Shloka 39
राजा-दैवतत्वम् — The King as a Stabilizing ‘Daivata’ (Divine Function) in Social Order
कृतज्ञो दृढ्भक्ति: स्यात् संविभागी जितेन्द्रिय: । ईक्षित: प्रतिवीक्षेत मृदु वल्गु च सुष्ठु च,राजा उपकार करनेवालोंके प्रति कृतज्ञ और अपने भक्तोंपर सुदृढ़ स्नेह रखनेवाला हो। उपभोगमें आनेवाली वस्तुओंको यथायोग्य विभाजन करके उन्हें काममें ले। इन्द्रियोंको वशमें रखे। जो उसकी ओर देखे, उसे वह भी देखे एवं स्वभावसे ही मृदु, मधुर और सरल हो
kṛtajño dṛḍha-bhaktiḥ syāt saṃvibhāgī jitendriyaḥ | īkṣitaḥ prativīkṣeta mṛdu valgu ca suṣṭhu ca ||
భీష్ముడు పలికెను—రాజు ఉపకారం చేసినవారిపట్ల కృతజ్ఞుడై, తన భక్తుల పట్ల దృఢమైన స్నేహ-నిష్ఠ కలిగి ఉండవలెను. భోగ్య వస్తువులు, రాజ్యసంపదలను యథోచితంగా విభజించి వినియోగించవలెను; ఇంద్రియాలను వశపరచుకోవలెను. ఎవడు అతని వైపు చూస్తాడో, అతడిని రాజు కూడా ప్రత్యుత్తరంగా చూడవలెను; స్వభావముగా మృదువుగా, మధురంగా, సరళంగా ఉండవలెను।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma outlines ideal royal conduct: gratitude toward benefactors, steadfast care for loyal dependents, fair distribution and use of resources, mastery over the senses, attentive reciprocity toward subjects, and a naturally gentle, pleasant, and straightforward demeanor.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira on the qualities a king must cultivate to rule justly and maintain social harmony after the war.