Shloka 15
राजा-दैवतत्वम् — The King as a Stabilizing ‘Daivata’ (Divine Function) in Social Order
अराजक देशमें पापी मनुष्य भी कभी कुशलपूर्वक नहीं रह सकते। एकका धन दो मिलकर उठा ले जाते हैं और उन दोनोंका धन दूसरे बहुसंख्यक लुटेरे लूट लेते हैं ।। अदास: क्रियते दासो हियन्ते च बलात् स्त्रिय: । एतस्मात् कारणाद् देवा: प्रजापालान् प्रचक्रिरे,अराजकताकी स्थितिमें जो दास नहीं है, उसे दास बना लिया जाता है और स्त्रियोंका बलपूर्वक अपहरण किया जाता है। इसी कारणसे देवताओंने प्रजापालक नरेशोंकी सृष्टि की है
arājake deśe pāpī manuṣyā api kadācit kuśalapūrvakaṁ naiva vasanti | ekasya dhanaṁ dvābhyāṁ militvā hriyate, tayoś ca dhanaṁ anyaiḥ bahubhir luṇṭakaiḥ luṇṭhyate || adāsaḥ kriyate dāso hriyante ca balāt striyaḥ | etasmāt kāraṇād devāḥ prajā-pālān pracakrire ||
అराजకతలో పాపి మనుష్యుడుకూడా క్షేమంగా ఉండలేడు. ఒకరి ధనాన్ని ఇద్దరు కలిసి దోచుకుంటారు; ఆ ఇద్దరి ధనాన్ని మరెందరో దొంగలు దోచుకుంటారు. అటువంటి స్థితిలో దాసుడు కానివాడినీ దాసుడిగా చేస్తారు; స్త్రీలను బలవంతంగా అపహరిస్తారు. అందుకే దేవతలు ప్రజాపాలక రాజులను ఏర్పాటు చేశారు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma teaches that absence of legitimate rule leads to escalating insecurity—plunder, enslavement, and violence—so the institution of kingship (prajā-pālana) is justified as a dharmic necessity to protect society and restrain wrongdoing.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma explains to Yudhiṣṭhira the social consequences of anarchy and uses them to argue why rulers were instituted: to safeguard people, property, and vulnerable members of society.