīṣma answers with a concise list of royal virtues and duties.